နေ့ရက် - ဩဂုတ်လ (၃၀) ရက်၊ ၂၀၂၃- ဝိပ္ပယောဂ (Separation) နှင့် ပျောက်ဆုံးမှုဆိုင်ရာ စိတ်ပညာ (Psychology of Ambiguous Loss)

 

နေ့ရက် - ဩဂုတ်လ (၃၀) ရက်၊ ၂၀၂၃- ဝိပ္ပယောဂ (Separation) နှင့် ပျောက်ဆုံးမှုဆိုင်ရာ စိတ်ပညာ (Psychology of Ambiguous Loss)

နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ။

နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ။

နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ။

 ဒီနေ့ဟာ သာသနာတော်နှစ် ၂၅၆၇ ခု၊ ကောဇာသက္ကရာဇ် ၁၃၈၅ ခုနှစ်၊ ဝါခေါင်လဆန်း (၁၃) ရက်နေ့ ဖြစ်ပါတယ်။ ကမ္ဘာ့ပြက္ခဒိန်အရ ဒီနေ့ ဩဂုတ်လ (၃၀) ရက်နေ့ကို "အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ အတင်းအဓမ္မ ပျောက်ဆုံးစေခြင်း ခံရသူများနေ့" (International Day of the Victims of Enforced Disappearances) အဖြစ် သတ်မှတ်ထားပါတယ်။ လောကမှာ အဆိုးရွားဆုံး ခံစားမှုတစ်ခုကတော့ ကိုယ်ချစ်ခင်ရသူတွေ ဘယ်ရောက်နေမှန်း မသိ၊ သေလား ရှင်လား မသိရတဲ့ "မရေရာမှု" (Uncertainty) ပါပဲ။ ဒါဟာ ဗုဒ္ဓဟောကြားတဲ့ "ပိယေဟိ ဝိပ္ပယောဂေါ ဒုက္ခော" (ချစ်ခင်သူများနှင့် ကွဲကွာရခြင်းသည် ဆင်းရဲ၏) ဆိုတဲ့ သစ္စာတရားကို မီးမောင်းထိုးပြနေတာ ဖြစ်ပါတယ်။ ဒါကြောင့် ဒီနေ့လို နေ့မျိုးမှာ ပျောက်ဆုံးနေသူများ မိသားစုနှင့် ပြန်လည်ဆုံစည်းနိုင်ကြပါစေ၊ ကျန်ရစ်သူ မိသားစုများလည်း သောကမီး ငြိမ်းအေးကြပါစေလို့ ဦးစွာပထမ မေတ္တာပို့သ နှုတ်ခွန်းဆက်သလိုက်ပါတယ်။

ဒီနေ့ ဦးပဉ္ဇင်း ဟောကြားချင်တဲ့ တရားခေါင်းစဉ်ကတော့ "ဝိပ္ပယောဂ" (Vippayoga) လို့ ခေါ်တဲ့ ချစ်သူနှင့် ကွဲကွာရခြင်း ဒုက္ခနဲ့ ဒီနေ့ခေတ် မှုခင်းဆေးပညာ (Forensics)၊ စိတ်ပညာ (Psychology) ရှုထောင့်ကနေ ကြည့်တဲ့ "Closure" (စိတ်ပိုင်းဆိုင်ရာ နိဂုံးချုပ်ခြင်း) အကြောင်း ဖြစ်ပါတယ်။ လူတွေက သေဆုံးသွားတာကို လက်ခံနိုင်ကြပေမယ့်၊ "ပျောက်ဆုံးနေတာ" ကိုတော့ လက်ခံဖို့ အရမ်းခက်ခဲကြတယ်။ ဘာဖြစ်လို့လဲဆိုတော့ ဦးနှောက်က မရေရာမှုကို မုန်းတီးလို့ပါပဲ။ ဒီနေ့တော့ အဲဒီ မရေရာတဲ့ စိတ်ဒုက္ခကို ဘယ်လို ကုစားမလဲ၊ အမှန်တရားကို ဘယ်လို ရှာဖွေမလဲ ဆိုတာကို ဆွေးနွေးသွားပါမယ်။

ကဲ... တရားမဟောကြားမီမှာ မိမိတို့ရဲ့ စိတ်ကလေးကို တောင့်တမှု၊ ပူဆွေးမှုတွေ လျော့ပါးသွားအောင် သမထဘာဝနာလေး ခဏလောက် ပွားများကြရအောင်။ ဒီနေ့ ခေါင်းစဉ်က "ကွဲကွာခြင်း" ဖြစ်တဲ့အတွက် ဦးပဉ္ဇင်းတို့ "ဥပေက္ခာ" (Equanimity) ကို အခြေခံပြီး၊ "အနိစ္စသညာ" (မမြဲခြင်းအမှတ်) ကို ပွားများရမယ်။ သူတော်ကောင်းတို့ရေ... မျက်လုံးလေးတွေကို ဖြည်းဖြည်းချင်း မှိတ်ထားပါ။ လောကကြီးမှာ ဘယ်အရာမှ မြဲမြံခိုင်ခံ့တာ မရှိပါဘူး။ ဆုံစည်းခြင်းရဲ့ နောက်မှာ ကွဲကွာခြင်း ဆိုတာ သဘာဝတရားရဲ့ နိယာမပါပဲ။ သစ်ပင်ပေါ်က သစ်ရွက်လေးတွေ ကြွေကျသွားသလို၊ တိမ်တိုက်တွေ ကွဲလွင့်သွားသလိုပါပဲ။ "ဆုံသမျှအရာ အားလုံးသည် ကွဲကွာခြင်း လမ်းဆုံးရှိသည်" လို့ နှလုံးသွင်းပါ။ ပျောက်ဆုံးနေသူများ ရှိခဲ့ရင်လည်း "သူတို့ရဲ့ ကံအလျောက် ဘေးကင်းပါစေ" လို့ မေတ္တာပို့ရင်း၊ ကိုယ့်စိတ်ကို ဥပေက္ခာပြုပြီး တည်ငြိမ်အောင် ထားကြည့်ပါ။ (၁) မိနစ်လောက် ငြိမ်ငြိမ်လေး စီးဖြန်းကြည့်ရအောင်...။

စိတ်ကလေး အနည်းငယ် တည်ငြိမ်သွားပြီဆိုရင် ဦးပဉ္ဇင်းတို့ ဒီနေ့ခေတ် သိပ္ပံပညာ၊ အထူးသဖြင့် "Forensic Science" (မှုခင်းဆေးပညာ) နဲ့ "Psychology of Loss" (ဆုံးရှုံးမှုဆိုင်ရာ စိတ်ပညာ) က ဒီအခြေအနေကို ဘယ်လို ရှင်းပြထားသလဲဆိုတာ ဓမ္မမီးမောင်း ထိုးကြည့်ကြမယ်။

စိတ်ပညာရှင် Pauline Boss က "Ambiguous Loss" (မရေရာသော ဆုံးရှုံးမှု) ဆိုတဲ့ သီအိုရီကို ဖော်ထုတ်ခဲ့တယ်။ လူတစ်ယောက် သေဆုံးသွားတာ သေချာရင် (Clear Loss)၊ ကျန်ရစ်သူတွေက ဝမ်းနည်းပူဆွေးပြီးရင် (Grief Process) ပြီးသွားရင် စိတ်သက်သာရာ ရသွားတတ်တယ်။ ဒါကို "Closure" ရတယ်လို့ ခေါ်တယ်။ ဒါပေမယ့် လူပျောက်နေရင်၊ အလောင်းရှာမတွေ့ရင် ဦးနှောက်က "Closure" မရနိုင်ဘူး။ မျှော်လင့်ချက် (Hope) နဲ့ လက်လျော့မှု (Despair) ကြားမှာ လွန်ဆွဲပြီး "Frozen Grief" (ခဲနေသော ပူဆွေးမှု) ဖြစ်သွားတတ်တယ်။ ဒါဟာ စိတ်ကို အကြီးအကျယ် ဒုက္ခပေးပါတယ်။

ဒါကြောင့် ခေတ်သစ်သိပ္ပံမှာ "Forensics" (မှုခင်းဆေးပညာ) ဟာ အင်မတန် အရေးပါလာတယ်။ DNA စစ်ဆေးတာ၊ အရိုးတွေကို စစ်ဆေးတာတွေဟာ တရားခံဖမ်းဖို့ သက်သက် မဟုတ်ပါဘူး။ ကျန်ရစ်သူ မိသားစုကို "အမှန်တရား" (Truth) ပေးဖို့ ဖြစ်ပါတယ်။ "သေချာသွားပြီ" ဆိုတဲ့ အသိကသာလျှင် လူကို လွတ်မြောက်စေတာပါ။ မသိရခြင်း (Uncertainty) ဟာ နှိပ်စက်မှု တစ်မျိုးပါပဲ။

.

 သူတော်ကောင်းတို့... ခုနက ပုံမှာ မြင်ရတဲ့အတိုင်းပဲ၊ မရေရာမှုဆိုတာ ရှုပ်ထွေးနေတဲ့ ချည်ခင်ကြီးလိုပဲ။ စိတ်ကို မွန်းကျပ်စေတယ်။ အမှန်တရား (သစ္စာ) ကို ရှာဖွေတွေ့ရှိလိုက်မှသာ အဲဒီချည်ခင်က ဖြောင့်တန်းသွားပြီး စိတ်အေးချမ်းမှု ရသွားတာပါ။ သိပ္ပံပညာက DNA နဲ့ အမှန်ကို ရှာသလို၊ ဗုဒ္ဓဘာသာက "ဝိပဿနာ" နဲ့ အမှန်ကို ရှာရပါမယ်။

သိပ္ပံပညာဘက်ကနေ မြတ်စွာဘုရားရဲ့ စာပေကျမ်းဂန်ဘက်ကို ပြန်လှည့်ကြည့်ကြစို့။ မြတ်စွာဘုရားရှင်က "ပိယေဟိ ဝိပ္ပယောဂေါ ဒုက္ခော" (ချစ်ခင်သူများနှင့် ကွဲကွာရခြင်းသည် ဆင်းရဲ၏) လို့ သစ္စာတရား ဟောကြားခဲ့ပါတယ်။ ဘုရားလက်ထက်က "ပဒါစာရီ" ဆိုတဲ့ အမျိုးသမီးကို ကြည့်ပါ။ လမ်းခရီးမှာ ခင်ပွန်းသေ၊ သားနှစ်ယောက် သေ၊ မိဘတွေပါ မုန်တိုင်းမိပြီး သေသွားတယ်။ သူက ရူးသွပ်သွားတယ်။ ဘာလို့လဲဆိုတော့ သူက လက်ရှိအခြေအနေကို လက်မခံနိုင်ဘဲ (Denial)၊ ပျောက်ဆုံးသွားတဲ့ မိသားစုကို လိုက်ရှာနေလို့ပါပဲ။

ဘုရားရှင်က သူ့ကို ဘယ်လို ကုစားပေးသလဲ။ "ပဒါစာရီ... သတိထားပါ" လို့ တစ်ခွန်းတည်း မိန့်တယ်။ ပြီးတော့ "သေခြင်းတရား၊ ကွဲကွာခြင်းတရား ဆိုတာ နင့်တစ်ယောက်တည်း ဖြစ်တာ မဟုတ်ဘူး၊ လောကသဘာဝပဲ" လို့ အမှန်တရားကို ပြလိုက်တယ်။ အဲဒီ "အမှန်တရား" (Truth) ကို မြင်လိုက်ရတဲ့ အခိုက်အတန့်မှာပဲ ပဒါစာရီရဲ့ "Frozen Grief" အရည်ပျော်သွားပြီး သောတာပန် တည်သွားခဲ့ပါတယ်။

"ဝိပ္ပယောဂ" ဆိုတာ ရှောင်လွှဲလို့ မရတဲ့ လောကဓံပါ။ ဒါပေမယ့် အဲဒီအပေါ်မှာ ထားရှိတဲ့ "သောက" (Soka - Sorrow)၊ "ပရိဒေဝ" (Parideva - Lamentation) ကတော့ ကိုယ်တိုင် ဖန်တီးယူတဲ့ ဒုက္ခအပိုတွေပါပဲ။ ပျောက်ဆုံးနေသူကို ပြန်တွေ့ချင်တာ "တဏှာ"၊ မတွေ့လို့ ပူလောင်တာ "ဒေါသ"၊ ဘာလုပ်ရမှန်းမသိတာ "မောဟ" ပါ။ ဒီတရားတွေကို ပယ်သတ်နိုင်မှ စိတ်သက်သာရာ ရပါမယ်။

ကဲ... အခု ဒီ "ဝိပ္ပယောဂ" သဘောတရားကို ဦးပဉ္ဇင်းတို့ "နေ့စဥ်၀တ်ရွတ်စဥ်မှာပါတဲ့" မှာ ပါတဲ့ ခန္ဓာဖွဲ့နည်း၊ ဓာတ်ဖွဲ့နည်းတွေနဲ့ ချိတ်ဆက်ပြီး "ဓမ္မာနုပဿနာ" ရှုကွက်ထဲကို ထည့်ပြီး လက်တွေ့ အလုပ်လုပ်ကြည့်ရအောင်။ သူတော်ကောင်းတို့ရေ... ဝိပဿနာ ရှုမှတ်တဲ့အခါမှာ "လွမ်းဆွတ်မှု" (Longing) ကို ဝေဒနာအနေနဲ့ ရှုရမယ်။

ဝိပဿနာ ယန္တရား (Mechanism of Grief):

ပျောက်ဆုံးနေသူ (သို့) ကွဲကွာနေသူကို သတိရတဲ့ အခြေအနေကို ဓာတ်ခွဲကြည့်မယ်။

(၁) အာရုံ (Object): ပျောက်ဆုံးနေသူရဲ့ ပုံရိပ်၊ အသံ၊ အမှတ်တရတွေ စိတ်ထဲ ပေါ်လာတယ်။ (ဓမ္မာရုံ)။

(၂) သညာ (Perception): "သူ ဘယ်ရောက်နေလဲ၊ ဒုက္ခရောက်နေမလား" ဆိုတဲ့ အတွေးတွေနဲ့ ပုံဖော်တယ်။

(၃) ဝေဒနာ (Feeling): ရင်ထဲမှာ ဆို့နင့်နေတဲ့၊ ပူလောင်တဲ့ ခံစားမှု (ဒေါမနဿ) ပေါ်လာတယ်။

(၄) တဏှာ (Craving): "ပြန်တွေ့ချင်တယ်၊ အရင်လို နေချင်တယ်" ဆိုတဲ့ တောင့်တမှု ဖြစ်လာတယ်။

ဒီအဆင့်မှာ ယောဂီက ဘယ်လို ရှုရမလဲ။

ပျောက်နေတဲ့လူကို လိုက်မတွေးပါနဲ့။ ကိုယ့် ရင်ဘတ် ကို ပြန်ကြည့်။

"လွမ်းတယ်... လွမ်းတယ်"၊ "ပူတယ်... ပူတယ်" လို့ မှတ်ပါ။

အဲဒီ "လွမ်းစိတ်" ဟာ အကောင်အထည် မဟုတ်ဘူး။ နာမ်တရား (Mental State) သက်သက်ပဲ။

"သူ မရှိလို့ ငါ ပူတာ မဟုတ်ဘူး။ ငါ့ရဲ့ စွဲလမ်းမှု (ဥပါဒါန်) ကြောင့် ငါပူတာပါလား" လို့ အမှန်ကို မြင်အောင်ကြည့်။

"တွေ့ခြင်း၊ ကွဲခြင်း ဆိုတာ အကြောင်းအကျိုး သဘောတရားသာ ဖြစ်တယ်" လို့ ဆင်ခြင်ပြီး၊ ပူလောင်နေတဲ့ စိတ်ကို ဥပေက္ခာရေနဲ့ ငြှိမ်းသတ်လိုက်ပါ။

 "ဗုဒ္ဓံ သရဏံ ဂစ္ဆာမိ" လို့ ဆိုလိုက်တဲ့အခါ၊ မိမိရဲ့ အားကိုးရာကို "လူပုဂ္ဂိုလ်" တွေအပေါ်မှာ မထားတော့ဘဲ "တရားတော်" အပေါ်မှာ ပြောင်းထားလိုက်ခြင်း ဖြစ်ပါတယ်။ လူဆိုတာ ပျောက်ဆုံးနိုင်တယ်၊ သေဆုံးနိုင်တယ်။ တရားဆိုတာ ဘယ်တော့မှ မပျောက်ဆုံးဘူး။ "ငါ့မိသားစု၊ ငါ့ချစ်သူတွေ ပျောက်ကွယ်သွားရင်တောင်၊ ငါ့မှာ သရဏဂုံ ရှိသေးတယ်" ဆိုတဲ့ စိတ်ဓာတ်ခွန်အား (Resilience) ကို တည်ဆောက်တာဟာ အကောင်းဆုံး အကာအကွယ်ပါပဲ။

ကဲ... သူတော်ကောင်းတို့၊ ဒီနေ့ အိမ်ရောက်ရင်၊ ဒါမှမဟုတ် တခြားသူနဲ့ ခွဲခွာရတဲ့အခါ ဒီနည်းလမ်းလေးကို လက်တွေ့ ကျင့်သုံးကြည့်ပါ။

(၁) လက်ရှိကို ပြန်လာပါ (Grounding): အတိတ်ကို လွမ်းပြီး စိတ်တွေ လွင့်နေရင်၊ ခြေထောက်ကို ကြမ်းပြင်နဲ့ ထိထားတာကို သတိပြုလိုက်ပါ။ "ငါ ဒီမှာ ရှိတယ်"။

(၂) မရေရာမှုကို လက်ခံပါ (Accept Uncertainty): "သူ ဘာဖြစ်နေလဲ မသိဘူး" ဆိုတဲ့ အတွေးဝင်လာရင် "မသိတာဟာ သဘာဝပဲ" လို့ လက်ခံလိုက်ပါ။ အတင်း လိုက်မစဉ်းစားပါနဲ့။

(၃) မေတ္တာပို့ပါ (Send Metta): ပူဆွေးမယ့်အစား "သူ ရောက်ရာအရပ်မှာ ကျန်းမာပါစေ" လို့ မေတ္တာပို့လိုက်ပါ။ ပူဆွေးခြင်း (Worry) ကို မေတ္တာ (Love) နဲ့ အစားထိုးလိုက်တာ ဖြစ်ပါတယ်။

တရားသဘောတွေချည်း ပြောနေရင် မျက်စိထဲ မမြင်မှာစိုးလို့၊ ဦးပဉ္ဇင်းတို့ ပြတိုက်မှာ တကယ်ဖြစ်ပျက်ခဲ့တဲ့ ဖြစ်ရပ်လေးတစ်ခုကို အခြေခံပြီး ဥပမာပေးချင်ပါတယ်။ "ပျောက်ဆုံးမှု" (Disappearance) တစ်ခုကို စနစ်တကျ ဘယ်လို ကိုင်တွယ်ဖြေရှင်းခဲ့သလဲ ဆိုတာပေါ့။

တစ်ခါတုန်းက ဦးပဉ္ဇင်းတို့ ပြတိုက်မှာ လူအုပ်အရမ်းများတဲ့ ပွဲတော်ရက် တစ်ရက်ပေါ့။ ဧည့်သည်တွေ ကြိတ်ကြိတ်တိုးနေတုန်း၊ "ဒေါ်မြ" ဆိုတဲ့ အမျိုးသမီးကြီးတစ်ယောက် ပြာပြာသလဲ ရောက်လာတယ်။ "ဘုန်းဘုန်းရေ... တပည့်တော် မြေးလေး ပျောက်သွားလို့၊ ရှာမတွေ့တော့ဘူး" ဆိုပြီး ငိုယိုပြီး တိုင်တယ်။ ကလေးက (၅) နှစ်လောက်ပဲ ရှိသေးတယ်။ မိဘတွေ၊ အဘွားတွေက "Panic" (ထိတ်လန့်) ဖြစ်ပြီး ဟိုပြေးဒီပြေးနဲ့ အော်ဟစ် ရှာဖွေနေကြတယ်။ (ဒါ ဝိပ္ပယောဂ ဒုက္ခကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာတဲ့ သောက ပေါ့)။

ဒီကိစ္စကို ဦးပဉ္ဇင်းတို့ စီမံခန့်ခွဲမှုအဖွဲ့က ချက်ချင်း ကိုင်တွယ်တယ်။ "Panic" ဖြစ်နေလို့ မရဘူး။ "System" (စနစ်) နဲ့ သွားရမယ်။ ဦးပဉ္ဇင်းတို့က "Template T249" (Lost Person / Incident Report Log) ကို ထုတ်သုံးတယ်။ ပြီးတော့ ပြတိုက်ရဲ့ လုံခြုံရေး မူဝါဒ "Policy No. 20, Article 20.2" (Missing Person Protocol & Code Adam) ကို ချက်ချင်း အသက်သွင်းလိုက်တယ်။

မူဝါဒအရ -

၁။ Lockdown: ထွက်ပေါက်အားလုံးကို လုံခြုံရေးတွေ ပိတ်လိုက်တယ်။ ဘယ်သူမှ ကလေးခေါ်ပြီး ထွက်မသွားရအောင်။

၂။ Announcement: အသံချဲ့စက်နဲ့ ကလေးရဲ့ ပုံသဏ္ဍာန်ကို ကြေညာတယ်။

၃။ Grid Search: ဝန်ထမ်းတွေကို ဇုန်အလိုက် ခွဲပြီး စနစ်တကျ ရှာဖွေခိုင်းတယ်။

ဒေါ်မြကိုတော့ ဦးပဉ္ဇင်းက ရုံးခန်းထဲ ခေါ်ပြီး ရေတိုက်တယ်။ "ဒကာမကြီး... စိတ်အေးအေးထား။ ငိုနေရင် အာရုံနောက်ပြီး ရှာရခက်မယ်။ ဦးပဉ္ဇင်းတို့မှာ စနစ်ရှိတယ်။ ခဏလေး စောင့်ပါ" လို့ တရားချပြီး နှစ်သိမ့်ပေးတယ်။ (Psychological First Aid ပေါ့)။

၁၅ မိနစ်လောက်ကြာတော့ ဝန်ထမ်းတစ်ယောက်က ကလေးကို ပန်းခြံထဲက ရုပ်တုတစ်ခုနားမှာ ငိုနေတာ တွေ့ပြီး ပြန်ခေါ်လာနိုင်ခဲ့တယ်။ ကလေးကို တွေ့လိုက်ရတဲ့ ဒေါ်မြရဲ့ မျက်နှာဟာ ငရဲက လွတ်ပြီး နတ်ပြည်ရောက်သွားသလို ဝမ်းသာပီတိတွေ ဖြစ်သွားတယ်။

ဒါဟာ "Case-2542" အနေနဲ့ မှတ်တမ်းဝင်သွားတယ်။ သင်ခန်းစာက ဘာလဲဆိုတော့... ပြဿနာတစ်ခု ဖြစ်လာရင် "ခံစားမှု" (Emotion) နဲ့ မဖြေရှင်းဘဲ "ဉာဏ်ပညာ နဲ့ စနစ်" (Wisdom & System) နဲ့ ဖြေရှင်းမှ အောင်မြင်မယ် ဆိုတာပါပဲ။ ပျောက်ဆုံးခြင်းဆိုတာ ကြောက်စရာ ကောင်းပေမယ့်၊ သတိ (Mindfulness) နဲ့ စီမံခန့်ခွဲမှု (Management) ရှိရင် ပြန်လည် ဆုံစည်းနိုင်ပါတယ်။

ကိုင်း... တရားတော်ကို နိဂုံးချုပ်ကြစို့။ ဒီနေ့ ဦးပဉ္ဇင်း ဟောကြားခဲ့တဲ့ "ဝိပ္ပယောဂ" တရားတော်ကို သစ္စာလေးပါးနဲ့ ချိတ်ဆက်ပြီး ပြန်လည် သုံးသပ်ကြည့်ရအောင်။

(၁) ဒုက္ခသစ္စာ: ချစ်ခင်သူတွေနဲ့ ကွဲကွာရတာ၊ ပျောက်ဆုံးနေတာ၊ သတင်းအစအန မရလို့ ပူလောင်ရတာတွေဟာ ဒုက္ခသစ္စာပါ။

(၂) သမုဒယသစ္စာ: အဲဒီ ဒုက္ခကို ဖြစ်စေတာက "ငါ့လူ၊ ငါ့သား၊ ငါ့မြေး" လို့ စွဲလမ်းတဲ့ တဏှာ (Attachment) နဲ့ မရေရာမှုကို လက်မခံနိုင်တဲ့ မောဟတွေဟာ သမုဒယသစ္စာပါ။

(၃) နိရောဓသစ္စာ: စွဲလမ်းမှုတွေ ကင်းစင်ပြီး၊ တွေ့ခြင်း ကွဲခြင်း သဘောတရားကို ဥပေက္ခာဖြင့် ရှုမြင်နိုင်သော ငြိမ်းချမ်းမှု၊ နိဗ္ဗာန်ဓာတ်ကို မျက်မှောက်ပြုတာဟာ နိရောဓသစ္စာပါ။

(၄) မဂ္ဂသစ္စာ: သတိပဋ္ဌာန်တရား ပွားများခြင်း၊ အနိစ္စသဘောကို ဆင်ခြင်ခြင်းတို့ဟာ မဂ္ဂသစ္စာ ကျင့်စဉ်ပါပဲ။

ဒီနေ့ ဩဂုတ်လ (၃၀) ရက်၊ ပျောက်ဆုံးသူများနေ့ အထိမ်းအမှတ် အခါသမယမှာ... ဦးပဉ္ဇင်း အနေနဲ့ နိဂုံးချုပ် ဆုတောင်းမေတ္တာ ပို့သချင်တာကတော့... "ပျောက်ဆုံးနေသူများ အားလုံး ဘေးကင်းကြပါစေ၊ မိသားစုနှင့် အမြန်ဆုံး ပြန်လည်ဆုံစည်းနိုင်ကြပါစေ"။ ထို့အတူ သူတော်ကောင်းများ အနေနဲ့လည်း သံသရာတစ်လျှောက်လုံး ကွဲကွာခြင်း ဒုက္ခအပေါင်းမှ ကင်းဝေးပြီး၊ မိမိတို့ လိုလားတောင့်တအပ်သော မဂ်ဖိုလ်နိဗ္ဗာန်နှင့် မလွဲမသွေ ဆုံစည်းနိုင်ကြပါစေ ကုန်သတည်း။

ဗုဒ္ဓ သာသနံ စိရံ တိဋ္ဌတု။

ဗုဒ္ဓ သာသနံ စိရံ တိဋ္ဌတု။

ဗုဒ္ဓ သာသနံ စိရံ တိဋ္ဌတု။

Sao Dhammasami

ORCID: 0009-0000-0697-4760 The Office of Siridantamahapalaka

The Hswagata Buddha Tooth Relics Preservation Museum

ဩဂုတ်လ (၃၀) ရက်၊ ၂၀၂၃

နေ့ရက် - ဩဂုတ်လ (၂၉) ရက်၊ ၂၀၂၃- အဝိဟိံသ (Non-violence) နှင့် နျူကလီးယား ကွင်းဆက်တုံ့ပြန်မှု (Chain Reaction)

 

နေ့ရက် - ဩဂုတ်လ (၂၉) ရက်၊ ၂၀၂၃- အဝိဟိံသ (Non-violence) နှင့် နျူကလီးယား ကွင်းဆက်တုံ့ပြန်မှု (Chain Reaction)

နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ။

နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ။

နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ။

 ဒီနေ့ဟာ သာသနာတော်နှစ် ၂၅၆၇ ခု၊ ကောဇာသက္ကရာဇ် ၁၃၈၅ ခုနှစ်၊ ဝါခေါင်လဆန်း (၁၃) ရက်နေ့ ဖြစ်ပါတယ်။ ကမ္ဘာ့ပြက္ခဒိန်အရ ဒီနေ့ ဩဂုတ်လ (၂၉) ရက်နေ့ကို "အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ နျူကလီးယား စမ်းသပ်မှု ဆန့်ကျင်ရေးနေ့" (International Day against Nuclear Tests) အဖြစ် ကုလသမဂ္ဂက သတ်မှတ်ထားပါတယ်။ နျူကလီးယား လက်နက်ဆိုတာ လူသားတွေ ဖန်တီးခဲ့သမျှထဲမှာ အဖျက်စွမ်းအား အကြီးမားဆုံး လက်နက်ဆိုးကြီး ဖြစ်ပါတယ်။ ခလုတ်တစ်ခု နှိပ်လိုက်ရုံနဲ့ မြို့ကြီးတွေ ပြာကျသွားနိုင်သလို၊ မျိုးဆက်ပေါင်းများစွာ ရောင်ခြည်သင့်ပြီး ဒုက္ခရောက်စေနိုင်ပါတယ်။

ထို့အတူပါပဲ... ဦးပဉ္ဇင်းတို့ရဲ့ စိတ်ထဲမှာလည်း "ဒေါသ" ဆိုတဲ့ နျူကလီးယားဗုံးတွေ ရှိနေပါတယ်။ အဲဒီ ဗုံးတွေ ပေါက်ကွဲလိုက်ရင် ကိုယ့်ဘဝရော၊ ပတ်ဝန်းကျင်ပါ ပျက်စီးသွားနိုင်ပါတယ်။ ဒါကြောင့် ဒီနေ့လို နေ့မျိုးမှာ ဦးပဉ္ဇင်းတို့ သူတော်ကောင်းများ အနေနဲ့ ကမ္ဘာကြီးပေါ်မှာ အဖျက်လက်နက်တွေ ကင်းစင်ပါစေ၊ မိမိတို့ရဲ့ နှလုံးသားထဲမှာလည်း "ဟိံသ" (ညှဉ်းဆဲခြင်း) တည်းဟူသော ပေါက်ကွဲစေတတ်သည့် ယမ်းဘီလူးများ ကင်းစင်ပြီး "အဝိဟိံသ" (မညှဉ်းဆဲခြင်း) တည်းဟူသော ငြိမ်းချမ်းရေး ပန်းပွင့်များ ဝေဆာနိုင်ကြပါစေလို့ ဦးစွာပထမ မေတ္တာပို့သ နှုတ်ခွန်းဆက်သလိုက်ပါတယ်။

ဒီနေ့ ဦးပဉ္ဇင်း ဟောကြားချင်တဲ့ တရားခေါင်းစဉ်ကတော့ "အဝိဟိံသ" (Avihimsa) လို့ ခေါ်တဲ့ မညှဉ်းဆဲခြင်းနဲ့ ခေတ်သစ် ရူပဗေဒမှာ ပြောကြတဲ့ "Nuclear Chain Reaction" (နျူကလီးယား ကွင်းဆက်တုံ့ပြန်မှု) အကြောင်း ဖြစ်ပါတယ်။ သိပ္ပံပညာရှင်တွေက အက်တမ် (Atom) တစ်ခုကို ခွဲခြမ်းလိုက်တဲ့အခါ ထွက်လာတဲ့ စွမ်းအင်နဲ့ ဗုံးလုပ်ကြတယ်။ မြတ်စွာဘုရားရှင်ကတော့ "ဒေါသ" (Dosa) တစ်ခုကို ဖြိုခွဲလိုက်တဲ့အခါ ထွက်လာတဲ့ ငြိမ်းချမ်းမှုနဲ့ နိဗ္ဗာန်ကို တည်ဆောက်တော်မူပါတယ်။ ဒီနေ့တော့ အဲဒီ အဖျက်စွမ်းအားတွေကို ဘယ်လို ထိန်းချုပ်မလဲ၊ စိတ်ထဲက "Safety Control Rods" (ဘေးကင်းရေး ထိန်းချုပ်တံ) တွေကို ဘယ်လို တပ်ဆင်မလဲ ဆိုတာကို လေ့လာကြပါမယ်။

ကဲ... တရားမဟောကြားမီမှာ မိမိတို့ရဲ့ စိတ်ကလေးကို ပေါက်ကွဲမှုတွေ ကင်းစင်ပြီး၊ ငြိမ်းအေးတည်ငြိမ်သွားအောင် သမထဘာဝနာလေး ခဏလောက် ပွားများကြရအောင်။ ဒီနေ့ ခေါင်းစဉ်က "မညှဉ်းဆဲခြင်း" ဖြစ်တဲ့အတွက် ဦးပဉ္ဇင်းတို့ "ကရုဏာ ကမ္မဋ္ဌာန်း" ကို အခြေခံပြီး စိတ်ကို ငြိမ်းသတ်ကြည့်မယ်။ သူတော်ကောင်းတို့ရေ... မျက်လုံးလေးတွေကို ဖြည်းဖြည်းချင်း မှိတ်ထားပါ။ မိမိရဲ့ ရင်ဘတ်ထဲမှာ အပူငွေ့တွေ၊ ဒေါသငွေ့တွေ ရှိနေရင် အဲဒါတွေကို "ဗုံးတစ်လုံး" လို့ သဘောထားလိုက်ပါ။ အခု... အဲဒီ ဗုံးကို "အဝိဟိံသ" (Non-violence) ဆိုတဲ့ ရေအေးအေးလေးနဲ့ လောင်းချလိုက်တယ်လို့ အာရုံပြုပါ။ "ငါသည် ဘယ်သူ့ကိုမှ မညှဉ်းဆဲပါ... ဘယ်သူ့ကိုမှ ဒုက္ခမပေးပါ" လို့ နှလုံးသွင်းရင်း၊ ရင်ထဲက ယမ်းငွေ့တွေ တဖြည်းဖြည်း ပြယ်သွားပြီး၊ အေးမြတဲ့ အငွေ့အသက်လေး ဝင်လာတာကို (၁) မိနစ်လောက် ငြိမ်ငြိမ်လေး ခံစားကြည့်ရအောင်...။

စိတ်ကလေး အနည်းငယ် အေးမြပြီး ဘေးကင်းလုံခြုံမှု ရှိလာပြီဆိုရင် ဦးပဉ္ဇင်းတို့ ဒီနေ့ခေတ် သိပ္ပံပညာ၊ အထူးသဖြင့် "Nuclear Physics" (နျူကလီးယား ရူပဗေဒ) နဲ့ "Social Psychology" (လူမှုရေး စိတ်ပညာ) က ဒီ "ပေါက်ကွဲမှု" နဲ့ "ကွင်းဆက်ဖြစ်စဉ်" ကို ဘယ်လို ရှင်းပြထားသလဲဆိုတာ ဓမ္မမီးမောင်း ထိုးကြည့်ကြမယ်။

နျူကလီးယားဗုံး ဘယ်လို ပေါက်သလဲ။ ယူရေနီယမ် (Uranium) အက်တမ်တစ်ခုကို နယူထရွန် (Neutron) တစ်လုံးနဲ့ ပစ်ခွဲလိုက်တယ်။ အဲဒီအခါ အက်တမ်က ကွဲထွက်ပြီး စွမ်းအင်တွေနဲ့အတူ နယူထရွန် အသစ်တွေ ထပ်ထွက်လာတယ်။ အဲဒီ နယူထရွန်တွေက ဘေးနားက အက်တမ်တွေကို ဆက်တိုက်တယ်။ တစ်လုံးကနေ နှစ်လုံး၊ နှစ်လုံးကနေ လေးလုံး... အဆမတန် ပွားများပြီး "Uncontrolled Chain Reaction" (မထိန်းချုပ်နိုင်သော ကွင်းဆက်တုံ့ပြန်မှု) ဖြစ်သွားတာပါပဲ။ ဒါကြောင့် မြို့တစ်မြို့လုံး ပျက်စီးသွားရတာ။

လူ့လောကမှာလည်း ဒီအတိုင်းပါပဲ။ လူတစ်ယောက်က ဒေါသထွက်ပြီး (Spark) စကားကြမ်းကြမ်း တစ်ခွန်း ပြောလိုက်တယ်။ အဲဒီစကားက နောက်တစ်ယောက်ရဲ့ နားထဲဝင်ပြီး သူ့ဒေါသကို သွားဆွလိုက်တယ်။ သူက နောက်တစ်ယောက်ကို ထပ်အော်တယ်။ ရုံးတစ်ရုံးလုံး၊ အိမ်တစ်အိမ်လုံး ပူလောင်သွားတယ်။ ဒါဟာ "Social Contagion" (လူမှုရေး ကူးစက်မှု) သဘောတရားပါပဲ။ အမုန်းတရားဆိုတာ ရောင်ခြည်သင့်မှု (Radiation) လိုပါပဲ။ မမြင်ရပေမယ့် ဘေးနားက လူတွေကိုပါ ဖျားနာစေပါတယ်။

နျူကလီးယား ဓာတ်ပေါင်းဖို (Reactor) မှာတော့ ပေါက်ကွဲမှု မဖြစ်အောင် "Control Rods" (ထိန်းချုပ်တံ) တွေ ထည့်ထားရတယ်။ အဲဒီ တံတွေက ပိုနေတဲ့ နယူထရွန်တွေကို စုပ်ယူလိုက်တယ်။ ဒါကြောင့် စွမ်းအင်က ငြိမ်ပြီး အကျိုးရှိတဲ့ လျှပ်စစ်မီး ဖြစ်လာတယ်။ ဦးပဉ္ဇင်းတို့ စိတ်ထဲမှာလည်း "အဝိဟိံသ" ဆိုတဲ့ Control Rod ကို ထည့်ထားရမယ်။ ဒါမှ ဒေါသနယူထရွန်တွေကို စုပ်ယူပြီး ငြိမ်းချမ်းရေး စွမ်းအင်အဖြစ် ပြောင်းလဲနိုင်မှာပါ။

.

 သူတော်ကောင်းတို့... ခုနက ပုံမှာ မြင်ရတဲ့အတိုင်းပဲ၊ ထိန်းချုပ်တံ (Control Rod) မရှိရင် ပေါက်ကွဲမယ်။ ရှိရင် အကျိုးပြုမယ်။ "အဝိဟိံသ" ဆိုတာ ဘာမှ မလုပ်ဘဲ ငြိမ်နေတာ မဟုတ်ဘူး။ ဒေါသရဲ့ ကွင်းဆက်ကို "ဖြတ်တောက်" (Absorb & Neutralize) လိုက်တဲ့ စွမ်းအင်ကြီး တစ်ခု ဖြစ်ပါတယ်။

သိပ္ပံပညာဘက်ကနေ မြတ်စွာဘုရားရဲ့ အဘိဓမ္မာဘက်ကို ပြန်လှည့်ကြည့်ကြစို့။ မြတ်စွာဘုရားရှင်က "အဝိဟိံသ" (Avihimsa) ကို သမ္မာသင်္ကပ္ပ (မှန်ကန်သော ကြံစည်မှု) ၃-ပါးထဲမှာ ထည့်သွင်း ဟောကြားခဲ့ပါတယ်။

၁။ နေက္ခမ္မ သင်္ကပ္ပ (ကာမဂုဏ်မှ ထွက်မြောက်လိုသော အကြံ)

၂။ အဗျာပါဒ သင်္ကပ္ပ (သူတစ်ပါး မပျက်စီးစေလိုသော အကြံ - မေတ္တာ)

၃။ အဝိဟိံသ သင်္ကပ္ပ (သူတစ်ပါး မဆင်းရဲစေလိုသော အကြံ - ကရုဏာ)

"ဟိံသ" ဆိုတာ ညှဉ်းဆဲတာ။ လက်နက်နဲ့ ညှဉ်းဆဲတာ၊ နှုတ်နဲ့ ညှဉ်းဆဲတာ၊ စိတ်နဲ့ ညှဉ်းဆဲတာ။

"အဝိဟိံသ" ဆိုတာ အဲဒီ ညှဉ်းဆဲမှုရဲ့ ဆန့်ကျင်ဘက်။ သူတစ်ပါးကို ဒုက္ခကင်းစေချင်တာ၊ ဘေးကင်းစေချင်တာ။

အဘိဓမ္မာသဘောအရ အဝိဟိံသရဲ့ လက္ခဏာက "အဟိံသန လက္ခဏာ" တဲ့။ မညှဉ်းဆဲတဲ့ လက္ခဏာ ရှိတယ်။ (သို့မဟုတ်) ကရုဏာရဲ့ အခြေခံ သဘောတရား ဖြစ်တယ်။

ဘုရားရှင်က "သဗ္ဗေ တသန္တိ ဒဏ္ဍဿ" (အားလုံးသော သတ္တဝါတို့သည် ဒဏ်ကို ကြောက်ကုန်၏) လို့ ဟောထားတယ်။ ကိုယ်လည်း နာကျင်မှာ ကြောက်သလို၊ သူများလည်း ကြောက်တယ်။ ဒါကြောင့် "အတ္တာနံ ဥပမံ ကတွာ" (မိမိကိုယ်ကို ဥပမာထား၍) သူတစ်ပါးကို မသတ်ရ၊ မညှဉ်းဆဲရဘူးလို့ ဆိုပါတယ်။

အဝိဟိံသ ဓာတ် ခိုင်မာတဲ့သူဟာ နျူကလီးယား လက်နက်ထက် စွမ်းပါတယ်။ အင်္ဂုလိမာလ မထေရ်ကြီးကို ကြည့်ပါ။ လူသတ်သမား ဖြစ်ခဲ့ပေမယ့်၊ "အဝိဟိံသ" တရားကို ရရှိသွားတဲ့အခါ၊ မီးဖွားရခက်နေတဲ့ အမျိုးသမီးကိုတောင် "ငါ့သစ္စာစကားကြောင့် ချမ်းသာပါစေ" လို့ ဆိုလိုက်တာနဲ့ ချောမွေ့စွာ မွေးဖွားနိုင်ခဲ့တယ်။ ဒါဟာ "Non-violence" ရဲ့ စွမ်းပကားပါပဲ။

ကဲ... အခု ဒီ "အဝိဟိံသ" သဘောတရားကို ဦးပဉ္ဇင်းတို့ "နေ့စဥ်၀တ်ရွတ်စဥ်မှာပါတဲ့" မှာ ပါတဲ့ ခန္ဓာဖွဲ့နည်း၊ ဓာတ်ဖွဲ့နည်းတွေနဲ့ ချိတ်ဆက်ပြီး "ဓမ္မာနုပဿနာ" ရှုကွက်ထဲကို ထည့်ပြီး လက်တွေ့ အလုပ်လုပ်ကြည့်ရအောင်။ သူတော်ကောင်းတို့ရေ... ဝိပဿနာ ရှုမှတ်တဲ့အခါမှာ ဒေါသထွက်လာရင် "ဗုံးဖြုတ်" (Defuse) တဲ့ နည်းကို သုံးရမယ်။

ဝိပဿနာ ယန္တရား (Mechanism of Defusing Anger):

တစ်ယောက်ယောက်က ကိုယ့်ကို ရန်စလိုက်တဲ့ အခြေအနေကို ဓာတ်ခွဲကြည့်မယ်။

(၁) အာရုံ (Trigger): ရန်စကားသံကို ကြားလိုက်တယ်။ (သဒ္ဒါရုံ)။

(၂) ဒေါသ (Spark): ရင်ထဲမှာ "ဒိန်း" ခနဲ ပေါက်ကွဲချင်စိတ် ပေါ်လာတယ်။ အက်တမ် ကွဲထွက်သလိုမျိုး (Chain Reaction starts)။

(၃) အဝိဟိံသ (Control Rod): ချက်ချင်း သတိဝင်လာတယ်။ "နေဦး... ငါ ပြန်အော်လိုက်ရင် ပွဲဆူသွားမယ်။ ငါရော သူရော ပူလောင်မယ်" ဆိုတဲ့ ဆင်ခြင်ဉာဏ်နဲ့အတူ၊ သည်းခံစိတ် (Khanti) ကို ထည့်လိုက်တယ်။

(၄) ရလဒ် (Result): ဒေါသအရှိန် ကျသွားတယ်။ စိတ်က အေးသွားတယ်။ ပေါက်ကွဲမှု မဖြစ်တော့ဘူး။

ဒီအဆင့်မှာ ယောဂီက ဘယ်လို ရှုရမလဲ။

ရင်ဘတ်ထဲက "တုန်ခါမှု" (Vibration) ကို ကြည့်ပါ။

"ပူတယ်... ပူတယ်"၊ "တုန်တယ်... တုန်တယ်" လို့ ရှုပါ။

ပြန်ပြောချင်တဲ့ နှုတ်ခမ်းကို ပိတ်ထားပါ။ (ကာယကံကို ထိန်းပါ)။

စိတ်ထဲမှာ "မညှဉ်းဆဲဘူး... မညှဉ်းဆဲဘူး... သည်းခံမယ်" လို့ ရွတ်ပါ။

"ဒီဒေါသဟာ သူများကို မလောင်ခင် ငါ့ကို အရင်လောင်နေပါလား" လို့ မြင်အောင်ကြည့်။

ကိုယ့်စိတ်ထဲက ဗုံးကို ကိုယ်တိုင် ရေလောင်းပြီး ငြှိမ်းသတ်လိုက်တဲ့ ပုံရိပ်ကို အာရုံပြုပါ။ ငြိမ်းသွားတဲ့ အခိုက်အတန့်မှာ "ငြိမ်းတယ်... ငြိမ်းတယ်" လို့ မှတ်သားလိုက်ပါ။

 "ဗုဒ္ဓံ သရဏံ ဂစ္ဆာမိ" လို့ ဆိုလိုက်တဲ့အခါ၊ မိမိကိုယ်ကို "ငြိမ်းချမ်းရေးစာချုပ်" (Peace Treaty) မှာ လက်မှတ်ထိုးလိုက်ခြင်း ဖြစ်ပါတယ်။ "ဘုရားရှင်သည် လက်နက်ကို စွန့်ပယ်ခဲ့သည်။ ငါသည်လည်း ဒေါသလက်နက်ကို စွန့်ပယ်ပါ၏။ ငါ့ကြောင့် ဘယ်သူမှ မျက်ရည်မကျစေရ" လို့ ကတိပြုလိုက်တာဟာ အကြီးမြတ်ဆုံး သရဏဂုံ တည်ဆောက်ခြင်းပါပဲ။

လက်တွေ့ ရှုကွက် (Vipassana Assignment - The Reactor Shutdown):

ကဲ... သူတော်ကောင်းတို့၊ ဒီနေ့ အိမ်ရောက်ရင်၊ ဒါမှမဟုတ် စိတ်တိုစရာ ကြုံရင် ဒီနည်းလမ်းလေးကို လက်တွေ့ ကျင့်သုံးကြည့်ပါ။

(၁) သတိပေး ခေါင်းလောင်း (Alarm): အသံကျယ်လာပြီ၊ ရင်ခုန်မြန်လာပြီ ဆိုရင် "Warning! Reactor Overheat!" လို့ ကိုယ့်ကိုယ်ကို သတိပေးပါ။

(၂) ထိန်းချုပ်တံ ထည့်ပါ (Insert Control Rods): အသက်ကို ပြင်းပြင်း ရှူသွင်း၊ ဖြည်းဖြည်းချင်း ထုတ်။ ဘာမှ ပြန်မပြောနဲ့။ (၉၀) စက္ကန့်လောက် ငြိမ်နေလိုက်။

(၃) အဝိဟိံသ ပွားပါ (Activate Avihimsa): "သူလည်း ပုထုဇဉ်ပဲ၊ မှားတတ်တာပဲ။ ငါက ခွင့်လွှတ်ပေးလိုက်မယ်" လို့ နှလုံးသွင်းပါ။ ကွင်းဆက်ကို ဖြတ်လိုက်ပါ။

တရားသဘောတွေချည်း ပြောနေရင် မျက်စိထဲ မမြင်မှာစိုးလို့၊ ဦးပဉ္ဇင်းတို့ ပြတိုက်မှာ တကယ်ဖြစ်ပျက်ခဲ့တဲ့ ဖြစ်ရပ်လေးတစ်ခုကို အခြေခံပြီး ဥပမာပေးချင်ပါတယ်။ "အဝိဟိံသ" (မညှဉ်းဆဲခြင်း) ဟာ ပတ်ဝန်းကျင်ကို ဘယ်လို ကာကွယ်ပေးသလဲ ဆိုတာပေါ့။

တစ်ခါတုန်းက ဦးပဉ္ဇင်းတို့ ပြတိုက်ရဲ့ ပြုပြင်ထိန်းသိမ်းရေးဌာန (Maintenance) မှာ "ကိုလှ" ဆိုတဲ့ ဝန်ထမ်းတစ်ယောက် ရှိတယ်။ ကိုလှက အလုပ်ကြိုးစားပေမယ့် နည်းနည်း စည်းကမ်းပေါ့တယ်။ တစ်နေ့တော့... ပြတိုက်မှာ သုံးတဲ့ ဓာတုဆေးရည် (Chemicals) တချို့ ယိုဖိတ်သွားတယ်။ အဲဒီဆေးရည်တွေက အဆိပ်ပြင်းတယ်။ ကိုလှက အလုပ်ရှုပ်မခံချင်တော့ "ရေနဲ့ ဆေးချပြီး မြောင်းထဲ မျှောလိုက်မယ်ကွာ" ဆိုပြီး လုပ်ဖို့ ပြင်တယ်။

အဲဒီအချိန်မှာ ဘေးကင်းလုံခြုံရေး အရာရှိ "ဦးမြ" ရောက်လာတယ်။ ဦးမြက ချက်ချင်း တားတယ်။ "ဟေ့... ကိုလှ နေဦး။ ဒါ မြောင်းထဲ မျှောလိုက်ရင် ငါတို့ အနားက ရေကန်တွေ ပျက်စီးကုန်မယ်။ ငါးတွေ သေကုန်မယ်။ ဒါ 'ဟိံသ' (ညှဉ်းဆဲခြင်း) ပဲ" လို့ ပြောတယ်။

ကိုလှက "ဟာ... နည်းနည်းလေးပါဗျာ၊ ဘာဖြစ်မှာလဲ" လို့ ငြင်းတယ်။

ဦးမြက စည်းကမ်းကို ကိုးကားတယ်။ "Template T241" (Hazardous Material Incident Log) ကို ထုတ်တယ်။ ပြီးတော့ ပြတိုက်ရဲ့ မူဝါဒ "Policy No. 4, Article 4.3" (Environmental Safety & Non-harming Principle) ကို ပြတယ်။ အဲဒီ မူဝါဒမှာ ဘာပါလဲဆိုတော့... "ပြတိုက်၏ လုပ်ငန်းဆောင်ရွက်မှုများသည် ပတ်ဝန်းကျင်နှင့် သက်ရှိများကို ထိခိုက်စေခြင်း (Harm) မရှိစေရ။ အဆိပ်အတောက်များကို စနစ်တကျ စွန့်ပစ်ရမည်" တဲ့။

ဦးမြက ဆက်ရှင်းပြတယ်။ "ကိုလှ... ဒီအဆိပ်က နျူကလီးယားလိုပဲ။ မင်း မမြင်ရပေမယ့် ရေထဲရောက်ရင် သူများတွေ ဒုက္ခရောက်မယ်။ မင်းရဲ့ ကလေးတွေ ရေချိုးရင် ယားယံမယ်။ မင်း သူတို့ကို ဒုက္ခပေးချင်လို့လား"။

ကိုလှ မျက်လုံးပြူးသွားတယ်။ "ဟာ... မပေးချင်ပါဘူး။ ကျွန်တော် အဲဒီလောက် မတွေးမိဘူး"။

ဦးမြက "ကဲ... ဒါဆို ငါတို့ 'Sawdust' (လွှစာ) တွေနဲ့ စုပ်ယူပြီး စနစ်တကျ ထုပ်ပိုးကြမယ်" ဆိုပြီး ဦးဆောင်လုပ်တယ်။ အဆိပ်တွေ မြောင်းထဲ မရောက်တော့ဘူး။ ကိုလှလည်း ပညာရသွားတယ်။ "အဝိဟိံသ ဆိုတာ လူကို မရိုက်မှ မဟုတ်ဘူး၊ ပတ်ဝန်းကျင်ကို မဖျက်ဆီးတာလည်း ပါတာပဲ" ဆိုတာ သူ နားလည်သွားတယ်။ ဒါဟာ "Case-2541" အနေနဲ့ မှတ်တမ်းဝင်သွားတယ်။ "Safety is caring" (ဘေးကင်းခြင်းသည် ဂရုစိုက်ခြင်းဖြစ်သည်) ဆိုတာ လက်တွေ့ပါပဲ။

ကိုင်း... တရားတော်ကို နိဂုံးချုပ်ကြစို့။ ဒီနေ့ ဦးပဉ္ဇင်း ဟောကြားခဲ့တဲ့ "အဝိဟိံသ" တရားတော်ကို သစ္စာလေးပါးနဲ့ ချိတ်ဆက်ပြီး ပြန်လည် သုံးသပ်ကြည့်ရအောင်။

(၁) ဒုက္ခသစ္စာ: စစ်ပွဲတွေ၊ ဗုံးခွဲမှုတွေ၊ သဘာဝပတ်ဝန်းကျင် ပျက်စီးမှုတွေကြောင့် သတ္တဝါတွေ ဆင်းရဲရခြင်းသည် ဒုက္ခသစ္စာပါ။

(၂) သမုဒယသစ္စာ: အဲဒီ ဒုက္ခတွေကို ဖြစ်စေတာက ဖျက်ဆီးလိုတဲ့ "ဒေါသ" (Destructiveness) နဲ့ အကျိုးဆက်ကို မသိတဲ့ "မောဟ" တွေဟာ သမုဒယသစ္စာပါ။

(၃) နိရောဓသစ္စာ: ညှဉ်းဆဲမှုများ ကင်းစင်ပြီး၊ ဘေးကင်းလုံခြုံသော "ခေမ" (Safety) နယ်မြေ၊ နိဗ္ဗာန်ဓာတ်ကို မျက်မှောက်ပြုတာဟာ နိရောဓသစ္စာပါ။

(၄) မဂ္ဂသစ္စာ: အဝိဟိံသတရား ပွားများခြင်း၊ သမ္မာသင်္ကပ္ပ၊ သမ္မာကမ္မန္တ (သူတစ်ပါးအသက် မသတ်ခြင်း) စတဲ့ မဂ္ဂင်လမ်းစဉ်ကို ကျင့်သုံးတာဟာ မဂ္ဂသစ္စာ ကျင့်စဉ်ပါပဲ။

ဒီနေ့ ဩဂုတ်လ (၂၉) ရက်၊ နျူကလီးယား စမ်းသပ်မှု ဆန့်ကျင်ရေး အထိမ်းအမှတ် အခါသမယမှာ... ဦးပဉ္ဇင်း အနေနဲ့ နိဂုံးချုပ် ဆုတောင်းမေတ္တာ ပို့သချင်တာကတော့... "ကမ္ဘာကြီးပေါ်မှာ အဖျက်လက်နက်များ ကင်းစင်ပပျောက်ကြပါစေ"။ သူတော်ကောင်းများ၏ နှလုံးသားတွင်လည်း ဒေါသတည်းဟူသော ပေါက်ကွဲတတ်သော ဗုံးများ ကင်းစင်ပြီး၊ "အဝိဟိံသ" တည်းဟူသော ထိန်းချုပ်တံများဖြင့် စိတ်ကို ငြိမ်းချမ်းစွာ ထိန်းကျောင်းနိုင်ကြပါစေ။ မိမိကြောင့် ဘယ်သူမှ မျက်ရည်မကျစေရဟူသော မြင့်မြတ်သော စိတ်ထားဖြင့်၊ ဒုက္ခခပ်သိမ်း ကင်းငြိမ်းရာ "အမတ နိဗ္ဗာန်" ရွှေပြည်မြတ်သို့ လျင်မြန်စွာ ရောက်ရှိနိုင်ကြပါစေ ကုန်သတည်း။

ဗုဒ္ဓ သာသနံ စိရံ တိဋ္ဌတု။

ဗုဒ္ဓ သာသနံ စိရံ တိဋ္ဌတု။

ဗုဒ္ဓ သာသနံ စိရံ တိဋ္ဌတု။

Sao Dhammasami

ORCID: 0009-0000-0697-4760 The Office of Siridantamahapalaka

The Hswagata Buddha Tooth Relics Preservation Museum

ဩဂုတ်လ (၂၉) ရက်၊ ၂၀၂၃

နေ့ရက် - ဩဂုတ်လ (၂၈) ရက်၊ ၂၀၂၃ - ကာယပဿဒ္ဓိ (Calmness) နှင့် အပန်းဖြေခြင်း နည်းပညာ (Relaxation Techniques)

 

နေ့ရက် - ဩဂုတ်လ (၂၈) ရက်၊ ၂၀၂၃ - ကာယပဿဒ္ဓိ (Calmness) နှင့် အပန်းဖြေခြင်း နည်းပညာ (Relaxation Techniques)

နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ။

နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ။

နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ။

 ဒီနေ့ဟာ သာသနာတော်နှစ် ၂၅၆၇ ခု၊ ကောဇာသက္ကရာဇ် ၁၃၈၅ ခုနှစ်၊ ဝါခေါင်လဆန်း (၁၂) ရက်နေ့ ဖြစ်ပါတယ်။ ဩဂုတ်လ တစ်လတာကာလအတွင်းမှာ ဦးပဉ္ဇင်းတို့ သူတော်ကောင်းများအနေနဲ့ စိတ်ကို လေ့ကျင့်ပေးတဲ့ တရားတွေကို နေ့စဉ်နဲ့အမျှ နာကြားခဲ့ကြရပြီး ဖြစ်ပါတယ်။ စိတ်ဆိုတာ အမြဲတမ်း လှုပ်ရှားရုန်းကန်နေရတဲ့အရာ ဖြစ်တဲ့အတွက်၊ တစ်ခါတလေမှာ စက်ယန္တရားကြီးတွေလိုပဲ အပူတွေတက်ပြီး "Overheat" ဖြစ်တတ်ပါတယ်။ အဲဒီလို ပူလောင်ရှုပ်ထွေးနေတဲ့ စိတ်ကို အနားပေးဖို့၊ အေးချမ်းစေဖို့အတွက် "ပဿဒ္ဓိ" (Passaddhi) လို့ခေါ်တဲ့ ငြိမ်းအေးမှု တရားရေအေးကို တိုက်ကျွေးဖို့ လိုအပ်ပါတယ်။ ဒါကြောင့် ဒီနေ့လို နေ့ရက်မြတ်မှာ သူတော်ကောင်းများအားလုံး ကိလေသာအပူမီးများ ငြိမ်းအေးပြီး၊ ကိုယ်စိတ်နှစ်ပါး ငြိမ်းချမ်းသာယာသော ဘဝကို ပိုင်ဆိုင်နိုင်ကြပါစေ၊ ပြုခဲ့သမျှသော ကုသိုလ်ကောင်းမှု အစုစုကိုလည်း နတ်လူသာဓု ခေါ်စေသော်လို့ ဦးစွာပထမ မေတ္တာပို့သ နှုတ်ခွန်းဆက်သလိုက်ပါတယ်။

ဒီနေ့ ဦးပဉ္ဇင်း ဟောကြားချင်တဲ့ တရားခေါင်းစဉ်ကတော့ "ကာယပဿဒ္ဓိ" (Kaya-passaddhi) နဲ့ "စိတ္တပဿဒ္ဓိ" (Citta-passaddhi) လို့ ခေါ်တဲ့ ကိုယ်စိတ်နှစ်ပါး ငြိမ်းအေးခြင်းနဲ့ ဒီနေ့ခေတ် ကျန်းမာရေးပညာရှင်တွေ ညွှန်ကြားနေတဲ့ "Relaxation Techniques" (အပန်းဖြေ လျှော့ချနည်းများ) အကြောင်း ဖြစ်ပါတယ်။ ဦးပဉ္ဇင်းတို့ လူသားတွေဟာ "အလုပ်လုပ်ဖို့" (To do) ကိုပဲ သင်ကြားခံခဲ့ရပြီး၊ "အနားယူဖို့" (To rest) ကိုတော့ မေ့လျော့နေတတ်ကြတယ်။ "အနားယူတယ်" ဆိုတာ အိပ်ရာထဲ လှဲနေရုံနဲ့ မပြီးပါဘူး။ စိတ်ထဲမှာ တင်းကျပ်နေတဲ့ ကြိုးတွေကိုပါ ဖြေလျှော့ပေးမှသာ စစ်မှန်တဲ့ အနားယူခြင်း မည်ပါတယ်။ ခေတ်သစ်ဆေးပညာက ပြောတဲ့ "Stress" (စိတ်ဖိစီးမှု) ကို ကုစားဖို့အတွက် ဘုရားရှင်က လွန်ခဲ့တဲ့ နှစ်ပေါင်း ၂၅၀၀ ကျော်ကတည်းက "ပဿဒ္ဓိ" ဆိုတဲ့ ကုထုံးကို ပေးထားခဲ့ပြီး ဖြစ်ပါတယ်။ ဒီအကြောင်းတွေကို ဒီနေ့ အသေးစိတ် ဆွေးနွေးကြပါမယ်။

ကဲ... တရားမဟောကြားမီမှာ မိမိတို့ရဲ့ စိတ်ကလေးကို တင်းမာမှုတွေ လျော့ကျပြီး၊ ရေကန်အသင့် ကြာအသင့် ဆိုသလို အေးမြတည်ငြိမ်သွားအောင် သမထဘာဝနာလေး ခဏလောက် ပွားများကြရအောင်။ ဒီနေ့ ခေါင်းစဉ်က "ငြိမ်းအေးခြင်း" ဖြစ်တဲ့အတွက် ဦးပဉ္ဇင်းတို့ ကမ္မဋ္ဌာန်း ၄၀ ထဲက "အာပေါကသိုဏ်း" (Water Kasina) နဲ့ "အာနာပါန" ကို တွဲဖက်ပြီး စိတ်ကို ဖြေလျှော့ကြည့်မယ်။ သူတော်ကောင်းတို့ရေ... ခန္ဓာကိုယ်ကို သက်တောင့်သက်သာ ပြင်ထိုင်လိုက်ပါ။ ပခုံးတွေကို လျှော့ချလိုက်ပါ။ မျက်ခုံးမွှေးကြားက ကြွက်သားတွေကို ဖြေလျှော့လိုက်ပါ။ မျက်လုံးလေးတွေကို ဖြည်းဖြည်းချင်း မှိတ်ထားပါ။ မိမိရဲ့ ဦးခေါင်းထိပ်ကနေ ရေအေးအေးလေး ဖြည်းဖြည်းချင်း စီးကျလာတယ်လို့ အာရုံပြုပါ။ အဲဒီ ရေအေးလေးက နဖူး၊ မျက်နှာ၊ လည်ပင်း၊ ပခုံး၊ လက်မောင်း၊ ရင်ဘတ်၊ ဝမ်းဗိုက်၊ ခြေထောက်တွေအထိ တဖြည်းဖြည်း စီးဆင်းသွားပြီး၊ ခန္ဓာကိုယ်ထဲက အပူတွေ၊ ညောင်းညာကိုက်ခဲမှုတွေကို ဆေးကြောချလိုက်သလို ခံစားကြည့်ပါ။ "အေးတယ်... အေးတယ်... ငြိမ်းတယ်... ငြိမ်းတယ်" လို့ စိတ်ထဲက မှတ်ရင်း၊ လေးလံနေတဲ့ ဝန်ထုပ်ဝန်ပိုးတွေကို မြေကြီးပေါ် ချလိုက်သလိုမျိုး စိတ်ကို ပေါ့ပါးသွားအောင် (၂) မိနစ်လောက် ငြိမ်ငြိမ်လေး နေကြည့်ရအောင်...။

စိတ်ကလေး အနည်းငယ် ပေါ့ပါးပြီး အေးမြတဲ့သဘော ရောက်သွားပြီဆိုရင် ဦးပဉ္ဇင်းတို့ ဒီနေ့ခေတ် သိပ္ပံပညာ၊ အထူးသဖြင့် "Physiology" (ဇီဝကမ္မဗေဒ) နဲ့ "Neuroscience" (ဦးနှောက်သိပ္ပံ) က ဒီ "အနားယူခြင်း" (Relaxation) ကို ဘယ်လို ရှင်းပြထားသလဲဆိုတာ ဓမ္မမီးမောင်း ထိုးကြည့်ကြမယ်။ သိပ္ပံပညာရှင်တွေက လူ့ခန္ဓာကိုယ်ရဲ့ "Autonomic Nervous System" (အလိုအလျောက် အာရုံကြောစနစ်) ကို အပိုင်း (၂) ပိုင်း ခွဲခြားထားပါတယ်။

ပထမတစ်ခုက "Sympathetic Nervous System" (ဆင်ပသစ်တစ် အာရုံကြောစနစ်)။ သူက "Pedal" (လီဗာ) နဲ့ တူတယ်။ အန္တရာယ်ကြုံရင်၊ စိတ်လှုပ်ရှားရင်၊ အလုပ်လုပ်ရင် သူက အလုပ်လုပ်တယ်။ သူ အလုပ်လုပ်ရင် နှလုံးခုန်မြန်မယ်၊ သွေးပေါင်တက်မယ်၊ မျက်လုံးသူငယ်အိမ် ကျယ်လာမယ်။ ဒါကို "Fight or Flight Response" (တိုက်မလား ပြေးမလား တုံ့ပြန်မှု) လို့ ခေါ်တယ်။ ဒီနေ့ခေတ် လူတွေက စိတ်ဖိစီးမှုများတော့ ဒီစနစ်က အမြဲတမ်း ပွင့်နေပြီး၊ အင်ဂျင်ပူနေသလို ဖြစ်နေကြတယ်။

ဒုတိယတစ်ခုက "Parasympathetic Nervous System" (ပါရာ ဆင်ပသစ်တစ် အာရုံကြောစနစ်)။ သူက "Brake" (ဘရိတ်) နဲ့ တူတယ်။ အနားယူရင်၊ ထမင်းစားရင်၊ တရားထိုင်ရင် သူက အလုပ်လုပ်တယ်။ သူ အလုပ်လုပ်ရင် နှလုံးခုန် နှေးသွားမယ်၊ သွေးပေါင်ကျသွားမယ်၊ အစာကြေညက်မှု ကောင်းလာမယ်။ ဒါကို "Rest and Digest Response" (အနားယူပြီး အစာချေဖျက်ခြင်း တုံ့ပြန်မှု) လို့ ခေါ်တယ်။

အရေးကြီးတာက "Vagus Nerve" (ဝေဂတ်စ် အာရုံကြော) ဆိုတဲ့ ဦးနှောက်ကနေ နှလုံး၊ အဆုတ်၊ အစာအိမ်အထိ ဆက်သွယ်ထားတဲ့ အာရုံကြောကြီးပါပဲ။ သူတော်ကောင်းတို့ အသက်ကို ပြင်းပြင်းရှူပြီး ဖြည်းဖြည်းချင်း ပြန်ထုတ်လိုက်တဲ့အခါ၊ ဒါမှမဟုတ် ဘုရားစာ ရွတ်ဖတ်လိုက်တဲ့အခါ၊ ဒီ Vagus Nerve ကို သွားပြီး နှိုးဆွလိုက်သလို ဖြစ်တယ်။ အဲဒီအခါ ခန္ဓာကိုယ်က "အိုကေ... အန္တရာယ် ကင်းသွားပြီ၊ နားလို့ရပြီ" ဆိုတဲ့ အချက်ပေးချက် (Signal) ကို ရရှိပြီး၊ "Acetylcholine" (အဆီတိုင်းကိုလင်း) ဆိုတဲ့ ဓာတ်တွေ ထွက်လာကာ ခန္ဓာကိုယ်ကြီး တစ်ခုလုံး ငြိမ်းအေးသွားတာ ဖြစ်ပါတယ်။ ဗုဒ္ဓဟောတဲ့ "ပဿဒ္ဓိ" ဆိုတာ ဒီ Parasympathetic System အလုပ်လုပ်နေတဲ့ အခြေအနေနဲ့ အင်မတန် ဆင်တူပါတယ်။

.

 သူတော်ကောင်းတို့... ခုနက ပုံမှာ မြင်ရတဲ့အတိုင်းပဲ၊ ဘယ်ဘက်ခြမ်းက "Stress Mode" မှာဆိုရင် ခန္ဓာကိုယ်က မီးလောင်နေသလိုပဲ။ ညာဘက်ခြမ်းက "Calm Mode" ကျတော့ ရေလောင်းထားသလို အေးမြနေတယ်။ လူတော်တော်များများက ဘယ်ဘက်ခြမ်းမှာပဲ အချိန်ကုန်နေကြတယ်။ ညာဘက်ခြမ်းကို ကူးပြောင်းဖို့ မေ့နေကြတယ်။ တရားထိုင်တယ်၊ သတိပဋ္ဌာန်ပွားတယ် ဆိုတာ တကယ်တော့ လီဗာနင်းထားတဲ့ ခြေထောက်ကို ကြွပြီး၊ ဘရိတ်ကို ညင်ညင်သာသာလေး နင်းလိုက်တာပါပဲ။ အဲဒီလို နင်းလိုက်မှသာ ခန္ဓာကိုယ်ရော စိတ်ပါ ပြန်လည် အားပြည့် (Recharge) လာမှာ ဖြစ်ပါတယ်။

သိပ္ပံပညာဘက်ကနေ မြတ်စွာဘုရားရဲ့ အဘိဓမ္မာဘက်ကို ပြန်လှည့်ကြည့်ကြစို့။ မြတ်စွာဘုရားရှင်က ဒီ ငြိမ်းအေးမှု သဘောတရားကို "ပဿဒ္ဓိ" (Passaddhi) ဆိုတဲ့ စေတသိက် (၂) ပါးနဲ့ အတိအကျ ဟောကြားခဲ့ပါတယ်။

(၁) ကာယပဿဒ္ဓိ (Kaya-passaddhi): စေတသိက် (နာမက္ခန္ဓာ ၃-ပါး) တို့၏ ငြိမ်းအေးခြင်း။

(၂) စိတ္တပဿဒ္ဓိ (Citta-passaddhi): စိတ် (ဝိညာဏက္ခန္ဓာ) ၏ ငြိမ်းအေးခြင်း။

ဒီနေရာမှာ "ကာယ" ဆိုတာ ခန္ဓာကိုယ်ကြီးကို ပြောတာ မဟုတ်ဘဲ၊ "စေတသိက် အပေါင်း" (Mental Body) ကို ဆိုလိုတာပါ။ ဒါပေမယ့် စိတ်ငြိမ်းအေးရင် ရုပ်ခန္ဓာကြီးလည်း အလိုလို ငြိမ်းအေးသွားတာ (စိတ္တဇရုပ်) ဖြစ်လို့၊ ရုပ်ရော နာမ်ရော ပေါ့ပါးသွားတာကို ခံစားရပါတယ်။

အဘိဓမ္မာသဘောအရ ပဿဒ္ဓိရဲ့ လက္ခဏာက "ဒရထ ဝူပသမ လက္ခဏာ" တဲ့။ ပူပန်မှု၊ ပျံ့လွင့်မှု (Daratha) တွေကို ငြိမ်းအေးစေတဲ့ လက္ခဏာ ရှိတယ်။ နေပူထဲက ပြန်လာတဲ့သူ ရေချိုးလိုက်ရသလို၊ ဝန်ထုပ်ဝန်ပိုးကြီး ထမ်းလာတဲ့သူ အလေးကြီးကို ချလိုက်ရသလိုမျိုး အေးမြသက်သာသွားတဲ့ သဘော ရှိတယ်။ သူ့ရဲ့ လုပ်ငန်း (Rasa) ကတော့ "ဒရထ နိမ္မဒ္ဒန ရသ" တဲ့။ ပူပန်မှုကို နှိပ်နယ် ဖျက်ဆီးပစ်တယ်။ ပစ္စုပဋ္ဌာန် (Manifestation) ကတော့ "အပရိပ္ဖန္ဒန" တဲ့။ မတုန်လှုပ်ခြင်း၊ ငြိမ်သက်ခြင်း ဖြစ်တယ်။

ပဿဒ္ဓိဟာ "ဥဒ္ဓစ္စ" (ပျံ့လွင့်မှု) နဲ့ "ကုက္ကုစ္စ" (နောင်တ) တို့ရဲ့ ဆန့်ကျင်ဘက် ဖြစ်ပါတယ်။ စိတ်ထဲမှာ အတွေးတွေ များနေရင်၊ ဂနာမငြိမ် ဖြစ်နေရင် ပဿဒ္ဓိ မရှိဘူး။ ပဿဒ္ဓိ ဝင်လာတာနဲ့ အဲဒီ လှိုင်းတံပိုးတွေ ငြိမ်ကျသွားတယ်။ ပဿဒ္ဓိ ဖြစ်လာရင် နောက်ကနေ "သုခ" (ချမ်းသာမှု) နဲ့ "သမာဓိ" (တည်ကြည်မှု) ဆက်တိုက် လိုက်လာပါတယ်။ ဘုရားရှင်က "ပဿဒ္ဓကာယော သုခံ သေတိ" (ကိုယ်စိတ်ငြိမ်းအေးသူသည် ချမ်းသာစွာ နေရ၏)၊ "သုခိနော စိတ္တံ သမာဓိယတိ" (ချမ်းသာသူ၏ စိတ်သည် တည်ကြည်၏) လို့ ဟောကြားထားပါတယ်။ ဒါကြောင့် တရားထူးရဖို့အတွက် ဒီ "အအေးဓာတ်" ဟာ တံတားတစ်စင်းပါပဲ။

ကဲ... အခု ဒီ "ပဿဒ္ဓိ" သဘောတရားကို ဦးပဉ္ဇင်းတို့ "နေ့စဥ်၀တ်ရွတ်စဥ်မှာပါတဲ့" မှာ ပါတဲ့ ခန္ဓာဖွဲ့နည်း၊ ဓာတ်ဖွဲ့နည်းတွေနဲ့ ချိတ်ဆက်ပြီး "ဓမ္မာနုပဿနာ" ရှုကွက်ထဲကို ထည့်ပြီး လက်တွေ့ အလုပ်လုပ်ကြည့်ရအောင်။ သူတော်ကောင်းတို့ရေ... ဝိပဿနာ ရှုမှတ်တဲ့အခါမှာ "ငြိမ်းအေးမှု" ကို ခံစားရုံ (Enjoying) သက်သက် မဟုတ်ဘဲ၊ အဲဒီ ငြိမ်းအေးမှုကို "ဓာတ်သဘော" (Element) တစ်ခုအနေနဲ့ မြင်အောင် ကြည့်ရမယ်။

ဝိပဿနာ ယန္တရား (Mechanism of Tranquillity):

အလုပ်တွေ ပင်ပန်းပြီးနောက် ခဏတဖြုတ် အနားယူလိုက်တဲ့ အခြေအနေကို ဓာတ်ခွဲကြည့်မယ်။

(၁) အာရုံ (Object): ဝင်လေ ထွက်လေကို အာရုံပြုလိုက်တယ်၊ သို့မဟုတ် ခန္ဓာကိုယ်ရဲ့ လျော့ကျသွားမှုကို အာရုံပြုလိုက်တယ်။ (ဖောဋ္ဌဗ္ဗာရုံ/ဓမ္မာရုံ)။

(၂) ပဿဒ္ဓိ (Occurrence): စိတ်ထဲမှာ ရှုပ်ထွေးနေတာတွေ (ဥဒ္ဓစ္စ) ရပ်တန့်သွားပြီး၊ "အေး" ခနဲ၊ "ငြိမ်" ခနဲ ဖြစ်သွားတယ်။ ကြွက်သားတွေ ပြေလျော့သွားတယ်။ ဒါဟာ ကာယပဿဒ္ဓိ၊ စိတ္တပဿဒ္ဓိ စေတသိက်တွေ (သင်္ခါရက္ခန္ဓာ) အလုပ်လုပ်လိုက်တာပါ။

(၃) သုခ (Feeling): နေလို့ထိုင်လို့ ကောင်းသွားတယ်။ (သုခ ဝေဒနာ)။

(၄) သတိ (Observation): အဲဒီ ငြိမ်သက်မှုကို "ငါ ငြိမ်တယ်" လို့ မစွဲဘဲ၊ "ငြိမ်သက်တဲ့ သဘောတရားလေး ဖြစ်ပေါ်နေတယ်" လို့ သိလိုက်တယ်။

.

ဒီအဆင့်မှာ ယောဂီက ဘယ်လို ရှုရမလဲ။

အသက်ကို ပြင်းပြင်းရှူသွင်းပြီး ဖြည်းဖြည်းချင်း ပြန်ထုတ်လိုက်ပါ။

ထွက်လေဆုံးသွားတဲ့အခါ ခန္ဓာကိုယ်တစ်ခုလုံး "လျှော" ခနဲ ကျသွားတာကို သတိထားကြည့်။

"လျော့တယ်... လျော့တယ်"၊ "အေးတယ်... အေးတယ်" လို့ မှတ်ပါ။

ရင်ဘတ်ထဲမှာ၊ ဦးခေါင်းထဲမှာ လှုပ်ရှားနေတဲ့ လှိုင်းတွေ (Vibrations) ငြိမ်ကျသွားတာကို မြင်အောင်ကြည့်။

"ဪ... ခုနက ပူလောင်နေတာတွေက ဒုက္ခသစ္စာ၊ အခု ငြိမ်းအေးသွားတာက ပဿဒ္ဓိ သင်္ခါရ။ ဘယ်အရာမှ မြဲမြံခြင်း မရှိပါလား" လို့ အနိစ္စသဘောကို ဆင်ခြင်လိုက်ပါ။

အဲဒီလို ရှုမှတ်လိုက်ရင် အပန်းလည်းပြေ၊ ကုသိုလ်လည်း ရ၊ ဉာဏ်လည်း ပွားရာ ရောက်ပါတယ်။

 "ဗုဒ္ဓံ သရဏံ ဂစ္ဆာမိ" လို့ ဆိုလိုက်တဲ့အခါ၊ ဘုရားရှင်ရဲ့ "သန္တိ လက္ခဏာ" (ငြိမ်းချမ်းသော အမှတ်အသား) ကို အာရုံပြုရာ ရောက်ပါတယ်။ ဘုရားရှင်ရဲ့ စိတ်တော်ဟာ ဘယ်တော့မှ ပူလောင်ခြင်း မရှိပါဘူး။ မီးတောက်တွေကြားမှာ နေရရင်တောင် ရေကန်ထဲမှာ နေရသလို အေးချမ်းပါတယ်။ "ငါသည်လည်း ဘုရားသားတော် ပီသစွာ လောကအပူမီးတွေကို ပဿဒ္ဓိရေစင်နဲ့ ငြှိမ်းသတ်ပါမည်" လို့ အဓိဋ္ဌာန်ပြုလိုက်တာနဲ့၊ သရဏဂုံ တန်ခိုးကြောင့် စိတ်နှလုံးဟာ အလိုလို အေးမြကြည်လင်လာမှာ ဖြစ်ပါတယ်။

လက်တွေ့ ရှုကွက် (Vipassana Assignment - The Progressive Muscle Relaxation):

ကဲ... သူတော်ကောင်းတို့၊ ဒီနေ့ အိမ်ရောက်ရင်၊ ဒါမှမဟုတ် ညဘက် အိပ်မပျော်တဲ့အခါ ဒီနည်းလမ်းလေးကို လက်တွေ့ ကျင့်သုံးကြည့်ပါ။

(၁) ခြေဖျားမှ စပါ (Start from Toes): ခြေချောင်းလေးတွေကို ကွေးလိုက်၊ တင်းလိုက်လုပ်ပြီး ဖြည်းဖြည်းချင်း ပြန်လျှော့ပါ။ "လျော့သွားပြီ" လို့ စိတ်က မှတ်ပါ။

(၂) အပေါ်ကို တက်ပါ (Scan Upwards): ခြေသလုံး၊ ပေါင်၊ ဝမ်းဗိုက်၊ လက်မောင်း၊ ပခုံး၊ မျက်နှာ... တစ်နေရာချင်းစီကို တင်းလိုက်၊ လျှော့လိုက် လုပ်ပါ။

(၃) အသက်ရှူပါ (Breathe): တစ်ကိုယ်လုံး လျော့သွားပြီဆိုရင် ဝမ်းဗိုက်လေး ဖောင်းလိုက် ပိန်လိုက် ဖြစ်နေတာကိုပဲ ငြိမ်ငြိမ်လေး စောင့်ကြည့်ပါ။

(၄) စိတ်ကို ကြည့်ပါ (Watch the Mind): ခန္ဓာကိုယ် ငြိမ်သွားတဲ့အခါ စိတ်ကော ငြိမ်သွားလား။ စိတ်ထဲမှာ "ဘဝင်ကျသလို" ငြိမ့်ခနဲ ဖြစ်သွားတဲ့ သဘောလေးကို ဖမ်းဆုပ်ပြီး "ငြိမ်တယ်... ငြိမ်တယ်" လို့ မှတ်ပါ။

တရားသဘောတွေချည်း ပြောနေရင် မျက်စိထဲ မမြင်မှာစိုးလို့၊ ဦးပဉ္ဇင်းတို့ ပြတိုက်မှာ တကယ်ဖြစ်ပျက်ခဲ့တဲ့ ဖြစ်ရပ်လေးတစ်ခုကို အခြေခံပြီး ဥပမာပေးချင်ပါတယ်။ စိတ်ဖိစီးမှု (Burnout) ဖြစ်နေတဲ့ ဝန်ထမ်းတစ်ယောက်ကို "ပဿဒ္ဓိ" နဲ့ ဘယ်လို ကုစားခဲ့သလဲ ဆိုတာပေါ့။

တစ်ခါတုန်းက ဦးပဉ္ဇင်းတို့ ပြတိုက်ရဲ့ စာကြည့်တိုက်နဲ့ သုတေသနဌာနမှာ "မသက်" ဆိုတဲ့ ဝန်ထမ်းမလေး တစ်ယောက် ရှိတယ်။ မသက်က အရမ်း အလုပ်ကြိုးစားတယ်။ ဒါပေမယ့် သူက "Workaholic" (အလုပ်စွဲရောဂါ) ရှိတယ်။ မနက်စောစော လာတယ်၊ ညဉ့်နက်မှ ပြန်တယ်။ စနေ၊ တနင်္ဂနွေလည်း မနားဘူး။ "ဒီအလုပ် မပြီးမချင်း မနားဘူး" ဆိုပြီး သူ့ကိုယ်သူ ဖိအားပေးတယ်။ (ဒါ Sympathetic Nervous System လွန်ကဲနေတာပေါ့)။

ကြာလာတော့ မသက်ရဲ့ ကျန်းမာရေး ထိခိုက်လာတယ်။ မျက်နှာတွေ ဖြူဖတ်ဖြူရော် ဖြစ်လာတယ်၊ ခဏခဏ ခေါင်းကိုက်တယ်၊ စကားပြောရင် စိတ်တိုလွယ်လာတယ်။ စာရွက်စာတမ်းတွေကို ကိုင်ရင် လက်တွေ တုန်နေတယ်။ တကယ်တော့ သူက "Burnout" (စိတ်ကုန်ခမ်းမှု) ဖြစ်နေတာ။ သူ့စိတ်ထဲမှာ "ဥဒ္ဓစ္စ" (Restlessness) တွေ ပြည့်နေပြီး "ပဿဒ္ဓိ" (Calmness) ပျောက်ဆုံးနေတာ။

ဒီကိစ္စကို စီမံခန့်ခွဲမှုအဖွဲ့က သတိထားမိတော့ "Template T211" (Health & Well-being Incident Log) ကို ထုတ်သုံးရတယ်။ ပြီးတော့ ပြတိုက်ရဲ့ မူဝါဒ "Policy No. 7, Article 7.2" (Work-Life Balance & Mandatory Rest) ကို ကိုးကားပြီး မသက်ကို အနားယူခိုင်းရတယ်။ အဲဒီ မူဝါဒမှာ ဘာပါလဲဆိုတော့... "ဝန်ထမ်းများသည် ကျန်းမာရေး ထိခိုက်သည်အထိ အလုပ်မလုပ်ရ။ သင့်လျော်သော အနားယူချိန် (Rest Period) ကို မဖြစ်မနေ ယူရမည်။ စိတ်ဖိစီးမှု များပြားပါက အပန်းဖြေခွင့် (Leave) ပေးရမည်" တဲ့။

ဦးပဉ္ဇင်းက မသက်ကို ခေါ်တွေ့တယ်။ "မသက်... သမီး အလုပ်ကြိုးစားတာ ကောင်းတယ်။ ဒါပေမယ့် သမီးရဲ့ စိတ်က 'ကြိုး' လိုပဲ။ အရမ်းတင်းရင် ပြတ်တတ်တယ်။ ဘုရားရှင်က 'စောင်းကြိုး ဥပမာ' ပေးခဲ့ဖူးတယ်။ ကြိုးမလျော့ မတင်းမှ အသံကောင်း ထွက်တာ" လို့ ဆုံးမလိုက်တယ်။

ပြီးတော့ သူ့ကို (၃) ရက် ခွင့်ပေးလိုက်တယ်။ "ဒီ (၃) ရက်မှာ အလုပ်အကြောင်း လုံးဝ မတွေးရဘူး။ ဖုန်းပိတ်ထား။ သဘာဝတရားနဲ့ ထိတွေ့ပြီး တရားမှတ်၊ အနားယူ" လို့ အမိန့်ပေးလိုက်တယ်။

မသက်လည်း အစပထမတော့ နေမထိထိုင်မသာ ဖြစ်နေသေးတယ်။ ဒါပေမယ့် "ဩကာသ လောက" (သဘာဝ) ထဲမှာ သစ်ပင်တွေ၊ ရေကန်တွေကို ကြည့်ရင်း၊ သူ့ရဲ့ Vagus Nerve က အလုပ်ပြန်လုပ်လာတယ်။ Parasympathetic System ပြန်ပွင့်လာတယ်။ (၃) ရက်ပြည့်လို့ ပြန်လာတဲ့အခါ မသက်ရဲ့ မျက်နှာဟာ ကြည်လင်ဝင်းပနေတယ်။ "ဘုန်းဘုန်း... တပည့်တော် အခုမှပဲ အသက်ဝဝ ရှူနိုင်တော့တယ်" လို့ လျှောက်တယ်။ အလုပ်လုပ်တာလည်း ပိုပြီး သွက်လက် တိကျလာတယ်။

ဒါဟာ "Case-2540" အနေနဲ့ မှတ်တမ်းဝင်သွားတယ်။ "Rest is not laziness; it is recovery" (အနားယူခြင်းသည် ပျင်းရိခြင်း မဟုတ်၊ ပြန်လည်အားဖြည့်ခြင်း ဖြစ်သည်) ဆိုတာကို မသက်က သက်သေပြလိုက်တာပါပဲ။

ကိုင်း... တရားတော်ကို နိဂုံးချုပ်ကြစို့။ ဒီနေ့ ဦးပဉ္ဇင်း ဟောကြားခဲ့တဲ့ "ကာယပဿဒ္ဓိ" တရားတော်ကို သစ္စာလေးပါးနဲ့ ချိတ်ဆက်ပြီး ပြန်လည် သုံးသပ်ကြည့်ရအောင်။

(၁) ဒုက္ခသစ္စာ: စိတ်ဖိစီးမှုကြောင့် ပူလောင်ရတာ၊ ခန္ဓာကိုယ် ပင်ပန်းနွမ်းနယ်တာ၊ ဂနာမငြိမ် ဖြစ်ရတာတွေဟာ ဒုက္ခသစ္စာပါ။

(၂) သမုဒယသစ္စာ: အဲဒီ ပူလောင်မှုကို ဖြစ်စေတာက "ငါ အကုန်လုပ်နိုင်ရမယ်" ဆိုတဲ့ မာန၊ အနားမယူချင်တဲ့ တဏှာ (Craving for action)၊ ခန္ဓာကိုယ်ရဲ့ သဘာဝကို မသိတဲ့ မောဟတွေဟာ သမုဒယသစ္စာပါ။

(၃) နိရောဓသစ္စာ: ပူလောင်မှုတွေ ငြိမ်းအေးပြီး၊ ကိုယ်စိတ်နှစ်ပါး ကြည်လင်အေးချမ်းသွားသော ပဿဒ္ဓိ အခိုက်အတန့်၊ ထိုမှတဆင့် ရရှိလာသော နိဗ္ဗာန်ချမ်းသာကို မျက်မှောက်ပြုတာဟာ နိရောဓသစ္စာပါ။

(၄) မဂ္ဂသစ္စာ: ငြိမ်းအေးမှု ရရှိဖို့အတွက် ကာယဂတာသတိ (ကိုယ်ကို ရှုမှတ်ခြင်း)၊ အာနာပါန (ထွက်လေဝင်လေ ရှုမှတ်ခြင်း) စတဲ့ မဂ္ဂင်လမ်းစဉ်ကို ကျင့်သုံးတာဟာ မဂ္ဂသစ္စာ ကျင့်စဉ်ပါပဲ။

ဒီနေ့ ဩဂုတ်လ (၂၈) ရက်နေ့ အခါသမယမှာ... ဦးပဉ္ဇင်း အနေနဲ့ နိဂုံးချုပ် ဆုတောင်းမေတ္တာ ပို့သချင်တာကတော့... "သူတော်ကောင်းများအားလုံး ပူလောင်သော လောကကြီးထဲတွင် အေးမြသော စိတ်နှလုံးကို ပိုင်ဆိုင်နိုင်ကြပါစေ"။ အလုပ်တာဝန်တွေ ဘယ်လောက်ပဲ များပြားပါစေ၊ မိမိတို့၏ စိတ်ကို "ပဿဒ္ဓိ" ရေစင်ဖြင့် နေ့စဉ် ဆေးကြောပေးနိုင်ကြပါစေ။ လီဗာနင်းရမယ့်အချိန်မှာ နင်းပြီး၊ ဘရိတ်နင်းရမယ့်အချိန်မှာ နင်းနိုင်သော ဉာဏ်ပညာဖြင့် ဘဝခရီးကို မောင်းနှင်ကာ၊ နောက်ဆုံးမှာ အပူခပ်သိမ်း ငြိမ်းအေးရာ "အမတ နိဗ္ဗာန်" ရွှေပြည်မြတ်သို့ လျင်မြန်စွာ ရောက်ရှိနိုင်ကြပါစေ ကုန်သတည်း။

ဗုဒ္ဓ သာသနံ စိရံ တိဋ္ဌတု။

ဗုဒ္ဓ သာသနံ စိရံ တိဋ္ဌတု။

ဗုဒ္ဓ သာသနံ စိရံ တိဋ္ဌတု။

Sao Dhammasami

ORCID: 0009-0000-0697-4760 The Office of Siridantamahapalaka

The Hswagata Buddha Tooth Relics Preservation Museum

ဩဂုတ်လ (၂၈) ရက်၊ ၂၀၂၃