နေ့ရက် - စက်တင်ဘာလ (၁၉) ရက်၊ ၂၀၂၃ (Day-262) - ဓမ္မသဝန (Dhamma Savana/Listening to Truth) နှင့် သတင်းအချက်အလက် ရယူခွင့် (Freedom of Information)

 

နေ့ရက် - စက်တင်ဘာလ (၁၉) ရက်၊ ၂၀၂၃ (Day-262) - ဓမ္မသဝန (Dhamma Savana/Listening to Truth) နှင့် သတင်းအချက်အလက် ရယူခွင့် (Freedom of Information)

ကိုးကားကျမ်း - အင်္ဂုတ္တရနိကာယ်၊ ပဉ္စကနိပါတ်၊ ဓမ္မသဝနသုတ်။

သိပ္ပံနယ်ပယ် - Information Theory & Cognitive Liberty (သတင်းအချက်အလက် သီအိုရီနှင့် သိမြင်မှုဆိုင်ရာ လွတ်လပ်ခွင့်)

နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ။

နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ။

နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ။

ကိုင်း... သူတော်ကောင်းများအားလုံး ကျန်းမာကြပါရဲ့လား။ ဒီနေ့ဟာ သာသနာတော်နှစ် ၂၅၆၇ ခု၊ ကောဇာသက္ကရာဇ် ၁၃၈၅ ခုနှစ်၊ တော်သလင်းလဆန်း (၄) ရက်နေ့ ဖြစ်ပါတယ်။ လာမယ့် စက်တင်ဘာလ (၂၈) ရက်နေ့ဆိုရင် ကုလသမဂ္ဂက သတ်မှတ်ထားတဲ့ "အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ သတင်းအချက်အလက် ရယူပိုင်ခွင့်နေ့" (International Day for Universal Access to Information) ကျရောက်တော့မှာ ဖြစ်ပါတယ်။ "သတင်းအချက်အလက်" (Information) ဆိုတာ ဉာဏ်ပညာရဲ့ အစာအာဟာရ ဖြစ်ပါတယ်။ အစာမစားရရင် ခန္ဓာကိုယ် ညှိုးနွမ်းသလို၊ မှန်ကန်တဲ့ သတင်းအချက်အလက် မရရင် ဦးနှောက်နဲ့ ဉာဏ်ပညာ ညှိုးနွမ်းတတ်ပါတယ်။

မြတ်စွာဘုရားရှင်က "ကာလေန ဓမ္မသဝနံ" (အခါအားလျော်စွာ တရားနာယူခြင်း/အမှန်တရားကို နားထောင်ခြင်း) သည် မင်္ဂလာတစ်ပါးဖြစ်ကြောင်း ဟောကြားခဲ့ပါတယ်။ အမှန်တရားကို သိခွင့်ရမှ၊ နားထောင်ခွင့်ရမှ အမှားနဲ့ အမှန်ကို ခွဲခြားနိုင်မှာ ဖြစ်ပါတယ်။ ဒါကြောင့် ဒီနေ့လို နေ့မျိုးမှာ သူတော်ကောင်းများအားလုံး "အဝိဇ္ဇာ" (မသိမှု) တည်းဟူသော အမှောင်တိုက်မှ လွတ်မြောက်ပြီး၊ "ဝိဇ္ဇာ" (အသိပညာ) တည်းဟူသော အလင်းရောင်ကို ရယူပိုင်ဆိုင်နိုင်ကြပါစေလို့ ဦးစွာပထမ မေတ္တာပို့သ နှုတ်ခွန်းဆက်သလိုက်ပါတယ်။

ဒီနေ့ ဦးပဉ္ဇင်း ဟောကြားချင်တဲ့ တရားခေါင်းစဉ်ကတော့ "ဓမ္မသဝန" (Dhamma Savana) နှင့် ခေတ်သစ်သိပ္ပံပညာရဲ့ "Freedom of Information" (သတင်းအချက်အလက် လွတ်လပ်ခွင့်) အကြောင်း ဖြစ်ပါတယ်။ လူတွေက ထင်ကြတယ်... မသိတာ အေးတယ်တဲ့။ တကယ်တော့ မသိတာဟာ အန္တရာယ် အကြီးဆုံးပါပဲ။ Information Theory အရ "Information reduces uncertainty" (သတင်းအချက်အလက်က မရေရာမှုကို လျှော့ချပေးတယ်) လို့ ဆိုပါတယ်။ ဒီသဘောတရားကို ဓမ္မနဲ့ ယှဉ်ပြီး ဟောကြားသွားပါမယ်။

ကဲ... တရားမဟောကြားမီမှာ မိမိတို့ရဲ့ စိတ်ကလေးကို အမှားတွေ၊ ကောလာဟလတွေ ကြားထဲကနေ အမှန်တရားကို ရှာဖွေနိုင်အောင် သမထဘာဝနာလေး ခဏလောက် ပွားများကြရအောင်။ ဒီနေ့ ခေါင်းစဉ်က "နားထောင်ခြင်း" ဖြစ်တဲ့အတွက် "သောတဒွါရ" (နားအာရုံ) မှာ သတိကပ်ကြည့်မယ်။ သူတော်ကောင်းတို့ရေ... မျက်လုံးလေးတွေကို ဖြည်းဖြည်းချင်း မှိတ်ထားပါ။ ပတ်ဝန်းကျင်က အသံတွေကို နားစွင့်ကြည့်ပါ။ "အသံ" ဆိုတာ "သတင်းအချက်အလက်" (Data) ပါပဲ။ ဒါပေမယ့် အသံတိုင်းက အသုံးမဝင်ပါဘူး။ "ဆူညံသံ" (Noise) တွေကို ဖယ်ရှားပြီး၊ "အနှစ်သာရ" (Signal) ကိုပဲ ရွေးချယ် နားထောင်ကြည့်ပါ။ "ကြားတယ်... သိတယ်... ရွေးချယ်တယ်"။ စိတ်ထဲမှာ ရှင်းလင်းပြတ်သားမှု (Clarity) ရလာတဲ့အထိ (၁) မိနစ်လောက် ငြိမ်ငြိမ်လေး နေကြည့်ရအောင်...။

စိတ်ကလေး ကြည်လင်ပြီး အမှန်တရားကို လက်ခံနိုင်စွမ်း ရှိလာပြီဆိုရင် ဦးပဉ္ဇင်းတို့ ဒီနေ့ခေတ် သိပ္ပံပညာ၊ အထူးသဖြင့် "Information Science" (သတင်းအချက်အလက် သိပ္ပံ) နဲ့ "Cognitive Psychology" (သိမြင်မှု စိတ်ပညာ) က ဒီ "Access to Information" ကို ဘယ်လို ရှင်းပြထားသလဲဆိုတာ ဓမ္မမီးမောင်း ထိုးကြည့်ကြမယ်။

Claude Shannon ရဲ့ "Information Theory" အရ သတင်းအချက်အလက် စီးဆင်းမှုမှာ အဓိက အတားအဆီးက "Noise" (ဆူညံသံ/အနှောင့်အယှက်) ပါပဲ။

• Signal: အမှန်တရား၊ လိုအပ်သော အချက်အလက်။

• Noise: သတင်းမှား၊ ကောလာဟလ၊ ဖြတ်တောက်ခံရမှု။

လူတစ်ယောက် ဆုံးဖြတ်ချက် မှန်ကန်ဖို့ဆိုရင် "High Signal-to-Noise Ratio" (ဆူညံသံနည်းပြီး သတင်းမှန်များခြင်း) လိုအပ်ပါတယ်။ သတင်းအချက်အလက်ကို ပိတ်ပင်ထားခြင်း (Censorship) သို့မဟုတ် သတင်းမှားများ ဖြန့်ခြင်း (Misinformation) ဟာ လူ့ဦးနှောက်ရဲ့ "Cognitive Liberty" (လွတ်လပ်စွာ တွေးခေါ်ပိုင်ခွင့်) ကို ချိုးဖောက်တာပါပဲ။ အချက်အလက် မရှိရင် ဦးနှောက်က မတွေးနိုင်ဘူး။ မတွေးနိုင်ရင် "မောဟ" (Delusion) ဝင်လာပြီး မှားယွင်းတဲ့ လုပ်ရပ်တွေ လုပ်မိတတ်ပါတယ်။

 သူတော်ကောင်းတို့... ခုနက ပုံမှာ မြင်ရတဲ့အတိုင်းပဲ၊ သတင်းအချက်အလက် ရယူခွင့်ဆိုတာ အဲဒီ "Noise" တွေကို ဖယ်ရှားပြီး "Signal" (အမှန်တရား) ကို ရယူခြင်းပါပဲ။

သိပ္ပံပညာဘက်ကနေ မြတ်စွာဘုရားရဲ့ တရားတော်ဘက်ကို ပြန်လှည့်ကြည့်ကြစို့။ မြတ်စွာဘုရားရှင်က "ဓမ္မသဝန" (တရားနာခြင်း/အမှန်တရားကို နားထောင်ခြင်း) ရဲ့ အကျိုးကျေးဇူး (၅) မျိုးကို ဟောကြားခဲ့ပါတယ်။

၁။ အဿုတံ သုဏာတိ: မကြားဖူးသည်ကို ကြားရခြင်း (New Information)။

၂။ သုတံ ပရိယောဒပေတိ: ကြားဖူးသည်ကို ရှင်းလင်းစေခြင်း (Clarification)။

၃။ ကင်္ခံ ဝိဟနတိ: ယုံမှားသံသယ ပျောက်ခြင်း (Removing Uncertainty)။

၄။ ဒိဋ္ဌိံ ဥဇုံ ကရောတိ: အယူဝါဒ ဖြောင့်မှန်ခြင်း (Correcting Views)။

၅။ စိတ္တမဿ ပသီဒတိ: စိတ်ကြည်လင်ခြင်း (Mental Clarity)။

ဘုရားရှင်က "ဧဟိပဿိကော" (လာလှည့် ရှုလှည့်/စူးစမ်းလေ့လာပါ) လို့ ဖိတ်ခေါ်ခဲ့ပါတယ်။ ဗုဒ္ဓဘာသာမှာ လျှို့ဝှက်ထားတာ ဘာမှမရှိပါဘူး။ "ဝိဝဋာ ဝိရောစတိ" (ဖွင့်ထားမှ တင့်တယ်၏) လို့ ဆိုပါတယ်။ ပညာဆိုတာ ဖွင့်ထားလေ ကောင်းလေပါပဲ။ သတင်းအချက်အလက် ပိတ်ပင်ခြင်းဟာ "အဝိဇ္ဇာ" ကို အားပေးရာ ရောက်ပါတယ်။

ကဲ... အခု ဒီ "သတင်းအချက်အလက်" သဘောတရားကို ဦးပဉ္ဇင်းတို့ "Main Idea" မှာ ပါတဲ့ ခန္ဓာဖွဲ့နည်း၊ ဓာတ်ဖွဲ့နည်းတွေနဲ့ ချိတ်ဆက်ပြီး "ဓမ္မာနုပဿနာ" ရှုကွက်ထဲကို ထည့်ပြီး လက်တွေ့ အလုပ်လုပ်ကြည့်ရအောင်။ သူတော်ကောင်းတို့ရေ... သတင်းတစ်ခု ကြားရင် ဝိပဿနာ ရှုကြစို့။

ဝိပဿနာ ယန္တရား (Mechanism of Processing Info):

သတင်းတစ်ခု ဖတ်နေတဲ့၊ နားထောင်နေတဲ့ အခြေအနေကို ဓာတ်ခွဲကြည့်မယ်။

(၁) Input (ဝင်ရောက်မှု): မျက်စိက စာကိုမြင်တယ်၊ နားက အသံကို ကြားတယ်။ (ရူပါရုံ/သဒ္ဒါရုံ)။

(၂) Processing (စဉ်းစားမှု): "ဒါ ဘာအဓိပ္ပာယ်လဲ၊ မှန်သလား၊ မှားသလား" လို့ စိတ်က ဝေဖန်တယ်။ (ယောနိသော မနသိကာရ)။

(၃) Filtering (စစ်ထုတ်မှု): "ဒါ အကျိုးရှိလား"။ အကျိုးမရှိရင် (Noise) ပယ်လိုက်တယ်။ အကျိုးရှိရင် (Signal) မှတ်သားလိုက်တယ်။

(၄) Result (ရလဒ်): အမှန်ကို သိလိုက်ရလို့ "ပညာ" ဖြစ်သွားတယ်။

ရှုကွက် (Instruction):

ဒီအဆင့်မှာ ယောဂီက ဘယ်လို ရှုရမလဲ။

သတင်းတစ်ခု ကြားလိုက်ရင် ချက်ချင်း မယုံပါနဲ့။

"ကြားတယ်... ကြားတယ်" လို့ပဲ အရင်မှတ်ပါ။

ကိုယ့်စိတ်ထဲမှာ ဖြစ်ပေါ်လာတဲ့ "တုန်လှုပ်မှု" (Reaction) ကို ကြည့်ပါ။ ကြောက်သွားသလား၊ ဒေါသထွက်သွားသလား။

ပြီးမှ "ပညာ" နဲ့ စိစစ်ပါ။ "ဒီသတင်းရဲ့ အရင်းအမြစ် (Source) က ဘယ်ကလဲ။ သက်သေ (Evidence) ရှိလား"။

အမှန်တရားကို ရှာဖွေတွေ့ရှိတဲ့အခါ ဖြစ်ပေါ်လာတဲ့ "ငြိမ်းချမ်းမှု" (Clarity) ကို ရှုမှတ်ပါ။ "ရှင်းသွားပြီ... သိသွားပြီ"။

 "ဓမ္မံ သရဏံ ဂစ္ဆာမိ" လို့ ဆိုလိုက်တဲ့အခါ၊ တရားတော်ကို "အမှန်တရား၏ ရင်းမြစ်" (Source of Truth) အဖြစ် ခံယူလိုက်ခြင်း ဖြစ်ပါတယ်။ "ငါသည် အမှားများကို ပယ်၍ အမှန်ကိုသာ ရှာဖွေပါမည်။ ဓမ္မအသိပညာကို လွတ်လပ်စွာ လေ့လာသင်ယူပါမည်" လို့ အဓိဋ္ဌာန်ပြုခြင်းသည် သရဏဂုံ တည်ဆောက်ခြင်းပါပဲ။

လက်တွေ့ ရှုကွက် (Vipassana Assignment - The Fact-Check):

ကဲ... သူတော်ကောင်းတို့၊ ဒီနေ့ သတင်းဖတ်တဲ့အခါ ဒီနည်းလမ်းလေးကို လက်တွေ့ ကျင့်သုံးကြည့်ပါ။

(၁) Seek Truth: ကိုယ်မသိတဲ့ အကြောင်းအရာတစ်ခုကို "မသိဘူး" လို့ ဝန်ခံပြီး၊ မှန်ကန်တဲ့ အချက်အလက်ကို ရှာဖွေပါ။ (Openness).

(၂) Verify: "သူများပြောတိုင်း မယုံနဲ့" (ကာလာမသုတ်)။ ကိုယ်တိုင် ဆင်ခြင်သုံးသပ်ပါ။

(၃) Share Wisely: သေချာပြီဆိုမှ သူများကို ပြန်မျှဝေပါ။ မသေချာရင် ဖြန့်ဝေခြင်း (Sharing) မလုပ်ပါနဲ့။ ဒါဟာ "ဝစီကံ" ကို စောင့်ထိန်းတာပါပဲ။

တရားသဘောတွေချည်း ပြောနေရင် မျက်စိထဲ မမြင်မှာစိုးလို့၊ ဦးပဉ္ဇင်းတို့ ပြတိုက်မှာ  ဖြစ်ရပ်လေးတစ်ခုကို အခြေခံပြီး ဥပမာပေးချင်ပါတယ်။ သတင်းအချက်အလက် ပိတ်ပင်ထားလို့ ဖြစ်ရတဲ့ ပြဿနာနဲ့ ဖြေရှင်းပုံပေါ့။

တစ်ခါတုန်းက ဦးပဉ္ဇင်းတို့ ပြတိုက်ရဲ့ မော်ကွန်းထိန်းသိမ်းရေး (Archives) ဌာနမှာ သုတေသီ "မောင်စိုး" ဆိုတဲ့ လူငယ်လေးတစ်ယောက် ရောက်လာတယ်။ သူက ရှေးဟောင်းဘုရားသမိုင်းကို လေ့လာချင်လို့ စာရွက်စာတမ်းဟောင်းတွေ တောင်းကြည့်တယ်။ ဒါပေမယ့် ဌာနမှူး "ဦးဘ" က "ဒါတွေက လျှို့ဝှက်ချက်တွေ၊ ပေးကြည့်လို့ မရဘူး" ဆိုပြီး ပိတ်ပင်ထားတယ်။ (Information Blocking).

မောင်စိုးက စိတ်ပျက်ပြီး ပြန်သွားတယ်။ ပြတိုက်မှာရှိတဲ့ အဖိုးတန် အချက်အလက်တွေက ဘယ်သူမှ မသုံးရဘဲ ပုံးထဲမှာ ဆွေးမြေ့နေတယ်။ (Data Rot).

ဒီကိစ္စကို ဦးပဉ္ဇင်း သိလိုက်တော့ "Template T248" (Access to Information & Research Log) ကို ထုတ်သုံးရတယ်။ ပြီးတော့ ပြတိုက်ရဲ့ သတင်းအချက်အလက် မူဝါဒ "Policy No. 28, Article 28.1" (Open Access & Transparency) ကို ကိုးကားပြီး ဦးဘကို ခေါ်တွေ့တယ်။ အဲဒီ မူဝါဒမှာ "ပြတိုက်ရှိ သမိုင်းဆိုင်ရာ အချက်အလက်များသည် အများပြည်သူပိုင် (Public Domain) ဖြစ်သည်။ သုတေသနပြုလိုသူများအား လွတ်လပ်စွာ ကြည့်ရှုခွင့် ပေးရမည်" တဲ့။

ဦးပဉ္ဇင်းက ဦးဘကို ရှင်းပြတယ်။ "ဦးဘ... ပညာဆိုတာ ရေလိုပဲ။ စီးဆင်းနေမှ သန့်ရှင်းတာ။ ပိတ်လှောင်ထားရင် ပုပ်သွားမယ်။ ဒီကလေးတွေ လေ့လာမှ သမိုင်းမှန်ကို သိမှာ။ သမိုင်းမှန်ကို သိမှ အနာဂတ်ကို တည်ဆောက်နိုင်မှာ"။

ဦးဘ သဘောပေါက်သွားတယ်။ "တပည့်တော်က ပျက်စီးမှာစိုးလို့ပါ ဘုရား။ အခုတော့ နားလည်ပါပြီ"။

အဲဒီနောက် မောင်စိုးကို ပြန်ခေါ်ပြီး စာရွက်စာတမ်းတွေကို Digital စနစ်နဲ့ပါ ကူးပြီး ကြည့်ခွင့်ပေးလိုက်တယ်။ မောင်စိုးရဲ့ သုတေသနစာတမ်း ထွက်လာတော့ ပြတိုက်အတွက်လည်း ဂုဏ်တက်သွားတယ်။ ဒါဟာ "Case-2562" အနေနဲ့ မှတ်တမ်းဝင်သွားတယ်။ "အမှန်တရားကို ဖွင့်ချခြင်းသည် အကောင်းဆုံးသော ကာကွယ်ခြင်း ဖြစ်သည်" ဆိုတာ သက်သေပါပဲ။

ကိုင်း... တရားတော်ကို နိဂုံးချုပ်ကြစို့။ ဒီနေ့ ဦးပဉ္ဇင်း ဟောကြားခဲ့တဲ့ "ဓမ္မသဝန နှင့် သတင်းအချက်အလက် ရယူခွင့်" တရားတော်ကို သစ္စာလေးပါးနဲ့ ချိတ်ဆက်ပြီး ပြန်လည် သုံးသပ်ကြည့်ရအောင်။

(၁) ဒုက္ခသစ္စာ: မသိနားမလည်ခြင်း၊ သတင်းမှားများကြောင့် လမ်းမှားရောက်ရခြင်း၊ အမှောင်ထဲတွင် စမ်းတဝါးဝါး ဖြစ်ရခြင်းတို့သည် ဒုက္ခသစ္စာပါ။

(၂) သမုဒယသစ္စာ: အဲဒီ ဒုက္ခတွေကို ဖြစ်စေတာက အမှန်တရားကို ဖုံးကွယ်လိုတဲ့ "လောဘ/မာန"၊ မသိမှုကို နှစ်သက်တဲ့ "အဝိဇ္ဇာ" တွေဟာ သမုဒယသစ္စာပါ။

(၃) နိရောဓသစ္စာ: အဝိဇ္ဇာအမှောင် ကင်းစင်ပြီး၊ ဝိဇ္ဇာဉာဏ်အလင်းဖြင့် ထွန်းလင်းတောက်ပသော နိဗ္ဗာန်ဓာတ်ကို မျက်မှောက်ပြုတာဟာ နိရောဓသစ္စာပါ။

(၄) မဂ္ဂသစ္စာ: တရားနာခြင်း (ဓမ္မသဝန)၊ အမှန်တရားကို ရှာဖွေခြင်း၊ သမ္မာဒိဋ္ဌိ (မှန်ကန်သော အမြင်) ရှိခြင်းတို့ဟာ မဂ္ဂသစ္စာ ကျင့်စဉ်ပါပဲ။

ဒီနေ့ စက်တင်ဘာလ (၁၉) ရက်၊ သတင်းအချက်အလက် ရယူပိုင်ခွင့်နေ့ အထိမ်းအမှတ် (အကြို) အခါသမယမှာ... ဦးပဉ္ဇင်း အနေနဲ့ နိဂုံးချုပ် ဆုတောင်းမေတ္တာ ပို့သချင်တာကတော့... "သူတော်ကောင်းများအားလုံး အမှန်တရားကို သိမြင်ခွင့် ရရှိကြပါစေ"။ လောကီသုတ အဖြာဖြာနှင့် လောကုတ္တရာ ဓမ္မအသိဉာဏ်များကို အတားအဆီးမရှိ လေ့လာသင်ယူနိုင်ကြပြီး၊ အဝိဇ္ဇာအမှောင်ကို ခွင်း၍ "အမတ နိဗ္ဗာန်" ရွှေပြည်မြတ်သို့ လျင်မြန်စွာ ရောက်ရှိနိုင်ကြပါစေ ကုန်သတည်း။

ဗုဒ္ဓ သာသနံ စိရံ တိဋ္ဌတု။

ဗုဒ္ဓ သာသနံ စိရံ တိဋ္ဌတု။

ဗုဒ္ဓ သာသနံ စိရံ တိဋ္ဌတု။

Sao Dhammasami @ Bhikkhu Indasoma Siridantamahapalaka

ORCID: 0009-0000-0697-4760 The Office of Siridantamahapalaka

The Hswagata Buddha Tooth Relics Preservation Museum

စက်တင်ဘာလ (၁၉) ရက်၊ ၂၀၂၃

နေ့ရက် - စက်တင်ဘာလ (၁၈) ရက်၊ ၂၀၂၃ (Day-261) - ဒေသစာရီ (Desacari/Pilgrimage) နှင့် ရေရှည်တည်တံ့သော ခရီးသွားလုပ်ငန်း (Sustainable Tourism)

 

နေ့ရက် - စက်တင်ဘာလ (၁၈) ရက်၊ ၂၀၂၃ (Day-261) - ဒေသစာရီ (Desacari/Pilgrimage) နှင့် ရေရှည်တည်တံ့သော ခရီးသွားလုပ်ငန်း (Sustainable Tourism)

ကိုးကားကျမ်း - ဝိနည်းပိဋကတ်၊ မဟာဝဂ္ဂ (စရထ ဘိက္ခဝေ စာရိကံ)။

သိပ္ပံနယ်ပယ် - Ecotourism & Environmental Impact Assessment (ဂေဟစနစ် ခရီးသွားလုပ်ငန်းနှင့် ပတ်ဝန်းကျင်ထိခိုက်မှု ဆန်းစစ်ခြင်း)

နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ။

နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ။

နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ။

ကိုင်း... သူတော်ကောင်းများအားလုံး ကျန်းမာကြပါရဲ့လား။ ဒီနေ့ဟာ သာသနာတော်နှစ် ၂၅၆၇ ခု၊ ကောဇာသက္ကရာဇ် ၁၃၈၅ ခုနှစ်၊ တော်သလင်းလဆန်း (၃) ရက်နေ့ ဖြစ်ပါတယ်။ လာမယ့် စက်တင်ဘာလ (၂၇) ရက်နေ့ဆိုရင် "ကမ္ဘာ့ခရီးသွားလုပ်ငန်းနေ့" (World Tourism Day) ကျရောက်တော့မှာ ဖြစ်ပါတယ်။ ခရီးသွားတယ် ဆိုတာ စိတ်အပန်းဖြေဖို့၊ ဗဟုသုတရှာဖို့ ကောင်းမွန်တဲ့ အလုပ်တစ်ခုပါ။

ဒါပေမယ့် ခရီးသွားခြင်းမှာ "လောဘ" (Greed) နဲ့ သွားရင် ပတ်ဝန်းကျင် ပျက်စီးမယ်။ "ပညာ" (Wisdom) နဲ့ သွားရင် ကုသိုလ်ရမယ်။ မြတ်စွာဘုရားရှင်က ရဟန်းတော်တွေကို "စရထ ဘိက္ခဝေ စာရိကံ" (ရဟန်းတို့... ဒေသစာရီ ကြွချီကြလော့) လို့ မိန့်မှာခဲ့တာဟာ အပျော်ခရီးထွက်ဖို့ မဟုတ်ပါဘူး။ အများအကျိုး ဆောင်ရွက်ဖို့ (Bahujanahitaya) ဖြစ်ပါတယ်။ ဒါကြောင့် ဒီနေ့လို နေ့မျိုးမှာ သူတော်ကောင်းများအားလုံး ဘေးကင်းလုံခြုံစွာ ခရီးသွားနိုင်ကြပြီး၊ ရောက်လေရာအရပ်မှာ အဖျက်သမား မဟုတ်ဘဲ၊ အကျိုးပြုသူများ ဖြစ်ကြပါစေလို့ ဦးစွာပထမ မေတ္တာပို့သ နှုတ်ခွန်းဆက်သလိုက်ပါတယ်။

ဒီနေ့ ဦးပဉ္ဇင်း ဟောကြားချင်တဲ့ တရားခေါင်းစဉ်ကတော့ "ဒေသစာရီ" (Desacari) လို့ ခေါ်တဲ့ အရပ်တစ်ပါးသို့ လှည့်လည်သွားလာခြင်းနှင့် ခေတ်သစ် "Sustainable Tourism" (ရေရှည်တည်တံ့သော ခရီးသွားလုပ်ငန်း) အကြောင်း ဖြစ်ပါတယ်။ သိပ္ပံပညာရှင်တွေက "Ecological Footprint" (ဂေဟစနစ် ခြေရာ) ဆိုတာကို တွက်ချက်ကြတယ်။ ခရီးသွားတစ်ယောက်ဟာ လေယာဉ်စီးရင် ကာဗွန်ဘယ်လောက်ထွက်လဲ၊ ဟိုတယ်မှာနေရင် ရေဘယ်လောက်သုံးလဲ၊ အမှိုက်ဘယ်လောက်စွန့်ပစ်လဲ။ ဦးပဉ္ဇင်းတို့ ဗုဒ္ဓဘာသာဝင်တွေ အနေနဲ့ကတော့ "Carbon Footprint" (ကာဗွန်ခြေရာ) နည်းအောင် နေသလို၊ "Kammic Footprint" (မကောင်းမှု ခြေရာ) မကျန်ရစ်အောင် ဘယ်လို သတိထားမလဲ ဆိုတာကို ဟောကြားသွားပါမယ်။

ကဲ... တရားမဟောကြားမီမှာ မိမိတို့ရဲ့ စိတ်ကလေးကို ခရီးသွားတစ်ယောက်လို ပေါ့ပါးလန်းဆန်းသွားအောင်၊ တွယ်တာမှု ဝန်ထုပ်ဝန်ပိုးတွေ လျော့ကျသွားအောင် သမထဘာဝနာလေး ခဏလောက် ပွားများကြရအောင်။ ဒီနေ့ ခေါင်းစဉ်က "ခရီးသွားခြင်း" ဖြစ်တဲ့အတွက် "စင်္ကြံကမ္မဋ္ဌာန်း" (Walking Meditation) သဘောတရားကို စိတ်နဲ့ ရှုမှတ်ကြည့်မယ်။ သူတော်ကောင်းတို့ရေ... မျက်လုံးလေးတွေကို ဖြည်းဖြည်းချင်း မှိတ်ထားပါ။ မိမိဟာ လှပတဲ့ သဘာဝ တောအုပ်တစ်ခုထဲမှာ လမ်းလျှောက်နေတယ်လို့ ပုံဖော်ကြည့်ပါ။ ခြေလှမ်းတစ်လှမ်း လှမ်းလိုက်တိုင်း မြေကြီးနဲ့ ထိတွေ့မှု (Touch) ကို သတိပြုပါ။ "ကြွတယ်... လှမ်းတယ်... ချတယ်"။ ဘယ်နေရာကိုမှ အပိုင်မစီးဘဲ၊ ဖြတ်သန်းသွားရုံ သက်သက်ပါပဲ။ "ငါသည် ဧည့်သည်သာ ဖြစ်သည်... ဤလောကသည် တည်းခိုခန်းမျှသာ ဖြစ်သည်" လို့ နှလုံးသွင်းရင်း၊ စိတ်ရဲ့ တွယ်တာမှုတွေကို ဖြေလျှော့ပြီး (၁) မိနစ်လောက် ငြိမ်ငြိမ်လေး စီးဖြန်းကြည့်ရအောင်...။

စိတ်ကလေး ပေါ့ပါးပြီး တပ်မက်မှု ကင်းစင်သွားပြီဆိုရင် ဦးပဉ္ဇင်းတို့ ဒီနေ့ခေတ် သိပ္ပံပညာ၊ အထူးသဖြင့် "Environmental Science" (ပတ်ဝန်းကျင်သိပ္ပံ) နဲ့ "Sociology of Tourism" (ခရီးသွားလုပ်ငန်း လူမှုဗေဒ) က ဒီ "ခရီးသွားခြင်း" ကို ဘယ်လို ရှင်းပြထားသလဲဆိုတာ ဓမ္မမီးမောင်း ထိုးကြည့်ကြမယ်။

ခရီးသွားလုပ်ငန်းမှာ "Carrying Capacity" (လက်ခံနိုင်စွမ်း ပမာဏ) ဆိုတာ ရှိပါတယ်။ နေရာဒေသတစ်ခုဟာ ဧည့်သည် (၁၀၀) ပဲ လက်ခံနိုင်ရင်၊ (၂၀၀) လာတာနဲ့ ပျက်စီးတော့တာပဲ။ သဘာဝပတ်ဝန်းကျင် ပျက်စီးမယ်၊ ယဉ်ကျေးမှု ပျက်စီးမယ်။ ဒါကို "Overtourism" (အလွန်အကျွံ ခရီးသွားခြင်း) လို့ ခေါ်ပါတယ်။

ခရီးသွားတွေရဲ့ စိတ် (Psychology) မှာ (၂) မျိုး ရှိတယ်။

၁။ Mass Tourist: ပျော်ဖို့သက်သက်သွားတယ်။ ဓာတ်ပုံရိုက်မယ်၊ စားမယ်၊ အမှိုက်ပစ်မယ်။ (Consumption-oriented).

၂။ Mindful Traveler / Eco-tourist: လေ့လာဖို့ သွားတယ်။ ဒေသခံတွေကို လေးစားတယ်။ သဘာဝကို မထိခိုက်အောင် နေတယ်။ (Experience-oriented).

သိပ္ပံပညာရှင်တွေက "Leave No Trace" (ခြေရာမချန်ရ) မူဝါဒကို ကျင့်သုံးကြတယ်။ ဆိုလိုတာက ကိုယ်ပြန်သွားရင် အဲဒီနေရာမှာ ဘာအမှိုက်၊ ဘာပျက်စီးမှုမှ ကျန်မနေခဲ့ရဘူး။ မူလအတိုင်း (Original State) ထားခဲ့ရမယ်။ ဒါဟာ ဗုဒ္ဓရဲ့ "ပျားပိတုန်း ဥပမာ" နဲ့ တူပါတယ်။ ပျားပိတုန်းဟာ ပန်းပွင့်ကို မနွမ်းစေဘဲ ဝတ်ရည်ကိုသာ စုပ်ယူသွားသလို၊ ခရီးသွားကောင်းဆိုတာ ဒေသကို မထိခိုက်စေဘဲ အသိပညာကိုသာ ယူဆောင်သွားရပါမယ်။

 သူတော်ကောင်းတို့... ခုနက ပုံမှာ မြင်ရတဲ့အတိုင်းပဲ၊ ဘယ်ဘက်က ပုံစံက "လောဘ" နဲ့ သွားတာ။ ညာဘက်က ပုံစံက "သတိ/ပညာ" နဲ့ သွားတာ။ ဦးပဉ္ဇင်းတို့ ဘုရားဖူးခရီးစဉ်တွေမှာ ဘယ်ပုံစံ ဖြစ်နေလဲ ပြန်ဆန်းစစ်ရပါမယ်။

သိပ္ပံပညာဘက်ကနေ မြတ်စွာဘုရားရဲ့ ဝိနည်းပိဋကတ်ဘက်ကို ပြန်လှည့်ကြည့်ကြစို့။ မြတ်စွာဘုရားရှင်က ရဟန်းတော်တွေကို "စာရိက" (ခရီးသွားခြင်း) ခွင့်ပြုရာမှာ ရည်ရွယ်ချက် (Objective) တိတိကျကျ ရှိပါတယ်။

"စရထ ဘိက္ခဝေ စာရိကံ၊ ဗဟုဇနဟိတာယ ဗဟုဇနသုခါယ" - "ရဟန်းတို့... များစွာသော လူတို့၏ အစီးအပွားအလို့ငှာ၊ ချမ်းသာအလို့ငှာ ဒေသစာရီ လှည့်လည်ကြလော့"။

ခရီးသွားခြင်းရဲ့ အကျိုး (၅) ပါးကိုလည်း ဟောထားတယ်။

၁။ မကြားဖူးသည်ကို ကြားရခြင်း (New Knowledge)။

၂။ ကြားဖူးသည်ကို ရှင်းလင်းစေခြင်း (Clarification)။

၃။ ယုံမှားသံသယ ပျောက်ခြင်း (Removing Doubt)။

၄။ အယူဝါဒ ဖြောင့်မှန်ခြင်း (Right View)။

၅။ စိတ်ကြည်လင်ခြင်း (Mental Clarity)။

ဒါပေမယ့် ဘုရားရှင်က "ဂါမန္တသေနာသန" (ရွာနီးကျောင်း) နဲ့ "အာရညက" (တောကျောင်း) နေထိုင်နည်းတွေကို ခွဲခြားဟောကြားပြီး၊ ခရီးသွားရာမှာ သစ်ပင်ပန်းမန်တွေကို မဖျက်ဆီးဖို့ (ဘူတဂါမ သိက္ခာပုဒ်)၊ ရေထဲမှာ မစင်မစွန့်ဖို့ (သေခိယ) စတဲ့ "Environmental Ethics" (ပတ်ဝန်းကျင် ကျင့်ဝတ်) တွေကို တင်းတင်းကျပ်ကျပ် ပညတ်တော်မူခဲ့ပါတယ်။

ကဲ... အခု ဒီ "ဒေသစာရီ" သဘောတရားကို ဦးပဉ္ဇင်းတို့ "Main Idea" မှာ ပါတဲ့ ခန္ဓာဖွဲ့နည်း၊ ဓာတ်ဖွဲ့နည်းတွေနဲ့ ချိတ်ဆက်ပြီး "ကာယာနုပဿနာ" ရှုကွက်ထဲကို ထည့်ပြီး လက်တွေ့ အလုပ်လုပ်ကြည့်ရအောင်။ သူတော်ကောင်းတို့ရေ... ခရီးသွားနေရင်း ဝိပဿနာ ရှုကြစို့။

ဝိပဿနာ ယန္တရား (Mechanism of Mindful Travel):

ကားစီးနေတဲ့၊ သို့မဟုတ် ရှုခင်းကြည့်နေတဲ့ အခြေအနေကို ဓာတ်ခွဲကြည့်မယ်။

(၁) Seeing (မြင်ခြင်း): တောင်တန်းတွေ၊ ရေကန်တွေကို မြင်တယ်။ (စက္ခုဝိညာဉ်)။

(၂) Impression (ခံစားမှု): "လှလိုက်တာ" လို့ သာယာရင် (လောဘ)၊ "ပူလိုက်တာ" လို့ စိတ်ပျက်ရင် (ဒေါသ)။

(၃) Motion (ရွေ့လျားမှု): ကားမောင်းနေတာ၊ လမ်းလျှောက်နေတာတွေဟာ "ဝါယောဓာတ်" (Wind Element) ရဲ့ တွန်းကန်မှုကြောင့် ရုပ်တွေ ရွေ့နေတာ။

(၄) Impermanence (အနိစ္စ): မြင်ကွင်းတွေက တစ်ခုပြီး တစ်ခု ပြောင်းလဲနေတယ်။ ဘယ်အရာမှ မြဲမြံစွာ မရှိဘူး။

ရှုကွက် (Instruction):

ဒီအဆင့်မှာ ယောဂီက ဘယ်လို ရှုရမလဲ။

ကားပေါ်မှာ ထိုင်နေရင်း ဘေးက မြင်ကွင်းတွေကို ကြည့်ပါ။

"မြင်တယ်... မြင်တယ်... ပြောင်းသွားတယ်"။

အသစ်အသစ်သော ပုံရိပ်တွေ ဝင်လာတယ်၊ အဟောင်းတွေ ပျောက်သွားတယ်။

"ငါ့ဘဝခရီးလည်း ဒီလိုပါပဲ။ ဘာကိုမှ ယူသွားလို့ မရဘူး။ မြင်ရုံ၊ ကြားရုံ၊ သိရုံ (Just Experience) သက်သက်ပါလား" လို့ ဆင်ခြင်ပါ။

နေရာဒေသတစ်ခုကို ရောက်ရင် "ငါ ဒီနေရာကို ပိုင်တာ မဟုတ်ဘူး၊ ခဏလာတာ" လို့ သတိကပ်ပါ။ အဲဒီအခါ အမှိုက်ပစ်ချင်စိတ် ပျောက်သွားလိမ့်မယ်။ သဘာဝကို ဖျက်ဆီးချင်စိတ် ပျောက်သွားလိမ့်မယ်။

 "ဗုဒ္ဓံ သရဏံ ဂစ္ဆာမိ" လို့ ဆိုလိုက်တဲ့အခါ၊ ဘုရားရှင်ကို "သံသရာခရီးသွားကြီး" (The Great Traveler) အဖြစ် အာရုံပြုရာ ရောက်ပါတယ်။ ဘုရားရှင်သည် ခြေကျင်ကြွချီပြီး လောကကို အကျိုးပြုခဲ့သည်။ "ငါသည်လည်း ဘုရားရှင်၏ ခြေတော်ရာကို နင်းလျက်၊ ရောက်လေရာ အရပ်၌ သူတစ်ပါးကို ဒုက္ခမပေးဘဲ အကျိုးပြုပါမည်" လို့ အဓိဋ္ဌာန်ပြုခြင်းသည် သရဏဂုံ တည်ဆောက်ခြင်းပါပဲ။

လက်တွေ့ ရှုကွက် (Vipassana Assignment - The Green Pilgrim):

ကဲ... သူတော်ကောင်းတို့၊ နောက်တစ်ခါ ခရီးထွက်ရင် ဒီနည်းလမ်းလေးကို လက်တွေ့ ကျင့်သုံးကြည့်ပါ။

(၁) Pack Light: ပစ္စည်းနည်းနည်းပဲ ယူပါ။ ဝန်ပေါ့မှ စိတ်ပေါ့မယ်။ (Less baggage, more freedom).

(2) No Plastic: ရေဘူးဆောင်သွားပါ။ ပလတ်စတစ်ဘူးတွေ မဝယ်ပါနဲ့။ "ငါ့ကြောင့် ကမ္ဘာမပူစေရဘူး" ဆိုတဲ့ စေတနာထားပါ။

(3) Observe, Don't Disturb: ဒေသခံတွေရဲ့ ဓလေ့ကို လေ့လာပါ၊ မနှောင့်ယှက်ပါနဲ့။ ဘုရားဖူးရင် "ဆူညံသံ" (Noise Pollution) မလုပ်ပါနဲ့။

တရားသဘောတွေချည်း ပြောနေရင် မျက်စိထဲ မမြင်မှာစိုးလို့၊ ဦးပဉ္ဇင်းတို့ ပြတိုက်မှာ  ဖြစ်ရပ်လေးတစ်ခုကို အခြေခံပြီး ဥပမာပေးချင်ပါတယ်။ "Sustainable Tourism" ကို မလိုက်နာတဲ့ ဧည့်သည်အဖွဲ့နဲ့ ဖြေရှင်းပုံပေါ့။

တစ်ခါတုန်းက ဦးပဉ္ဇင်းတို့ ပြတိုက်ကို ဘုရားဖူးအဖွဲ့တစ်ဖွဲ့ (Pilgrimage Tour) ရောက်လာတယ်။ သူတို့က လော်စပီကာကြီးတွေ ဖွင့်၊ သီချင်းတွေဆို၊ စားသောက်ပြီး အမှိုက်တွေကို ပန်းခြံထဲမှာ ဒီအတိုင်း ပစ်ထားခဲ့တယ်။ (ဒါ Mass Tourism ရဲ့ ဆိုးကျိုး)။ အခြား နိုင်ငံခြားသား ဧည့်သည်တွေက ခေါင်းခါပြီး စိတ်ပျက်လက်ပျက် ကြည့်နေကြတယ်။

ဒီကိစ္စကို ဦးပဉ္ဇင်းတို့ စီမံခန့်ခွဲမှုအဖွဲ့က ချက်ချင်း ကိုင်တွယ်ရတယ်။ "Template T228" (Visitor Impact & Conduct Log) ကို ထုတ်သုံးတယ်။ ပြီးတော့ ပြတိုက်ရဲ့ ခရီးသွားလုပ်ငန်း မူဝါဒ "Policy No. 17, Article 17.1" (Responsible Tourism & Code of Conduct) ကို ကိုးကားပြီး အဖွဲ့ခေါင်းဆောင် "ကိုသန့်" ကို ခေါ်တွေ့တယ်။ အဲဒီ မူဝါဒမှာ "ဧည့်သည်များသည် ပြတိုက်၏ ပတ်ဝန်းကျင်နှင့် ငြိမ်းချမ်းမှုကို လေးစားရမည်။ အမှိုက်များကို သတ်မှတ်နေရာတွင် စွန့်ပစ်ရမည်" တဲ့။

ဦးပဉ္ဇင်းက ကိုသန့်ကို ပြောတယ်။ "ဒကာကြီး... ဘုရားဖူးလာတာ ကုသိုလ်လိုချင်လို့ မဟုတ်လား။ အခု ဒကာကြီးတို့ လုပ်ရပ်က ကုသိုလ်ရမလား၊ အကုသိုလ် ရမလား စဉ်းစားကြည့်။ ဘုရားကျောင်းကန်ကို ညစ်ပတ်အောင် လုပ်တာ 'အဂါရဝ' (မရိုသေမှု) ဖြစ်တယ်။ ဆူညံတာက သူများရဲ့ 'သမာဓိ' ကို ဖျက်တာ ဖြစ်တယ်"။

ကိုသန့် မျက်နှာပျက်သွားတယ်။ "မှန်ပါ့... တပည့်တော်တို့ ပျော်လွန်းလို့ သတိလွတ်သွားပါတယ်"။

ဦးပဉ္ဇင်းက "ကဲ... ဒါဆို ပြန်ပြင်ကြစို့။ အားလုံး ဝိုင်းပြီး အမှိုက်ပြန်ကောက်ကြ။ လော်စပီကာ ပိတ်လိုက်။ ငြိမ်ငြိမ်လေး ဘုရားဖူးကြည့်။ အဲဒါမှ 'ဒေသစာရီ' အစစ်" လို့ ဆုံးမလိုက်တယ်။

သူတို့အဖွဲ့ အမှိုက်ပြန်ကောက်ကြတယ်။ ငြိမ်ငြိမ်သက်သက် ဘုရားဖူးကြတယ်။ ပြန်ခါနီးတော့ ကိုသန့်က "ဆရာတော်... ဒီနေ့မှပဲ ဘုရားဖူးရတာ စိတ်အေးချမ်းမှု အစစ်ကို ခံစားရပါတယ်" လို့ လျှောက်တယ်။ ဒါဟာ "Case-2561" အနေနဲ့ မှတ်တမ်းဝင်သွားတယ်။ "ခရီးသွားခြင်းသည် ဖျက်ဆီးခြင်း မဟုတ်၊ ထိန်းသိမ်းခြင်း ဖြစ်သည်" ဆိုတာ သက်သေပါပဲ။

ကိုင်း... တရားတော်ကို နိဂုံးချုပ်ကြစို့။ ဒီနေ့ ဦးပဉ္ဇင်း ဟောကြားခဲ့တဲ့ "ခရီးသွားလုပ်ငန်းနှင့် ဓမ္မ" တရားတော်ကို သစ္စာလေးပါးနဲ့ ချိတ်ဆက်ပြီး ပြန်လည် သုံးသပ်ကြည့်ရအောင်။

(၁) ဒုက္ခသစ္စာ: ခရီးသွားရခြင်း၏ ပင်ပန်းမှု၊ သဘာဝပတ်ဝန်းကျင် ပျက်စီးရခြင်း၏ အကျိုးဆက်များသည် ဒုက္ခသစ္စာပါ။

(၂) သမုဒယသစ္စာ: အဲဒီ ဒုက္ခတွေကို ဖြစ်စေတာက ပျော်ပါးလိုတဲ့ "တဏှာ"၊ တန်ဖိုးမထားတတ်တဲ့ "မောဟ" တွေဟာ သမုဒယသစ္စာပါ။

(၃) နိရောဓသစ္စာ: လောဘ၊ ဒေါသ၊ မောဟ ခရီးစဉ်များ ပြီးဆုံးပြီး၊ သံသရာခရီးသိမ်းရာ နိဗ္ဗာန်သည် နိရောဓသစ္စာပါ။

(၄) မဂ္ဂသစ္စာ: သတိဖြင့် ခရီးသွားခြင်း၊ စည်းကမ်းလိုက်နာခြင်း (သီလ)၊ အနိစ္စကို ရှုမြင်ခြင်း (ပညာ) တို့ဟာ မဂ္ဂသစ္စာ ကျင့်စဉ်ပါပဲ။

ဒီနေ့ စက်တင်ဘာလ (၁၈) ရက်၊ ကမ္ဘာ့ခရီးသွားလုပ်ငန်းနေ့ အထိမ်းအမှတ် (အကြို) အခါသမယမှာ... ဦးပဉ္ဇင်း အနေနဲ့ နိဂုံးချုပ် ဆုတောင်းမေတ္တာ ပို့သချင်တာကတော့... "သူတော်ကောင်းများအားလုံး ဘဝခရီးလမ်းနှင့် သံသရာခရီးလမ်းတို့တွင် ဘေးကင်းလုံခြုံကြပါစေ"။ ရောက်လေရာ အရပ်၌ သဘာဝတရားနှင့် သတ္တဝါများကို မထိခိုက်စေဘဲ၊ ကုသိုလ်ပန်းများ ဝေဆာစေလျက်၊ နောက်ဆုံး ပန်းတိုင်ဖြစ်သော "နိဗ္ဗာန်" ရွှေပြည်မြတ်သို့ ဖြောင့်တန်းစွာ လျှောက်လှမ်းနိုင်ကြပါစေ ကုန်သတည်း။

ဗုဒ္ဓ သာသနံ စိရံ တိဋ္ဌတု။

ဗုဒ္ဓ သာသနံ စိရံ တိဋ္ဌတု။

ဗုဒ္ဓ သာသနံ စိရံ တိဋ္ဌတု။

Sao Dhammasami @ Bhikkhu Indasoma Siridantamahapalaka

ORCID: 0009-0000-0697-4760 The Office of Siridantamahapalaka

The Hswagata Buddha Tooth Relics Preservation Museum

စက်တင်ဘာလ (၁၈) ရက်၊ ၂၀၂၃

နေ့ရက် - စက်တင်ဘာလ (၁၇) ရက်၊ ၂၀၂၃ (Day-260) - ကာယဝိညတ် (Kayavinnatti/Bodily Intimation) နှင့် သင်္ကေတစကားများ (Sign Languages)

 

နေ့ရက် - စက်တင်ဘာလ (၁၇) ရက်၊ ၂၀၂၃ (Day-260) - ကာယဝိညတ် (Kayavinnatti/Bodily Intimation) နှင့် သင်္ကေတစကားများ (Sign Languages)

ကိုးကားကျမ်း - အဘိဓမ္မတ္ထသင်္ဂဟကျမ်း (ရူပပိုင်း၊ ဝိညတ်ရုပ် ၂-ပါး)။

သိပ္ပံနယ်ပယ် - Linguistics & Neuroscience of Language (ဘာသာဗေဒနှင့် ဘာသာစကားဆိုင်ရာ ဦးနှောက်သိပ္ပံ)

နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ။

နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ။

နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ။

ကိုင်း... သူတော်ကောင်းများအားလုံး ကျန်းမာကြပါရဲ့လား။ ဒီနေ့ဟာ သာသနာတော်နှစ် ၂၅၆၇ ခု၊ ကောဇာသက္ကရာဇ် ၁၃၈၅ ခုနှစ်၊ တော်သလင်းလဆန်း (၂) ရက်နေ့ ဖြစ်ပါတယ်။ လာမယ့် စက်တင်ဘာလ (၂၃) ရက်နေ့ဆိုရင် "အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ လက်သင်္ကေတပြ ဘာသာစကားနေ့" (International Day of Sign Languages) ကျရောက်တော့မှာ ဖြစ်ပါတယ်။ ကမ္ဘာပေါ်မှာ အသံမကြားရသူ၊ စကားမပြောနိုင်သူ သန်းပေါင်းများစွာဟာ ဒီ "Sign Language" ကို အသုံးပြုပြီး ဆက်သွယ်နေကြပါတယ်။

စကားပြောတယ် ဆိုတာ ပါးစပ်က အသံထွက်မှ ပြောတာ မဟုတ်ပါဘူး။ မျက်လုံးအကြည့်၊ လက်အမူအရာ၊ ကိုယ်နေဟန်ထားတွေကလည်း စကားပြောနေကြပါတယ်။ မြတ်စွာဘုရားရှင်ရဲ့ တရားတော်မှာ "ကာယဝိညတ်" (ကိုယ်အမူအရာဖြင့် သိစေခြင်း) ဆိုတာ အလွန်နက်နဲတဲ့ ရုပ်တရား ဖြစ်ပါတယ်။ နှုတ်ဆိတ်နေသော်လည်း အမူအရာဖြင့် မေတ္တာပို့လို့ ရသလို၊ ဒေါသထွက်လို့လည်း ရပါတယ်။ ဒါကြောင့် ဒီနေ့လို နေ့မျိုးမှာ သူတော်ကောင်းများအားလုံး ကိုယ်နှုတ်အမူအရာများ ယဉ်ကျေးသိမ်မွေ့ပြီး၊ နားလည်မှုလွဲမှားခြင်းများ ကင်းစင်ကြပါစေလို့ ဦးစွာပထမ မေတ္တာပို့သ နှုတ်ခွန်းဆက်သလိုက်ပါတယ်။

ဒီနေ့ ဦးပဉ္ဇင်း ဟောကြားချင်တဲ့ တရားခေါင်းစဉ်ကတော့ "ကာယဝိညတ်" (Kayavinnatti) လို့ ခေါ်တဲ့ ကိုယ်အမူအရာဖြင့် အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို သိစေတတ်သော ရုပ်တရားနှင့် ခေတ်သစ် "Linguistics" (ဘာသာဗေဒ) က လက်ခံထားတဲ့ "Sign Language" အကြောင်း ဖြစ်ပါတယ်။ သိပ္ပံပညာရှင်တွေက တွေ့ရှိထားတာက ဦးနှောက်အတွက် "စကားပြောတာ" နဲ့ "လက်ဟန်ပြတာ" ဟာ အတူတူပါပဲ။ ဘာသာစကား (Language) ဆိုတာ အသံ (Sound) မဟုတ်ပါဘူး၊ ဦးနှောက်ရဲ့ လုပ်ဆောင်ချက် (Brain Function) သာ ဖြစ်ပါတယ်။ ဒီအကြောင်းကို ဓမ္မနဲ့ ယှဉ်ပြီး ဟောကြားသွားပါမယ်။

ကဲ... တရားမဟောကြားမီမှာ မိမိတို့ရဲ့ စိတ်ကလေးကို ဆူညံသံတွေ ပိတ်ပြီး၊ တိတ်ဆိတ်ငြိမ်သက်မှုထဲက အဓိပ္ပာယ်ကို ရှာဖွေနိုင်အောင် သမထဘာဝနာလေး ခဏလောက် ပွားများကြရအောင်။ ဒီနေ့ ခေါင်းစဉ်က "အမူအရာ" ဖြစ်တဲ့အတွက် "ကာယဂတာသတိ" (Mindfulness of the Body) ကို ရှုမှတ်ကြည့်မယ်။ သူတော်ကောင်းတို့ရေ... မျက်လုံးလေးတွေကို ဖြည်းဖြည်းချင်း မှိတ်ထားပါ။ မိမိရဲ့ လက်နှစ်ဖက်ကို ရင်ဘတ်ရှေ့မှာ အုပ်ထားလိုက်ပါ။ (သို့မဟုတ်) ပေါင်ပေါ်မှာ တင်ထားလိုက်ပါ။ ဘာစကားမှ မပြောပါနဲ့။ ဒါပေမယ့် သင့်ရဲ့ ကိုယ်နေဟန်ထားက "ငါ ငြိမ်းချမ်းနေတယ်" ဆိုတဲ့ သတင်းစကားကို ပါးနေပါတယ်။ ခန္ဓာကိုယ်ရဲ့ လှုပ်ရှားမှုတိုင်း၊ ငြိမ်သက်မှုတိုင်းမှာ "စေတနာ" (Intention) တွေ စီးဆင်းနေတာကို သတိပြုပါ။ "လှုပ်ရှားတယ်... သိစေတယ်... လှုပ်ရှားတယ်... သိစေတယ်" လို့ နှလုံးသွင်းရင်း (၁) မိနစ်လောက် ငြိမ်ငြိမ်လေး နေကြည့်ရအောင်...။

စိတ်ကလေး တည်ငြိမ်ပြီး ကိုယ်အမူအရာကို သတိပြုမိပြီဆိုရင် ဦးပဉ္ဇင်းတို့ ဒီနေ့ခေတ် သိပ္ပံပညာ၊ အထူးသဖြင့် "Neuroscience" (ဦးနှောက်သိပ္ပံ) နဲ့ "Linguistics" (ဘာသာဗေဒ) က ဒီ "လက်သင်္ကေတ စကား" ကို ဘယ်လို ရှင်းပြထားသလဲဆိုတာ ဓမ္မမီးမောင်း ထိုးကြည့်ကြမယ်။

သိပ္ပံပညာရှင်တွေက လူတစ်ယောက် စကားပြောတဲ့အခါ ဦးနှောက်ရဲ့ ဘယ်ဘက်ခြမ်း (Left Hemisphere) မှာရှိတဲ့ "Broca's Area" နဲ့ "Wernicke's Area" တွေ အလုပ်လုပ်တယ်ဆိုတာ တွေ့ရှိခဲ့တယ်။ အံ့သြစရာကောင်းတာက... နားမကြားသူတွေ "Sign Language" (လက်သင်္ကေတ) သုံးတဲ့အခါမှာလည်း အဲဒီနေရာတွေပဲ အလုပ်လုပ်နေတာ တွေ့ရပါတယ်။ ဒါက ဘာကိုပြသလဲဆိုတော့... "ဘာသာစကား" ဆိုတာ ပါးစပ်နဲ့ ဆိုင်တာ မဟုတ်ဘူး၊ ဦးနှောက်နဲ့ ဆိုင်တာပါ။ လက်သင်္ကေတ ဘာသာစကားဟာ သာမန် လက်ဟန်ခြေဟန် (Pantomime) မဟုတ်ပါဘူး။ သူ့မှာ ကိုယ်ပိုင် သဒ္ဒါ (Grammar)၊ ဝါကျဖွဲ့စည်းပုံ (Syntax) အပြည့်အစုံ ရှိပါတယ်။

နောက်တစ်ခုက "Non-verbal Communication" (နှုတ်ဖြင့် မဟုတ်သော ဆက်သွယ်ခြင်း) ပါ။ လူတွေ ဆက်သွယ်ကြတဲ့အခါ စကားလုံး (Words) က (၇%) ပဲ ပါဝင်ပြီး၊ လေသံ (Tone) နဲ့ ကိုယ်အမူအရာ (Body Language) က (၉၃%) ပါဝင်တယ်လို့ ဆိုပါတယ်။ ဒါကြောင့် စကားမပြောဘဲ နေရင်တောင်၊ မျက်နှာထား၊ ကိုယ်နေဟန်ထားတွေက တဖက်လူကို သတင်းစကားတွေ ပို့နေပါတယ်။

 သူတော်ကောင်းတို့... ခုနက ပုံမှာ မြင်ရတဲ့အတိုင်းပဲ၊ လက်လှုပ်တာဟာ လက်သက်သက် လှုပ်တာ မဟုတ်ဘူး။ ဦးနှောက်ထဲက "Language Center" ကနေ အမိန့်ပေးပြီး လှုပ်ရှားနေတာ ဖြစ်ပါတယ်။ ဒါဟာ အဘိဓမ္မာက "စိတ္တဇရုပ်" (Mind-produced Matter) ဆိုတာနဲ့ အတိအကျ ကိုက်ညီနေပါတယ်။

သိပ္ပံပညာဘက်ကနေ မြတ်စွာဘုရားရဲ့ အဘိဓမ္မာဘက်ကို ပြန်လှည့်ကြည့်ကြစို့။ မြတ်စွာဘုရားရှင်က ရုပ် (၂၈) ပါးထဲမှာ "ဝိညတ်ရုပ် ၂-ပါး" (Vinnatti Rupa) ကို ဟောကြားခဲ့ပါတယ်။ "ဝိညတ်" ဆိုတာ "သိစေတတ်သော သဘော" (Intimation/Communication) ဖြစ်ပါတယ်။

၁။ ကာယဝိညတ် (Kaya-vinnatti): ကိုယ်အမူအရာဖြင့် မိမိအလိုဆန္ဒကို သိစေခြင်း။ (Body Language / Sign Language)။

၂။ ဝစီဝိညတ် (Vaci-vinnatti): နှုတ်ဖြင့် ပြောဆို၍ မိမိအလိုဆန္ဒကို သိစေခြင်း။ (Speech)။

"ကာယဝိညတ်" ဘယ်လို ဖြစ်သလဲ။ စိတ်ထဲမှာ "ငါ ဒါကို သိစေချင်တယ်" ဆိုတဲ့ စေတနာ (Intention) ဖြစ်ပေါ်လာတယ်။ အဲဒီစိတ်က "ဝါယောဓာတ်" (Wind Element) ကို ဖြစ်စေတယ်။ အဲဒီ ဝါယောဓာတ်က လက်တွေ၊ ခြေထောက်တွေကို တွန်းကန် လှုပ်ရှားစေတယ်။ အဲဒီ လှုပ်ရှားမှု ပုံသဏ္ဍာန်ကို ကြည့်ပြီး တဖက်လူက "ဪ... သူ ဘာပြောချင်တာပဲ" လို့ နားလည်သွားတယ်။

ဥပမာ - ခေါင်းညိတ်လိုက်တာ၊ လက်ပြလိုက်တာ၊ မျက်မှောင်ကြုတ်လိုက်တာ... ဒါတွေအားလုံးဟာ "ကာယဝိညတ်" တွေပါပဲ။ ကာယဝိညတ်ဟာ "စိတ္တဇရုပ်" ဖြစ်တဲ့အတွက် စိတ်မပါရင် (ဥပမာ - အိပ်ပျော်နေရင်၊ သတိမေ့နေရင်) မဖြစ်ပါဘူး။ ဒါကြောင့် Sign Language ပြောနေသူတစ်ယောက်ရဲ့ လက်လှုပ်ရှားမှုဟာ သာမန် လက်လှုပ်တာနဲ့ မတူပါဘူး။ အဲဒီအထဲမှာ "အနက်အဓိပ္ပာယ်" (Meaning) တွေ ပါဝင်နေပါတယ်။

ကဲ... အခု ဒီ "ကာယဝိညတ်" သဘောတရားကို ဦးပဉ္ဇင်းတို့ "Main Idea" မှာ ပါတဲ့ ခန္ဓာဖွဲ့နည်း၊ ဓာတ်ဖွဲ့နည်းတွေနဲ့ ချိတ်ဆက်ပြီး "ကာယာနုပဿနာ" ရှုကွက်ထဲကို ထည့်ပြီး လက်တွေ့ အလုပ်လုပ်ကြည့်ရအောင်။ သူတော်ကောင်းတို့ရေ... လှုပ်ရှားမှုတိုင်းမှာ "သိစေလိုစိတ်" ပါနေတာကို မြင်အောင်ကြည့်ကြစို့။

ဝိပဿနာ ယန္တရား (Mechanism of Gesturing):

လက်ကို မြှောက်ပြီး နှုတ်ဆက်လိုက်တဲ့ (Wave hand) အခြေအနေကို ဓာတ်ခွဲကြည့်မယ်။

(၁) စိတ် (Intention): "နှုတ်ဆက်လိုက်မယ်" ဆိုတဲ့ စိတ်ကူး ပေါ်လာတယ်။

(၂) ဝါယော (Wind Element): အဲဒီစိတ်ကနေ လေဓာတ် (Chittaja Wayo) တွေ ထွက်လာပြီး လက်မောင်းကြွက်သားတွေကို တွန်းကန်တယ်။

(၃) ကာယဝိညတ် (Gesture): လက်က လှုပ်ရှားသွားတယ်။ အဲဒီ လှုပ်ရှားမှုက တဖက်လူကို အဓိပ္ပာယ် ဆောင်သွားတယ်။

(၄) သတိ (Observation): "ငါ လှုပ်တာ မဟုတ်ဘူး။ စိတ်က လေကို တွန်းလို့ ရုပ်က လှုပ်သွားတာ" လို့ သိလိုက်တယ်။

ရှုကွက် (Instruction):

ဒီအဆင့်မှာ ယောဂီက ဘယ်လို ရှုရမလဲ။

လက်တစ်ဖက်ကို ဖြည်းဖြည်းချင်း မြှောက်ကြည့်ပါ။

လက်မမြှောက်ခင် "မြှောက်ချင်စိတ်" ကို အရင်သိအောင် လုပ်ပါ။

"မြှောက်ချင်တယ်... မြှောက်ချင်တယ်"။

ပြီးမှ လက်က ကြွတက်လာတာကို ကြည့်။

"လှုပ်ရှားတယ်... လှုပ်ရှားတယ်"။

ဒီလှုပ်ရှားမှု (Gesture) ဟာ "ကာယဝိညတ်" ပါလား။

စကားပြောရင်လည်း ဒီအတိုင်းပါပဲ။ လက်ဟန်ခြေဟန် လုပ်မိတိုင်း "ငါ ဘာသဘောနဲ့ လုပ်လိုက်တာလဲ" ဆိုတဲ့ စေတနာကို ပြန်စစ်ဆေးပါ။

 "ဗုဒ္ဓံ သရဏံ ဂစ္ဆာမိ" လို့ ဆိုလိုက်တဲ့အခါ၊ ဘုရားရှင်ရဲ့ "မုဒြာ" (Mudra - လက်တော်အနေအထား) များကို အာရုံပြုရာ ရောက်ပါတယ်။ ဥပမာ - "အဘယ မုဒြာ" (ဘေးမဲ့ပေးသော လက်ဟန်)၊ "ဓမ္မစကြာ မုဒြာ" (တရားဟောသော လက်ဟန်)။ ဘုရားရှင်သည် နှုတ်ဖြင့်သာမက၊ ကိုယ်တော်၏ ငြိမ်သက်သော အမူအရာ (Passadika) ဖြင့်လည်း တရားဟောတော်မူပါသည်။ "ငါသည်လည်း ယဉ်ကျေးသိမ်မွေ့သော ကာယဝိညတ်ဖြင့် သူတစ်ပါးအား ငြိမ်းချမ်းမှုကို ပေးပါမည်" လို့ အဓိဋ္ဌာန်ပြုခြင်းသည် သရဏဂုံ တည်ဆောက်ခြင်းပါပဲ။

လက်တွေ့ ရှုကွက် (Vipassana Assignment - The Silent Connection):

ကဲ... သူတော်ကောင်းတို့၊ ဒီနေ့ လူတွေနဲ့ ဆက်ဆံတဲ့အခါ ဒီနည်းလမ်းလေးကို လက်တွေ့ ကျင့်သုံးကြည့်ပါ။

(၁) Observe Gestures: သူများ စကားပြောရင် သူ့လက်တွေကို ကြည့်ပါ။ မျက်နှာကို ကြည့်ပါ။ "စကားလုံး" ထက် "အမူအရာ" က ပိုမှန်တတ်ပါတယ်။

(၂) Mindful Movement: ကိုယ်တိုင် လက်ဟန်ခြေဟန် လုပ်တဲ့အခါ သတိထားပါ။ ဒေါသထွက်ရင် လက်သီးဆုပ်မိတတ်တယ်။ အဲဒါ "ကာယဝိညတ်" အကြမ်းစားပဲ။ အဲဒီ လက်သီးကို ဖြည်းဖြည်းချင်း ပြန်ဖြေလိုက်ပါ။ (Relaxing the Vinnatti).

(၃) Learn a Sign: နားမကြားသူတွေအတွက် "မင်္ဂလာပါ"၊ "ကျေးဇူးတင်ပါတယ်" ဆိုတဲ့ လက်သင်္ကေတ တစ်ခုလောက် သင်ယူကြည့်ပါ။ ဒါဟာ မေတ္တာပွားခြင်း တစ်မျိုးပါပဲ။

တရားသဘောတွေချည်း ပြောနေရင် မျက်စိထဲ မမြင်မှာစိုးလို့၊ ဦးပဉ္ဇင်းတို့ ပြတိုက်မှာ  ဖြစ်ရပ်လေးတစ်ခုကို အခြေခံပြီး ဥပမာပေးချင်ပါတယ်။ "Sign Language" မတတ်လို့ ဖြစ်ရတဲ့ အခက်အခဲနဲ့ ဖြေရှင်းပုံပေါ့။

တစ်ခါတုန်းက ဦးပဉ္ဇင်းတို့ ပြတိုက်ကို နားမကြားသော ဧည့်သည်တစ်စု (Deaf Group) လာလည်တယ်။ လက်မှတ်ရောင်းဌာနက ဝန်ထမ်း "မသီတာ" က သူတို့ကို စကားပြောတယ်။ သူတို့က ပြန်မပြောဘဲ လက်တွေနဲ့ လုပ်ပြနေတယ်။ မသီတာက နားမလည်တော့ စိတ်ရှုပ်သွားတယ်။ "ဘာတွေ လုပ်နေတာလဲ၊ မြန်မြန်ပြောပါလား" ဆိုပြီး မျက်နှာထား တင်းသွားတယ်။ (ဒါ ကာယဝိညတ်ကို နားမလည်လို့ ဒေါသဖြစ်တာ)။

ဧည့်သည်တွေကလည်း စိတ်မကောင်း ဖြစ်သွားကြတယ်။ သူတို့က မေးခွန်းမေးချင်တာ၊ ဒါပေမယ့် ဆက်သွယ်လို့ မရဘူး။

ဒီအခြေအနေကို ဦးပဉ္ဇင်းတို့ စီမံခန့်ခွဲမှုအဖွဲ့က တွေ့လိုက်တော့ "Template T249" (Accessibility & Incident Log) ကို ထုတ်သုံးရတယ်။ ပြီးတော့ ပြတိုက်ရဲ့ အများပြည်သူ ဝန်ဆောင်မှု မူဝါဒ "Policy No. 5, Article 5.5" (Inclusive Communication & Accessibility) ကို ကိုးကားပြီး ချက်ချင်း ကြားဝင်ကူညီရတယ်။ အဲဒီ မူဝါဒမှာ "ပြတိုက်သည် မသန်စွမ်းသူများ အပါအဝင် လူတိုင်းလက်လှမ်းမီသော ဆက်သွယ်ရေးစနစ် (Accessible Communication) ကို ထားရှိရမည်" တဲ့။

ဦးပဉ္ဇင်းက မသီတာကို ခေါ်ပြီး ရှင်းပြတယ်။ "မသီတာ... သူတို့က မရိုင်းပါဘူး။ သူတို့က 'Sign Language' နဲ့ ပြောနေတာ။ ဒါ ဘာသာစကား တစ်မျိုးပဲ။ တို့က နားမလည်ရင် စာရွက်နဲ့ ရေးပြီး မေးလို့ရတယ်"။

ပြီးတော့ ပြတိုက်မှာ "Visual Aids" (ရုပ်ပုံပြ ညွှန်ကြားချက်များ) ထားရှိဖို့ စီစဉ်လိုက်တယ်။ ဝန်ထမ်းတွေကိုလည်း အခြေခံ လက်သင်္ကေတ (Basic Sign Language) သင်တန်း ပေးလိုက်တယ်။

နောက်တစ်ခေါက် အဲဒီအဖွဲ့ လာတဲ့အခါ၊ မသီတာက ပြုံးပြုံးလေးနဲ့ လက်သင်္ကေတနဲ့ "မင်္ဂလာပါ" လို့ နှုတ်ဆက်လိုက်တယ်။ ဧည့်သည်တွေက အံ့သြပြီး အရမ်းဝမ်းသာသွားကြတယ်။ သူတို့ကြားမှာ "စကားလုံး" မရှိပေမယ့် "နားလည်မှု" (Understanding) ဆိုတဲ့ တံတားကြီး ထိုးပြီးသား ဖြစ်သွားတယ်။ ဒါဟာ "Case-2560" အနေနဲ့ မှတ်တမ်းဝင်သွားတယ်။ "ကာယဝိညတ်ကို နားလည်ခြင်းသည် နှလုံးသားတံခါးကို ဖွင့်ခြင်းဖြစ်သည်" ဆိုတာ သက်သေပါပဲ။

ကိုင်း... တရားတော်ကို နိဂုံးချုပ်ကြစို့။ ဒီနေ့ ဦးပဉ္ဇင်း ဟောကြားခဲ့တဲ့ "ကာယဝိညတ် နှင့် သင်္ကေတစကားများ" တရားတော်ကို သစ္စာလေးပါးနဲ့ ချိတ်ဆက်ပြီး ပြန်လည် သုံးသပ်ကြည့်ရအောင်။

(၁) ဒုက္ခသစ္စာ: ဆက်သွယ်မရလို့ စိတ်ညစ်ရတာ၊ နားလည်မှု လွဲမှားတာ၊ ရုပ်တရားတွေ လှုပ်ရှားရုန်းကန်ရတာတွေဟာ ဒုက္ခသစ္စာပါ။

(၂) သမုဒယသစ္စာ: အဲဒီ ဒုက္ခတွေကို ဖြစ်စေတာက "ငါ့စကားကို နားထောင်ရမယ်" ဆိုတဲ့ မာန၊ သူတစ်ပါးကို နားမလည်နိုင်တဲ့ မောဟတွေဟာ သမုဒယသစ္စာပါ။

(၃) နိရောဓသစ္စာ: အထင်အမြင်လွဲမှားမှုများ ကင်းစင်ပြီး၊ နှလုံးသားချင်း ဆက်သွယ်နိုင်သော၊ ငြိမ်းချမ်းသော နိဗ္ဗာန်ဓာတ်ကို မျက်မှောက်ပြုတာဟာ နိရောဓသစ္စာပါ။

(၄) မဂ္ဂသစ္စာ: သတိဖြင့် လှုပ်ရှားခြင်း (ကာယဂတာသတိ)၊ သူတစ်ပါးကို စာနာနားလည်ခြင်း၊ ကောင်းသော ကာယဝိညတ်ကို ဖြစ်စေခြင်း (သမ္မာကမ္မန္တ) တို့ဟာ မဂ္ဂသစ္စာ ကျင့်စဉ်ပါပဲ။

ဒီနေ့ စက်တင်ဘာလ (၁၇) ရက်၊ လက်သင်္ကေတပြ ဘာသာစကားနေ့ အထိမ်းအမှတ် (အကြို) အခါသမယမှာ... ဦးပဉ္ဇင်း အနေနဲ့ နိဂုံးချုပ် ဆုတောင်းမေတ္တာ ပို့သချင်တာကတော့... "သူတော်ကောင်းများအားလုံး ကိုယ်နှုတ်အမူအရာ ယဉ်ကျေးသိမ်မွေ့ကြပါစေ"။ စကားလုံးဖြင့်သော်လည်းကောင်း၊ သင်္ကေတဖြင့်သော်လည်းကောင်း မေတ္တာတရားကို သယ်ဆောင်နိုင်ကြပြီး၊ အားလုံးနှင့် သဟဇာတဖြစ်စွာ နေထိုင်ရင်း "အမတ နိဗ္ဗာန်" ရွှေပြည်မြတ်သို့ လျင်မြန်စွာ ရောက်ရှိနိုင်ကြပါစေ ကုန်သတည်း။

ဗုဒ္ဓ သာသနံ စိရံ တိဋ္ဌတု။

ဗုဒ္ဓ သာသနံ စိရံ တိဋ္ဌတု။

ဗုဒ္ဓ သာသနံ စိရံ တိဋ္ဌတု။

Sao Dhammasami @ Bhikkhu Indasoma Siridantamahapalaka

ORCID: 0009-0000-0697-4760 The Office of Siridantamahapalaka

The Hswagata Buddha Tooth Relics Preservation Museum

စက်တင်ဘာလ (၁၇) ရက်၊ ၂၀၂၃