Chapter III
သုတေသနနည်းစနစ် (RESEARCH METHODOLOGY)
3.1 အခန်းနိဒါန်း (Introduction)
ဤအခန်းသည် သုတေသနကျမ်းတစ်စောင်၏ အသက်သွေးကြောဖြစ်သော အချက်အလက်များ ရှာဖွေစုဆောင်းခြင်း၊ ရွေးချယ်ခြင်းနှင့် ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာခြင်း လုပ်ငန်းစဉ်များတွင် အသုံးပြုမည့် ပညာရပ်ဆိုင်ရာ နည်းစနစ်များကို အသေးစိတ် ရှင်းလင်းတင်ပြမည့် အခန်းဖြစ်သည်။ ဤသုတေသန၏ အဓိကရည်ရွယ်ချက်မှာ ထေရဝါဒ ရိုးရာယုံကြည်မှု မှတ်တမ်းများ (Traditional Theravada Narratives) နှင့် မျက်မှောက်ခေတ် ရှေးဟောင်းသုတေသန အထောက်အထားများ (Modern Archaeological Evidence) အကြားရှိ ဗုဒ္ဓဘာသာ ရုပ်ဝတ္ထုဆိုင်ရာ ယဉ်ကျေးမှု၏ ရှုပ်ထွေးနက်နဲမှုကို ဖော်ထုတ်ရန် ဖြစ်ပါသည်။ ထို့ကြောင့် သိပ္ပံနည်းကျဝါဒသို့ ဘက်လိုက်ခြင်း (Methodological Positivism) နှင့် အမျိုးအစား ခွဲခြားမှု မှားယွင်းခြင်း (Category Error) တို့ကို ရှောင်ရှားနိုင်ရန်အတွက် စနစ်ကျသော သုတေသန ဒီဇိုင်းနှင့် တိုက်ဆိုင်စစ်ဆေးခြင်း နည်းစနစ် (Triangulation) များကို အသုံးပြုထားပါသည်။
ဤသုတေသနသည် John W. Creswell (2012) ၏ အရည်အသွေးပိုင်းဆိုင်ရာ သုတေသန မူဘောင်ကို အခြေခံထားပြီး "Multiple-Case Study Design" ကို အသုံးပြုထားပါသည်။ သုတေသန၏ နယ်နိမိတ် (Scope) ကို တိကျစွာ သတ်မှတ်ရန်နှင့် အခန်း (၄) ရှိ ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာမှုများနှင့် ကိုက်ညီစေရန်အတွက် အောက်ပါ ဒေသကြီး (၃) ခုကို "Cases" များအဖြစ် သတ်မှတ်လေ့လာပါသည်-
Case 1: တက္ကသီလာဒေသ (Taxila Region):
ဓမ္မရာဇိက (Dharmarajika) စေတီတော်နှင့် ပတ်ဝန်းကျင်ရှိ ရှေးဟောင်း နေရာများမှ တွေ့ရှိရသော သွားတော်ဓာတ်တော်ဆိုင်ရာ အထောက်အထားများ။
Case 2: အာဖဂန်နစ္စတန်နှင့် ဂန္ဓာရဒေသ (Afghanistan & Gandhara Region):
ဗိမရန် (Bimaran)၊ ဟဒ္ဒ (Hadda)၊ ဝါဒပ် (Wardak) နှင့် နာဂရဟာရ ဒေသရှိ ရှေးဟောင်းစေတီတော်များမှ ဓာတ်တော်ကြုတ်နှင့် ကမ္ပည်းစာများ။
Case 3: အိန္ဒိယတောင်ပိုင်းနှင့် သီရိလင်္ကာဒေသ (South India & Sri Lanka Region):
နာဂရုနကွန်းဒါး (Nagarjunakonda)၊ အမရဝတီ (Amaravati) နှင့် ကန်ဒီ (Kandy) မြို့ရှိ သွားတော်ဓာတ်တော်ဆိုင်ရာ သမိုင်းဝင် အထောက်အထားများ။
3.2 သုတေသနပုံစံနှင့် ဒီဇိုင်း (Research Design)
ဤသုတေသနသည် အရည်အသွေးပြ မှတ်တမ်းစာရွက်စာတမ်း သုတေသန (Qualitative Documentary Research) ဒီဇိုင်းကို အသုံးပြုထားပြီး၊ John W. Creswell ၏ မူဘောင်ပေါ်တွင် အခြေခံကာ အမှုတွဲအများအပြားကို လေ့လာသည့် (Multiple-Case Study) ချဉ်းကပ်မှုပုံစံကို စနစ်တကျ ကျင့်သုံးထားပါသည်။ Qualitative သုတေသနဒီဇိုင်းသည် ကိန်းဂဏန်းများဖြင့် တိုင်းတာ၍မရသော လူသားတို့၏ ယုံကြည်မှု၊ ရိုးရာအစဉ်အလာနှင့် ရုပ်ဝတ္ထုယဉ်ကျေးမှုများ၏ နက်နဲသော အဓိပ္ပာယ်များကို ဖော်ထုတ်ရာတွင် အလွန်ထိရောက်သော နည်းစနစ်ဖြစ်ပါသည်။ ဤဒီဇိုင်းကို ရွေးချယ်ရခြင်း၏ အဓိကအကြောင်းရင်းမှာ သမိုင်းဝင် ရိုးရာကျမ်းဂန်များတွင် ဖော်ပြထားသော ဘာသာရေးပိုင်းဆိုင်ရာ ကန့်သတ်ချက်များ (ဥပမာ- စွယ်တော်လေးဆူ) နှင့် မျက်မှောက်ခေတ် ရှေးဟောင်းသုတေသနဆိုင်ရာ အချက်အလက်များ (ဥပမာ- နေရာအနှံ့အပြားမှ တူးဖော်တွေ့ရှိရသော ဓာတ်တော်များ) အကြားရှိ ရှုပ်ထွေးသော သဘောတရားများကို ကိန်းဂဏန်းသက်သက်ဖြင့် ဖြေရှင်း၍မရနိုင်သောကြောင့် ဖြစ်ပါသည်။
Creswell ၏ လမ်းညွှန်ချက်အရ သုတေသီသည် သမိုင်းဝင်ဖြစ်ရပ်တစ်ခု သို့မဟုတ် အကြောင်းအရာတစ်ခုကို ရှုထောင့်ပေါင်းစုံမှ အသေးစိတ် လေ့လာဆန်းစစ်ကာ အမှန်တရားကို ရှာဖွေလိုပါက Multiple-Case Study ဒီဇိုင်းကို မဖြစ်မနေ အသုံးပြုရမည် ဖြစ်ပါသည်။ သုတေသီအနေဖြင့် ဤအမှုတွဲလေ့လာမှု (Case Study) များအဖြစ် ဓမ္မရာဇိက၊ ဗိမရန်၊ ဟဒ္ဒ အစရှိသော သီးခြားစေတီတော် တစ်ဆူချင်းစီ၏ ရှေးဟောင်းသုတေသန အစီရင်ခံစာများကို သီးခြား Case တစ်ခုစီအဖြစ် သတ်မှတ် လေ့လာသွားမည် ဖြစ်ပါသည်။ သို့ဖြစ်ရာ ဤဒီဇိုင်းသည် ရိုးရာကျမ်းဂန်လာ အထောက်အထားများနှင့် မျက်မှောက်ခေတ် ရှေးဟောင်းတူးဖော်မှုဆိုင်ရာ ရုပ်ဝတ္ထုအထောက်အထားများ၏ ပွတ်တိုက်မှုများကို ဓမ္မဓိဋ္ဌာန်ကျကျ (Objectively) နှိုင်းယှဉ်လေ့လာကာ၊ ဟိရီဩတ္တပ္ပ (Hiri-Ottappa) ချဉ်းကပ်မှုဖြင့် ပြီးပြည့်စုံသော ပေါင်းစပ်သုံးသပ်ချက် (Synthesis) တစ်ခုကို ထုတ်ဖော်နိုင်ရန်အတွက် အခိုင်မာဆုံးနှင့် အသင့်လျော်ဆုံးသော သုတေသနပုံစံ ဖြစ်ပါသည်။
ဤသုတေသနသည် လူပုဂ္ဂိုလ်များအား တွေ့ဆုံမေးမြန်းခြင်း (Interviews) သို့မဟုတ် ကိန်းဂဏန်း အချက်အလက်များ ကောက်ယူခြင်း (Quantitative Survey) ကို အသုံးမပြုဘဲ၊ စာပေမှတ်တမ်းများနှင့် ရုပ်ဝတ္ထုအထောက်အထားများကိုသာ အခြေခံသော အရည်အသွေးပိုင်းဆိုင်ရာ သမိုင်းမှတ်တမ်း သုတေသန (Qualitative Documentary Research) အမျိုးအစား ဖြစ်ပါသည်။
နာမည်ကျော် သုတေသနပညာရှင် John W. Creswell ၏ အဆိုအရ၊ ဤကဲ့သို့ ရှုပ်ထွေးနက်နဲသော သမိုင်းနှင့် ယဉ်ကျေးမှုဆိုင်ရာ ဖြစ်စဉ်များကို လေ့လာရာတွင် အရည်အသွေးပိုင်းဆိုင်ရာ သုတေသနပုံစံသည် အသင့်တော်ဆုံး ဖြစ်သည်။ ထို့အပြင် ဤကျမ်းသည် နေရာဒေသ တစ်ခုတည်းကိုသာ လေ့လာခြင်းမဟုတ်ဘဲ အိန္ဒိယတိုက်ငယ်၊ ပါကစ္စတန်၊ အာဖဂန်နစ္စတန်နှင့် သီရိလင်္ကာ အစရှိသော ဒေသအသီးသီးရှိ ရှေးဟောင်းစေတီများကို နှိုင်းယှဉ်လေ့လာမည် ဖြစ်သောကြောင့် ဖြစ်ရပ် လေ့လာမှုပေါင်းစုံ ပါဝင်သော သုတေသနပုံစံ (Multiple-Case Study Design) ကို အသုံးပြုထားပါသည်။ သုတေသီ Robert K. Yin က ဤ Multiple-Case Study ပုံစံသည် သမိုင်းဆိုင်ရာ အထောက်အထားများကို ဘက်ပေါင်းစုံမှ ချဉ်းကပ်၍ ယုံကြည်စိတ်ချရမှု (Validity and Reliability) ကို ပိုမိုမြင့်မားစေကြောင်း အတည်ပြုထားပါသည်။
ဤသုတေသနသည် John W. Creswell (2012) ၏ အရည်အသွေးပိုင်းဆိုင်ရာ သုတေသန မူဘောင်ကို အခြေခံထားပြီး "Multiple-Case Study Design" ကို အသုံးပြုထားပါသည်။ သုတေသန၏ နယ်နိမိတ် (Scope) ကို တိကျစွာ သတ်မှတ်ရန်အတွက် အောက်ပါ ဒေသ (၃) ခုရှိ သွားတော်ဓာတ်တော်နှင့် သက်ဆိုင်သော ရှေးဟောင်းသုတေသန အထောက်အထားများကို "Cases" များအဖြစ် သတ်မှတ်လေ့လာပါသည်-
Case 1: တက္ကသီလာဒေသ (Taxila Region) ရှိ ဓမ္မရာဇိကစေတီတော်နှင့် ဒန္တာကမ္ပည်းစာပါ ဓာတ်တော်ကြုတ်။
Case 2: ဂျလာလာဘတ်ဒေသ (Jalalabad/Bimaran) ရှိ ဗိမရန်စေတီတော်နှင့် ရွှေကြုတ်တော်။
Case 3: ဟဒ္ဒဒေသ (Hadda Region) ရှိ ရှေးဟောင်းစေတီတော်များမှ သွားတော်ပုံသဏ္ဌာန် ဓာတ်တော်များ။
ဤကဲ့သို့ Case အလိုက် ခွဲခြားခြင်းဖြင့် ဒေသတစ်ခုချင်းစီ၏ သမိုင်းကြောင်း၊ ကျောက်စာအထောက်အထားနှင့် ပါဠိတော်လာ မှတ်တမ်းများကို "Pattern Matching" နည်းစနစ်ဖြင့် အပြန်အလှန် နှိုင်းယှဉ် ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာနိုင်မည် ဖြစ်ပါသည်။
3.3 အချက်အလက် ကောက်ယူခြင်း နည်းစနစ်များ (Data Collection Methods)
ဤသုတေသနအတွက် လိုအပ်သော အချက်အလက်များကို ပင်မရင်းမြစ် (Primary Sources) နှင့် ဒုတိယရင်းမြစ် (Secondary Sources) ဟူ၍ အပိုင်းနှစ်ပိုင်းခွဲကာ၊ သီးခြားကွဲပြားနေသော ပညာရပ်နယ်ပယ် (၃) ခုမှ စနစ်တကျ ကောက်ယူစုဆောင်းမည် ဖြစ်သည်။
ဤသုတေသနသည် Documentary Research ဖြစ်သောကြောင့် သုတေသီကိုယ်တိုင် ပြုစုထားသော "Data Extraction Checklist" (အချက်အလက် ထုတ်ယူမှု စစ်ဆေးလွှာ) ကို အဓိက ကိရိယာအဖြစ် အသုံးပြုပါသည်။ ယင်း Checklist တွင် အောက်ပါ အချက်အလက်များကို စနစ်တကျ မှတ်တမ်းတင် စုဆောင်းပါသည်-
(၁) Source Metadata: ရင်းမြစ်၏ အမည်၊ ခုနှစ်နှင့် ထိန်းသိမ်းထားသော ပြတိုက်/မော်ကွန်းတိုက်။
(၂) Textual Description: ပါဠိကျမ်းဂန်များတွင် ဖော်ပြထားသော သွားတော်၏ ဂုဏ်အင်္ဂါရပ်များ။
(၃) Physical Attributes: ရှေးဟောင်းသုတေသန တူးဖော်မှုအရ တွေ့ရှိရသော ဓာတ်တော်ကြုတ်၏ ပစ္စည်းအမျိုးအစားနှင့် ပုံသဏ္ဌာန်။
(၄) Epigraphical Evidence: ဓာတ်တော်ကြုတ်ပေါ်ရှိ ကမ္ပည်းစာနှင့် ဒင်္ဂါးပြားများမှ ဖော်ပြသော သက္ကရာဇ်နှင့် အမည်များ။
3.3.1 ဘာသာရေးနှင့် စာပေမှတ်တမ်းများ (Textual and Religious Sources)
ပထမအချက်အနေဖြင့် မြတ်စွာဘုရားရှင်၏ သွားတော်များ၊ ဓာတ်တော်များနှင့် ပတ်သက်၍ ထေရဝါဒ ရိုးရာယုံကြည်မှုများကို ဖော်ထုတ်နိုင်ရန် အောက်ပါ ပင်မစာပေရင်းမြစ်များကို အသုံးပြုမည်ဖြစ်သည်-
ပါဠိပိဋကတ်တော်များ: အထူးသဖြင့် ဓာတ်တော်ခွဲဝေမှု (Dhatu-vibhaga) သမိုင်းကြောင်း၏ အဓိက အခြေခံဖြစ်သော ဒီဃနိကာယ်၊ မဟာပရိနိဗ္ဗာနသုတ် (Mahaparinibbana Sutta) နှင့် သက်ဆိုင်ရာ အဋ္ဌကထာများကို လေ့လာမည်ဖြစ်သည်။
ရာဇဝင်ကျမ်းများနှင့် မှတ်တမ်းစာပေများ: သွားတော်မြတ်များ၏ သမိုင်းကို အတိအကျ ဖော်ပြထားသော မဟာဝံသ (Mahavamsa) နှင့် ဒါဌာဝံသ (Dathavamsa) ကဲ့သို့သော သီဟိုဠ်ရာဇဝင်ကျမ်းများကို အခြေခံမည်ဖြစ်သည်။
တရုတ်ဘုရားဖူး မှတ်တမ်းများ: ခရစ်နှစ် ၅ ရာစုနှင့် ၇ ရာစုများတွင် အိန္ဒိယတိုက်ငယ်သို့ လာရောက်ခဲ့ကြသော ဖာဟီယန် (Faxian) နှင့် ရွှေယန်ကျန် (Xuanzang) တို့၏ ကိုယ်တွေ့မှတ်တမ်းများ (Records of the Western World) ကို ပါဝင်လေ့လာမည်ဖြစ်သည်။
3.3.2 ရှေးဟောင်းသုတေသနနှင့် ကမ္ပည်းစာ အထောက်အထားများ (Archaeological and Epigraphic Sources)
ဒုတိယအချက်အနေဖြင့် မျက်မှောက်ခေတ် ရုပ်ဝတ္ထုပိုင်းဆိုင်ရာ အထောက်အထားများအတွက် အောက်ပါ ကမ္ဘာ့အဆင့်မီ ရှေးဟောင်းသုတေသန အစီရင်ခံစာများကို အဓိကထား ကောက်ယူမည်ဖြစ်သည်-
အိန္ဒိယ ရှေးဟောင်းသုတေသနဌာန (ASI) ၏ အစီရင်ခံစာများ: Sir John Marshall နှင့် Alexander Cunningham တို့၏ တက္ကသီလာ (Taxila) နှင့် အိန္ဒိယတိုက်ငယ် တူးဖော်မှု မှတ်တမ်းများ။
နိုင်ငံတကာ ရှေးဟောင်းမစ်ရှင်များ၏ မှတ်တမ်းများ: အီတလီမစ်ရှင် (IsMEO) မှ Domenico Faccenna ၏ ဆွတ်တောင်ကြား (Swat Valley/Butkara) တူးဖော်မှု အစီရင်ခံစာများနှင့်၊ ပြင်သစ်မစ်ရှင် (DAFA) မှ Jules Barthoux နှင့် Charles Masson တို့၏ အာဖဂန်နစ္စတန် (Hadda and Bimaran) တူးဖော်မှု မှတ်တမ်းများ။
3.3.3 ပြတိုက်မှတ်တမ်းများနှင့် ခေတ်သစ်လေ့လာချက်များ (Museum Archives and Modern Studies)
တတိယအချက်အနေဖြင့် ဗြိတိသျှပြတိုက် (British Museum)၊ ဝိတိုရိယနှင့် အဲလ်ဘတ် ပြတိုက် (V&A)၊ နှင့် ပါရီမြို့ ဂီမတ်ပြတိုက် (Musee Guimet) တို့ရှိ ဓာတ်တော်ကြုတ်များဆိုင်ရာ မှတ်တမ်းကက်တလောက် (Museum Catalogs) များနှင့် ကမ္ပည်းစာ ဘာသာပြန်ဆိုချက်များကို Michael Willis ကဲ့သို့သော ပညာရှင်များ၏ စာတမ်းများမှတစ်ဆင့် စုဆောင်းမည်ဖြစ်သည်။
3.4 သုတေသနနယ်ပယ်နှင့် ဖြစ်ရပ်လေ့လာမှုများ ရွေးချယ်ခြင်း (Scope and Purposive Sampling of Case Studies)
ဤသုတေသနတွင် ပါဝင်မည့် စေတီတော်များနှင့် ဓာတ်တော်များကို ရွေးချယ်ရာတွင် ကျပန်းရွေးချယ်ခြင်း (Random Sampling) ကို အသုံးမပြုဘဲ၊ သုတေသန မေးခွန်းများကို အကောင်းဆုံး ဖြေဆိုနိုင်မည့် ဖြစ်ရပ်များကိုသာ ရည်ရွယ်ချက်ရှိရှိ ရွေးချယ်ခြင်း (Purposive Sampling) နည်းစနစ်ကို အသုံးပြုထားပါသည်။
ရွေးချယ်ထားသော အဓိက ဖြစ်ရပ်လေ့လာမှုများ (Key Case Studies) မှာ-
သုတေသီသည် အထက်ဖော်ပြပါ Case (၃) ခုအတွင်းရှိ စေတီတော်ပေါင်း (၁၀) ဆူကျော်မှ ရရှိသော အချက်အလက်များကို "Pattern Matching" နည်းလမ်းဖြင့် တိုက်ဆိုင်စစ်ဆေးပါသည်။ ယင်းသို့ စစ်ဆေးရာတွင် ဒေသအလိုက် ကွဲပြားမှုများကို လွှမ်းခြုံနိုင်ရန် အောက်ပါ Triangulation Matrix ကို အခြေခံပါသည်-
ဤစေတီတော်များကို ရွေးချယ်ရခြင်းမှာ ၎င်းတို့သည် သွားတော်မြတ်များ ပျံ့နှံ့တည်ရှိမှုကို ပထဝီဝင်အနေအထားအရ (အိန္ဒိယ မြောက်ပိုင်းမှ တောင်ပိုင်းအထိ) လည်းကောင်း၊ သမိုင်းခေတ်ကာလအရ (ဘီစီ ၃ ရာစုမှ မျက်မှောက်ခေတ်အထိ) လည်းကောင်း အပြည့်စုံဆုံး ကိုယ်စားပြုနိုင်သောကြောင့် ဖြစ်ပါသည်။
3.5 အချက်အလက် ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာခြင်း နည်းစနစ်များ (Data Analysis Methods)
အချက်အလက် ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာရာတွင် Creswell ၏ Coding စနစ်ကို အောက်ပါအတိုင်း အဆင့်မြှင့်တင် အသုံးပြုပါသည်။
3.5.1 Pattern Matching and Triangulation Matrix
သုတေသီသည် ပါဠိကျမ်းဂန်လာ "ယုံကြည်မှုဆိုင်ရာ ပုံစံ" (Narrative Pattern) နှင့် ရှေးဟောင်းသုတေသနမှ ရရှိသော "လက်တွေ့အထောက်အထား ပုံစံ" (Archaeological Pattern) တို့ကို Pattern Matching နည်းလမ်းဖြင့် တိုက်ဆိုင်စစ်ဆေးပါသည်။ ယင်းသို့ စစ်ဆေးရာတွင် အောက်ပါ Triangulation Matrix ဇယားကို အခြေခံပါသည်-
3.5.2 Internal and External Criticism (Validity of Documents)
သုတေသန၏ ခိုင်မာမှု (Validity) အတွက် စာရွက်စာတမ်းများကို နည်းလမ်းနှစ်သွယ်ဖြင့် စစ်ဆေးပါသည်-
(က) External Criticism: အချက်အလက် ရရှိသော ASI အစီရင်ခံစာများနှင့် ပြတိုက်မှတ်တမ်းများ၏ မူရင်းစစ်မှန်မှု၊ ရေးသားသူ ပညာရှင်၏ ကျွမ်းကျင်မှုနှင့် ထုတ်ဝေသည့် ခုနှစ် သက်တမ်းကို စစ်ဆေးခြင်း။
(ခ) Internal Criticism: စာသားထဲတွင် ပါဝင်သော အကြောင်းအရာများ၏ ယုတ္တိဗေဒ ဆီလျော်မှု၊ တစ်ခုနှင့်တစ်ခု ဆန့်ကျင်နေခြင်း ရှိမရှိနှင့် ဘက်လိုက်မှု (Bias) ပါဝင်မှု ရှိမရှိကို သုံးသပ်ခြင်း။
စုဆောင်းရရှိလာသော အချက်အလက်များကို ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာရာတွင် လွဲမှားသော ကောက်ချက်ချမှုများ (Logical Fallacies) မဖြစ်ပေါ်စေရန် အောက်ပါ ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာခြင်း နည်းစနစ် (၃) ရပ်ကို အချိုးကျ ပေါင်းစပ်အသုံးပြုမည် ဖြစ်သည်-
3.5.3 စာပေဆိုင်ရာ ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာခြင်း (Textual and Contextual Analysis)
ပိဋကတ်တော်များနှင့် ရာဇဝင်ကျမ်းများကို သမိုင်းအချက်အလက် အတိအကျ (Literal historical facts) အဖြစ်သာ တင်းကျပ်စွာ မရှုမြင်ဘဲ၊ ထိုခေတ်အခါက ရေးသားသူများ၏ ဝိညာဉ်ရေးရာ ရည်ရွယ်ချက်၊ နိုင်ငံရေး နောက်ခံနှင့် သဒ္ဓါတရားတို့ကိုပါ ထည့်သွင်းစဉ်းစားသော Contextual Analysis နည်းစနစ်ဖြင့် လေ့လာမည်ဖြစ်သည်။
3.5.4 ရုပ်ဝတ္ထုဆိုင်ရာ ယဉ်ကျေးမှု ဆန်းစစ်ခြင်း (Material Culture Analysis)
ရှေးဟောင်းသုတေသန တူးဖော်မှုများနှင့် ဓာတ်တော်ကြုတ်များကို ဇီဝဗေဒဆိုင်ရာ အတည်ပြုချက် (Biological Verification) အဖြစ် မရှုမြင်ဘဲ၊ Gregory Schopen ၏ လမ်းညွှန်ချက်အတိုင်း ရှေးခေတ် ဗုဒ္ဓဘာသာဝင် လူဝတ်ကြောင်များနှင့် ရဟန်းသံဃာများ၏ "လက်တွေ့ဘဝ ကိုးကွယ်ယုံကြည်မှု" (Lived Religion) အဖြစ် ဆန်းစစ်လေ့လာမည် ဖြစ်သည်။ ထို့အပြင် ဓာတ်တော်များကို နိုင်ငံရေး၊ သံတမန်ရေးနှင့် ကုန်သွယ်ရေး လမ်းကြောင်းများတွင် ဩဇာသက်ရောက်မှုရှိသော တက်ကြွသည့် အရာဝတ္ထုများ (Active Agents) အဖြစ် ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာမည် ဖြစ်သည်။
3.5.5 တိုက်ဆိုင်စစ်ဆေးခြင်းနှင့် ပေါင်းစပ်ခြင်း နည်းစနစ် (Triangulation and Cross-disciplinary Synthesis)
ဤသုတေသန၏ အရေးပါဆုံးသော နည်းစနစ်မှာ Triangulation (တိုက်ဆိုင်စစ်ဆေးခြင်း) ဖြစ်သည်။ Norman K. Denzin ၏ သဘောတရားအရ၊ မတူညီသော သတင်းရင်းမြစ်များဖြစ်သည့်
(၁) ရိုးရာကျမ်းစာများ၊
(၂) ရှေးဟောင်းမြေပြင် အထောက်အထားများနှင့်
(၃)ကမ္ပည်းကျောက်စာ ဘာသာပြန်ဆိုချက်များကို တစ်ခုနှင့်တစ်ခု တိုက်ဆိုင် စစ်ဆေးမည် ဖြစ်သည်။
ဤသို့ စစ်ဆေးရာတွင် တစ်ခုနှင့်တစ်ခု ကွဲလွဲနေမှုများကို "ဆန့်ကျင်ဘက်များ" (Contradictions) အဖြစ် ပယ်ချမည် မဟုတ်ဘဲ၊ ယင်းတို့သည် ဗုဒ္ဓဘာသာ ရုပ်ဝတ္ထုယဉ်ကျေးမှု၏ ရှုပ်ထွေးနက်နဲမှုကို မည်သို့ "အပြန်အလှန် ဖြည့်ဆည်းပေးနေသည်" (Mutual Complementarity) ကို ပညာရပ်ပေါင်းစုံ ပေါင်းစပ်လေ့လာခြင်း (Cross-disciplinary Synthesis) နည်းစနစ်ဖြင့် ဓမ္မဓိဋ္ဌာန်ကျကျ အချေအတင် သုံးသပ်မည် ဖြစ်ပါသည်။
3.6 သုတေသနဆိုင်ရာ ကျင့်ဝတ်နှင့် အကန့်အသတ်များ (Research Ethics and Limitations)
ဤသုတေသနသည် အလွန်အထွတ်အမြတ်ထားအပ်သော ဘာသာရေး ယုံကြည်မှုများကို ပညာရပ်ဆိုင်ရာ ရှေးဟောင်းသုတေသန အထောက်အထားများနှင့် ယှဉ်တွဲလေ့လာခြင်း ဖြစ်သောကြောင့် သုတေသန ကျင့်ဝတ် (Research Ethics) များကို တိကျစွာ လိုက်နာထားပါသည်။ သုတေသီအနေဖြင့် ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာဝင်များ၏ ရိုးရာယုံကြည်မှုများကို လေးစားမှု အပြည့်အဝထားရှိသကဲ့သို့၊ အခြားတစ်ဖက်တွင်လည်း သိပ္ပံနည်းကျဝါဒ (Scientism) သို့ အစွန်းရောက် ဘက်လိုက်သွားခြင်း မရှိစေရန် ဓမ္မဓိဋ္ဌာန်ကျကျ (Objectivity) ရပ်တည်ရေးသားထားပါသည်။
ဤသုတေသနသည် အရည်အသွေးပြ မှတ်တမ်းစာရွက်စာတမ်း သုတေသန (Qualitative Documentary Research) အမျိုးအစားသာဖြစ်ပြီး၊ လူပုဂ္ဂိုလ်များထံမှ အချက်အလက် ကောက်ယူခြင်းမျိုး မဟုတ်ပါ။ ထို့ကြောင့် "This research relies purely on documentary and archival analysis. Therefore, no human subjects were involved, and no In-Depth Interviews (IDI) or Focus Group Discussions (FGD) were conducted."
(ဤသုတေသနသည် မှတ်တမ်းစာရွက်စာတမ်းနှင့် မော်ကွန်းတိုက် အချက်အလက် ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာခြင်းအပေါ်တွင်သာ ရပ်တည်ပါသည်။ သို့ဖြစ်ရာ လူသားအရင်းအမြစ်များ ပါဝင်ပတ်သက်ခြင်း မရှိသကဲ့သို့၊ အသေးစိတ် လူတွေ့မေးမြန်းခြင်းများ သို့မဟုတ် အုပ်စုဖွဲ့ ဆွေးနွေးခြင်းများကို လုံးဝ ပြုလုပ်ထားခြင်း မရှိပါ) ဟူသော အချက်ကို တိကျစွာ ကြေညာအပ်ပါသည်။
လူသားများ မပါဝင်သော်လည်း သမိုင်းဝင် စာရွက်စာတမ်းများနှင့် ပြတိုက်မှတ်တမ်းများကို အသုံးပြုရာတွင် မူပိုင်ခွင့် (Copyrights) နှင့် ဉာဏမူပိုင်ခွင့် (Intellectual Property) များကို အပြည့်အဝ လေးစားလိုက်နာပြီး၊ အိန္ဒိယ ရှေးဟောင်းသုတေသနဌာန (ASI)၊ ဗြိတိသျှပြတိုက်၊ V&A ပြတိုက်တို့မှ အချက်အလက်များနှင့် ပညာရှင်များ၏ စာတမ်းများကို Hswagata Buddha Tooth Relics Preservation Private Museum , Department of Reserach Training and Publication ဌာန ၏ ကိုးကားမှု စည်းမျဉ်း ( Guidelines) များနှင့်အညီ တိကျစွာ ကိုးကား (Cite) ထားပါသည်။
ထို့အပြင် ဤသုတေသနသည် ဗုဒ္ဓဘာသာဝင်တို့၏ အထွတ်အမြတ်ထားရာ ဘာသာရေး အမွေအနှစ်များကို မျက်မှောက်ခေတ် ရှေးဟောင်းသုတေသန အထောက်အထားများနှင့် နှိုင်းယှဉ်လေ့လာခြင်း ဖြစ်သောကြောင့်၊ သုတေသီအနေဖြင့် "ဟိရီဩတ္တပ္ပ (Hiri-Ottappa) ချဉ်းကပ်မှု" ကို အထူးသတိပြု ကျင့်သုံးထားပါသည်။ ပိဋကတ်တော်လာ ရိုးရာယုံကြည်မှုများကို ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာရာတွင် ဘာသာရေး အစွန်းရောက်ခြင်း (Dogmatism) ကို ရှောင်ကြဉ်သကဲ့သို့၊ ရှေးဟောင်း အထောက်အထားများကို တင်ပြရာတွင်လည်း ရိုးရာသဒ္ဓါတရားကို ပုတ်ခတ်စော်ကားခြင်း၊ အထင်အမြင်သေးခြင်းမျိုး လုံးဝမဖြစ်စေရန် ဓမ္မဓိဋ္ဌာန်ကျကျ (Objectively) နှင့် ဘက်လိုက်မှုကင်းစွာ (Unbiasedly) ရေးသားတင်ပြထားပါသည်။ ဤသည်မှာ ပညာရပ်ဆိုင်ရာ ရိုးသားမှု (Academic Integrity) ကို ထိန်းသိမ်းခြင်းဖြစ်ပြီး၊ ဗုဒ္ဓဘာသာ၏ ရုပ်ဝတ္ထုယဉ်ကျေးမှုကို ပိုမိုနက်ရှိုင်းစွာ နားလည်နိုင်စေရန် ရည်ရွယ်သော အမြင့်မားဆုံးသော သုတေသနကျင့်ဝတ်ပင် ဖြစ်ပါသည်။
သို့ရာတွင် ဤသုတေသန၌ အကန့်အသတ် (Limitations) အချို့ ရှိနေပါသည်။ အရည်အသွေးပြ မှတ်တမ်းစာရွက်စာတမ်း သုတေသန (Qualitative Documentary Research) နည်းစနစ်ကို အခြေခံထားပြီး၊ ထေရဝါဒ ရိုးရာစာပေမှတ်တမ်းများနှင့် မျက်မှောက်ခေတ် ရှေးဟောင်းသုတေသနဆိုင်ရာ ကမ္ပည်းစာ၊ ပြတိုက်မှတ်တမ်းများကို နှိုင်းယှဉ်လေ့လာခြင်းအပေါ်တွင်သာ အဓိက အာရုံစိုက်ထားပါသည်။ သို့ဖြစ်ပါ၍ ဤသုတေသနသည် ဓာတ်တော်မွေတော်များ၏ သက်တမ်းကို ဓာတ်ခွဲခန်းနည်းပညာဖြင့် တိုင်းတာသော ဇီဝဗေဒဆိုင်ရာ အတည်ပြုချက် (Biological or Archaeometric Verification) များကို လေ့လာမည် မဟုတ်ပါ။အဓိကအားဖြင့် ရှေးဟောင်းစေတီများမှ တူးဖော်ရရှိသော ဓာတ်တော်မွေတော်များကို ဓာတ်ခွဲခန်းအတွင်း DNA စစ်ဆေးခြင်း သို့မဟုတ် Carbon-14 Dating ပြုလုပ်ထားပြီးဖြစ်သော်လည်း စည်းမျဥ်းစည်းကမ်းများ MOUများ အခြားသော သွားတော်ပူဇော်မူဆိုင်ရာ ကျောင်းတော်များ၏ ယုံကြည်မူနှင့် ကိုးကွယ်မူကို အလေးအမြတ်ထားသောအားဖြင့် အဆိုပါဓာတ်ခွဲခန်းဆိုင်ရာ အချက်အလက်များအား ထည့်သွင်းသုတေသနပြုမည်မဟုတ်ပါ ၊ ဤကျမ်းပါ ရှေးဟောင်းအထောက်အထားများ သည် "ကမ္ပည်းစာများနှင့် ခေတ်ပြိုင် ဒင်္ဂါးပြားများအပေါ် အခြေခံ၍ သမိုင်းဝင် တည်ရှိခဲ့မှုကို ခန့်မှန်းခြင်း" သာဖြစ်ကြောင်း ပညာရပ်ဆိုင်ရာအရ ဝန်ခံအပ်ပါသည်။
တစ်နည်းအားဖြင့်ဆိုသော် ဤကျမ်းသည် ရှေးခေတ်လူသားများ၏ ယုံကြည်မှုစနစ်၊ ရုပ်ဝတ္ထုယဉ်ကျေးမှုနှင့် ကမ္ပည်းစာဆိုင်ရာ မှတ်တမ်းများ (Textual and Epigraphic Materiality) ကိုသာ အဓိကထား လေ့လာသည့် သမိုင်း-လူမှုရေးရှုထောင့် (Socio-historical lens) ကို အသုံးပြုထားခြင်း ဖြစ်ပါသည်။ ထို့ကြောင့် အချို့သော ရှေးဟောင်းပစ္စည်းများအတွက် သက်တမ်းတိုင်းတာခြင်းစနစ် (Carbon-14 Dating) ကဲ့သို့သော သိပ္ပံနည်းကျ ဓာတ်ခွဲခန်းရလဒ်များအား Third Party များအား ခွင့်ပြုကာ ဓာတ်ခွဲခန်းစမ်းသပ်စစ်ဆေးတိုင်းတာမှုများ ဆောင်ရွက်ထားသော်လည်း၊ ယင်းအချက် အလက်များ ကို ဤကျမ်း၏ လေ့လာမှုနယ်ပယ် (Scope of the Research) ပြင်ပအဖြစ် သတ်မှတ်ထားပါသည်။ ဤသို့ သတ်မှတ်ရခြင်းမှာ သုတေသန၏ အဓိက ရည်ရွယ်ချက်ဖြစ်သော "ရိုးရာယုံကြည်မှုနှင့် သမိုင်းဝင်ရုပ်ဝတ္ထုယဉ်ကျေးမှု အထောက်အထားများအကြား အပြန်အလှန် ဖြည့်ဆည်းမှု" ကို ဘောင်မချော်ဘဲ ပိုမိုတိကျစွာ ဖော်ဆောင်နိုင်ရန်အတွက် ဖြစ်ပါသည်။
This study employs a Qualitative Documentary Research design. No In-Depth Interviews (IDI) or Focus Group Discussions (FGD) were conducted. ဤသုတေသနသည် စာရွက်စာတမ်းများနှင့် မှတ်တမ်းများကိုသာ အခြေခံသော သုတေသနဖြစ်သဖြင့် လူပုဂ္ဂိုလ်များအား တွေ့ဆုံမေးမြန်းခြင်း သို့မဟုတ် အုပ်စုဖွဲ့ဆွေးနွေးခြင်းများ လုံးဝ ပြုလုပ်ထားခြင်း မရှိပါ။ သို့ဖြစ်ရာ လူသားများအပေါ် သုတေသနပြုခြင်းဆိုင်ရာ ကျင့်ဝတ်ခွင့်ပြုချက် (Ethical Clearance) ရယူရန် မလိုအပ်ပါ။
သို့ရာတွင် ဤသုတေသနသည် ဘာသာရေးဆိုင်ရာ အလွန်သိမ်မွေ့သော အကြောင်းအရာ (မြတ်စွာဘုရားရှင်၏ သွားတော်များ) ကို လေ့လာခြင်းဖြစ်သဖြင့် "ဟိရီဩတ္တပ္ပ" (Hiri-Ottappa - Professional humility and ethical concern) ဟူသော ပညာရပ်ဆိုင်ရာ ကျင့်ဝတ်ကို အထူးအလေးထား စောင့်ထိန်းထားပါသည်။ သမိုင်းနှင့် ရှေးဟောင်းသုတေသန တွေ့ရှိချက်များကို တင်ပြရာတွင် ရိုးရာယုံကြည်မှု သဒ္ဓါတရားကို ထိခိုက်ပုတ်ခတ်ခြင်း၊ အထင်အမြင်သေးခြင်း မျိုး လုံးဝမပါရှိစေဘဲ၊ ဓမ္မဓိဋ္ဌာန်ကျကျနှင့် ပညာရှင်ဆန်ဆန် ရိုသေလေးစားမှု အပြည့်ဖြင့်သာ ရေးသားတင်ပြထားပါသည်။ ဓာတ်တော်မွေတော်များကို ရိုးရာအစဉ်အလာအရ ထိန်းသိမ်းစောင့်ရှောက်ခဲ့ကြသူများ၏ ကြိုးပမ်းမှုများကို အသိအမှတ်ပြုလျက် သမိုင်းအမှန်ကို ဖော်ထုတ်ထားခြင်း ဖြစ်ပါသည်။
ဤသုတေသန လုပ်ငန်းစဉ်တစ်ရပ်လုံးကို အောက်ပါ အချိန်ဇယား (Gantt Chart timeline) အတိုင်း အဆင့်ဆင့် အကောင်အထည်ဖော် ဆောင်ရွက်မည် ဖြစ်ပါသည်-
Phase 1 (Months 1-2): သုတေသန အဆိုပြုလွှာ (Proposal) ရေးဆွဲခြင်း၊ စာပေနှင့် သုတေသနစာတမ်းများ (Literature Review) ရှာဖွေဖတ်ရှုခြင်း။
Phase 2 (Months 3-5): ASI မှတ်တမ်းများ၊ ပြတိုက်မှတ်တမ်းများနှင့် ပါဠိကျမ်းဂန်များ အပါအဝင် အဓိက အချက်အလက်များ (Data Collection) ကို စနစ်တကျ ကောက်ယူစုဆောင်းခြင်းနှင့် ဘာသာပြန်ဆိုခြင်း။
Phase 3 (Months 6-8): ကောက်ယူရရှိသော အချက်အလက်များကို Three-Lens Model ဖြင့် ကုဒ်သတ်မှတ်ခြင်းနှင့် နှိုင်းယှဉ်ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာခြင်း (Data Analysis)။
Phase 4 (Months 9-10): အခန်း (၄) တွေ့ရှိချက်များနှင့် အခန်း (၅) ဆွေးနွေးချက်များ အပါအဝင် ကျမ်းတစ်စောင်လုံးကို အချောသတ် ရေးသားပြုစုခြင်း။
Phase 5 (Months 11-12): ပြင်ဆင်မွမ်းမံခြင်း၊ နောက်ဆုံးအချောသတ်ကျမ်း အားအများပြည်သူဖတ်ရူလေ့လာနိုင်ရန် ပုံနှိပ်ထုတ်၀ေခြင်း
3.7 အခန်း ၃ နိဂုံး (Conclusion of Chapter III)
အချုပ်အားဖြင့်ဆိုသော် ဤအခန်း (၃) တွင် တင်ပြခဲ့သော သုတေသန နည်းစနစ်များသည် ဤကျမ်းပြုစုရာတွင် အသုံးပြုမည့် လမ်းပြမြေပုံ (Roadmap) ပင် ဖြစ်ပါသည်။ အရည်အသွေးပိုင်းဆိုင်ရာ မှတ်တမ်းသုတေသနပုံစံ၊ ရည်ရွယ်ချက်ရှိရှိ ရွေးချယ်ထားသော ဖြစ်ရပ်လေ့လာမှုများ၊ နှင့် အထူးသဖြင့် စာပေ၊ ရှေးဟောင် းရုပ်ဝတ္ထုနှင့် ကမ္ပည်းစာများကို အပြန်အလှန် တိုက်ဆိုင်စစ်ဆေးမည့် Triangulation နည်းစနစ်တို့သည် ဤသုတေသန၏ အားကောင်းမှု (Rigor) ကို တည်ဆောက်ပေး ထားပါသည်။ ဤနည်းစနစ်များကို အသုံးပြုခြင်းဖြင့် ရိုးရာယုံကြည်မှုနှင့် သိပ္ပံနည်းကျ တူးဖော်တွေ့ရှိချက်များအကြားရှိ ကွာဟချက်ကို ပညာရပ်ဆိုင်ရာအရ ဟန်ချက်ညီစွာ ဖြေရှင်းနိုင်မည်ဟု ယုံကြည်ပါသည်။ ဤချမှတ်ထားသော နည်းစနစ်များအတိုင်း လက်တွေ့ ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာ လေ့လာထားသော သုတေသန ရလဒ်များနှင့် အသေးစိတ် တွေ့ရှိချက်များကို နောက်ဆက်တွဲ အခန်း (၄) သုတေသန တွေ့ရှိချက်များ တွင် ဆက်လက် တင်ပြသွားမည် ဖြစ်ပါသည်။