နေ့ရက် - ဩဂုတ်လ (၂၅) ရက်၊ ၂၀၂၃- ကရုဏာ (Compassion) နှင့် ကိုယ်ချင်းစာစိတ် (Empathy/EQ)

 

နေ့ရက် - ဩဂုတ်လ (၂၅) ရက်၊ ၂၀၂၃- ကရုဏာ (Compassion) နှင့် ကိုယ်ချင်းစာစိတ် (Empathy/EQ)

နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ။

နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ။

နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ။

 ဒီနေ့ဟာ သာသနာတော်နှစ် ၂၅၆၇ ခု၊ ကောဇာသက္ကရာဇ် ၁၃၈၅ ခုနှစ်၊ ဝါခေါင်လဆန်း (၉) ရက်နေ့ ဖြစ်ပါတယ်။ ဒီနေ့ ဩဂုတ်လ (၂၅) ရက်နေ့ဟာ ကမ္ဘာ့ပြက္ခဒိန်အရ ထူးထူးခြားခြား နေ့ရက်ကြီး တစ်ခုတော့ မဟုတ်ပါဘူး။ ဒါပေမယ့် ဩဂုတ်လ တစ်လလုံးရဲ့ အနှစ်သာရဖြစ်တဲ့ "လူသားချင်း စာနာထောက်ထားမှု" ဆိုတဲ့ ခေါင်းစဉ်အောက်မှာ ဒီနေ့ဟာ အရေးကြီးဆုံးသော စိတ်ဓာတ်ခွန်အား တစ်ခုကို မွေးမြူရမယ့် နေ့ရက်ဖြစ်ပါတယ်။ အဲဒါကတော့ "ကရုဏာ" ပါပဲ။ လောကကြီးမှာ ဒုက္ခရောက်နေသူတွေ၊ မျက်ရည်ကျနေသူတွေ၊ အကူအညီ လိုအပ်နေသူတွေ အများကြီး ရှိပါတယ်။ အဲဒီ ဒုက္ခတွေကို မြင်တဲ့အခါ မျက်နှာလွှဲသွားမလား၊ ဒါမှမဟုတ် လက်ကမ်းပေးမလား ဆိုတာက ဦးပဉ္ဇင်းတို့ရဲ့ စိတ်နှလုံးသား ဘယ်လောက် နူးညံ့သလဲ ဆိုတာပေါ်မှာ မူတည်နေပါတယ်။ ဒါကြောင့် ဒီနေ့ မင်္ဂလာရှိတဲ့ နံနက်ခင်းအချိန်အခါမှာ သူတော်ကောင်းများအားလုံး သူတစ်ပါး၏ ဒုက္ခကို မိမိ၏ ဒုက္ခကဲ့သို့ ခံစားနားလည်နိုင်သော ကိုယ်ချင်းစာတရားများ ထွန်းကားပြီး၊ ကရုဏာလက်များဖြင့် လောကကို ပွေ့ဖက်ထားနိုင်ကြပါစေလို့ ဦးစွာပထမ မေတ္တာပို့သ နှုတ်ခွန်းဆက်သလိုက်ပါတယ်။

ဒီနေ့ ဦးပဉ္ဇင်း ဟောကြားချင်တဲ့ တရားခေါင်းစဉ်ကတော့ "ကရုဏာ" (Karuna) လို့ ခေါ်တဲ့ သနားကြင်နာခြင်းနဲ့ ဒီနေ့ခေတ် စိတ်ပညာလောက၊ စီမံခန့်ခွဲမှုလောကမှာ အထူးရေပန်းစားနေတဲ့ "Empathy" (ကိုယ်ချင်းစာစိတ်) သို့မဟုတ် "EQ" (Emotional Intelligence) အကြောင်း ဖြစ်ပါတယ်။ လူတွေက ထင်ကြတယ်... "သနားတယ်" ဆိုတာ စိတ်ပျော့ညံ့သူတွေရဲ့ အလုပ်တဲ့။ ခေါင်းဆောင်လုပ်မယ့်သူ၊ စီးပွားရေးလုပ်မယ့်သူက သနားနေလို့ မရဘူး၊ ပြတ်သားရမယ်လို့ ထင်ကြတယ်။ တကယ်တော့ ဒါဟာ အကြီးမားဆုံး အလွဲပါပဲ။ ခေတ်သစ် သိပ္ပံပညာက သက်သေပြနေတာကတော့ "Empathy" (ကိုယ်ချင်းစာစိတ်) မြင့်မားတဲ့သူတွေသာလျှင် အအောင်မြင်ဆုံး ခေါင်းဆောင်တွေ ဖြစ်လာကြတယ် ဆိုတာပါပဲ။ ဘုရားရှင်ကလည်း "မဟာကရုဏာတော်" ရှင် ဖြစ်တဲ့အတွက်ကြောင့်သာ သတ္တဝါဝေနေယျတွေကို ကယ်တင်နိုင်ခဲ့တာ ဖြစ်ပါတယ်။ ဒါကြောင့် ဒီ "ကရုဏာ" ဆိုတဲ့ စိတ်စွမ်းအင်ကို သိပ္ပံနည်းကျရော၊ ဓမ္မနည်းကျပါ ဘယ်လို စနစ်တကျ မွေးမြူမလဲ ဆိုတာကို ဒီနေ့ အကျယ်တဝင့် ဆွေးနွေးကြပါမယ်။

ကဲ... တရားမဟောကြားမီမှာ မိမိတို့ရဲ့ စိတ်နှလုံးသားကို ခက်ထန်ကြမ်းတမ်းမှုတွေ ပျောက်ပြီး၊ နူးညံ့ပျော့ပျောင်းသွားအောင် သမထဘာဝနာလေး ခဏလောက် ပွားများကြရအောင်။ ဒီနေ့ ခေါင်းစဉ်က "ကရုဏာ" ဖြစ်တဲ့အတွက် ဦးပဉ္ဇင်းတို့ ဗြဟ္မစိုရ်တရား လေးပါးထဲက "ကရုဏာ ကမ္မဋ္ဌာန်း" ကို သီးသန့် ရှုမှတ်ကြည့်မယ်။ သူတော်ကောင်းတို့ရေ... မျက်လုံးလေးတွေကို ဖြည်းဖြည်းချင်း မှိတ်ထားပါ။ ခန္ဓာကိုယ်ကို သက်တောင့်သက်သာ ဖြစ်အောင် ပြင်ထိုင်လိုက်ပါ။ ပြီးရင် မိမိရဲ့ စိတ်အာရုံထဲမှာ ဒုက္ခရောက်နေတဲ့ ပုဂ္ဂိုလ်တစ်ယောက်ယောက်ကို မြင်ယောင်ကြည့်ပါ။ ဥပမာ - လမ်းဘေးမှာ နေပူထဲ တောင်းရမ်းနေတဲ့ ကလေးငယ်လေးပဲ ဖြစ်ဖြစ်၊ ဆေးရုံပေါ်မှာ ဝေဒနာ ခံစားနေရတဲ့ လူနာတစ်ယောက်ပဲ ဖြစ်ဖြစ်ပေါ့။ အဲဒီ ပုဂ္ဂိုလ်ရဲ့ မျက်နှာ၊ သူ့ရဲ့ နာကျင်မှု၊ သူ့ရဲ့ အားငယ်မှုတွေကို ကိုယ်တိုင် ခံစားနေရသလို စိတ်ကူးကြည့်ပါ။ ပြီးရင် ရင်ထဲကနေ လှိုက်လှိုက်လှဲလှဲ ဆုတောင်းပေးပါ။ "ဤသူတစ်ယောက် ဆင်းရဲဒုက္ခမှ လွတ်မြောက်ပါစေ... ဒီဒုက္ခတွေ အမြန်ဆုံး ချုပ်ငြိမ်းပါစေ"။ ရင်ဘတ်ထဲမှာ တုန်ခါနေတဲ့ သနားစိတ်ကလေးကို ဖမ်းဆုပ်ပြီး၊ အဲဒီ အေးမြတဲ့ ကရုဏာလှိုင်းတံပိုးကို တစ်လောကလုံးဆီ ဖြန့်ကျက်လိုက်ပါ။ (၂) မိနစ်လောက် ငြိမ်ငြိမ်လေး စီးဖြန်းကြည့်ရအောင်...။

စိတ်ကလေး နူးညံ့ပြီး သူတစ်ပါးအပေါ် စာနာတဲ့စိတ် ကိန်းဝပ်လာပြီဆိုရင် ဦးပဉ္ဇင်းတို့ ဒီနေ့ခေတ် သိပ္ပံပညာ၊ အထူးသဖြင့် "Social Neuroscience" (လူမှုရေး နျူရိုသိပ္ပံ) နဲ့ "Psychology of Emotion" (စိတ်ခံစားမှုဆိုင်ရာ စိတ်ပညာ) က ဒီ "ကရုဏာ" နဲ့ "ကိုယ်ချင်းစာစိတ်" ကို ဘယ်လို ရှင်းပြထားသလဲဆိုတာ ဓမ္မမီးမောင်း ထိုးကြည့်ကြမယ်။ သိပ္ပံပညာရှင်တွေက "Empathy" (ကိုယ်ချင်းစာစိတ်) ကို အဓိက (၃) မျိုး ခွဲခြားထားပါတယ်။

ပထမတစ်မျိုးက "Cognitive Empathy" (သိမြင်မှုဆိုင်ရာ ကိုယ်ချင်းစာခြင်း)။ ဒါကတော့ "သူ ဘာဖြစ်နေလဲ၊ သူ ဘာတွေးနေလဲ" ဆိုတာကို ဦးနှောက်က နားလည်ပေးတာ။ "ဪ... သူ ဝမ်းနည်းနေတာပဲ" လို့ သိရုံ သိတာ။ ဒါက ခေါင်း (Head) နဲ့ နားလည်တာ။

ဒုတိယတစ်မျိုးက "Emotional Empathy" (ခံစားမှုဆိုင်ရာ ကိုယ်ချင်းစာခြင်း)။ ဒါကတော့ တဖက်သား ငိုရင် ကိုယ်ပါ လိုက်ငိုချင်တာ၊ သူနာကျင်ရင် ကိုယ်ပါ လိုက်နာတာ။ ဒါက နှလုံးသား (Heart) နဲ့ ခံစားတာ။

တတိယတစ်မျိုးကတော့ "Compassionate Empathy" (ကရုဏာနှင့် ယှဉ်သော ကိုယ်ချင်းစာခြင်း)။ ဒါက အရေးကြီးဆုံးပဲ။ သူများ ဒုက္ခရောက်တာကို နားလည်ရုံ၊ ခံစားရုံ မဟုတ်ဘဲ "ငါ ဘာကူညီပေးရမလဲ" ဆိုတဲ့ လက်တွေ့ကျတဲ့ လုပ်ဆောင်ချက် (Action) ပါဝင်လာတာ။ ဗုဒ္ဓဟောတဲ့ "ကရုဏာ" ဆိုတာ ဒီတတိယ အဆင့်ကို ပြောတာပါ။

ဒီလို ကိုယ်ချင်းစာနိုင်ဖို့အတွက် ဦးနှောက်ထဲမှာ အံ့သြစရာကောင်းတဲ့ စနစ်တစ်ခု ရှိတယ်။ အဲဒါကတော့ "Mirror Neurons" (ကြေးမုံ ဦးနှောက်ဆဲလ်များ) ပါပဲ။ ၁၉၉၀ ပြည့်လွန်နှစ်တွေမှာ အီတလီ သိပ္ပံပညာရှင်တွေ တွေ့ရှိခဲ့တာပါ။ ဥပမာ - သူတော်ကောင်းတို့က တစ်ယောက်ယောက် လက်ကို ဓားရှသွားတာ မြင်လိုက်ရတယ် ဆိုပါစို့။ အဲဒီအချိန်မှာ ကိုယ့်လက်ကို ဓားထိတာ မဟုတ်ပေမယ့်၊ ကိုယ့်ဦးနှောက်ထဲက နာကျင်မှုကို ခံစားတဲ့ နေရာတွေက "ထ" ပြီး အလုပ်လုပ်ကြတယ်။ ဟိုဘက်က လူရဲ့ ခံစားချက်ကို ကိုယ့်ဦးနှောက်က မှန်တစ်ချပ်လို ပြန်ဟပ် (Mirroring) ပြီး ခံစားလိုက်တာပါ။ ဒါကြောင့် တခြားလူ ငိုရင် ကိုယ်ပါ မျက်ရည်ဝဲလာတာ၊ တခြားလူ ပြုံးရင် ကိုယ်ပါ လိုက်ပြုံးမိတာ ဖြစ်ပါတယ်။ ဒါဟာ သဘာဝတရားက လူသားတွေကို "အချင်းချင်း ကူညီဖို့၊ ဆက်နွယ်နေဖို့" (Connection) အတွက် တပ်ဆင်ပေးထားတဲ့ Wi-Fi စနစ် တစ်ခုပါပဲ။

 သူတော်ကောင်းတို့... ခုနက ပုံမှာ မြင်ရတဲ့အတိုင်းပဲ၊ လူနှစ်ယောက်ကြားမှာ မမြင်ရတဲ့ လှိုင်းတွေနဲ့ ဆက်သွယ်ထားသလိုပါပဲ။ တဖက်လူရဲ့ ဒုက္ခဟာ ကိုယ့်ရဲ့ ဦးနှောက်ထဲကို တိုက်ရိုက် စီးဝင်လာတယ်။ ဒါပေမယ့် ဒီနေရာမှာ အရေးကြီးတဲ့ အချက်တစ်ချက် ရှိတယ်။ သိပ္ပံပညာရှင်တွေက တွေ့ရှိထားတာက... "Emotional Empathy" (လိုက်ခံစားတာ) များလွန်းရင် "Empathy Distress" (ကိုယ်ချင်းစာ စိတ်ဖိစီးမှု) ဖြစ်ပြီး၊ ကိုယ်ပါ စိတ်ဓာတ်ကျသွားတတ်တယ်တဲ့။ ဆရာဝန်တွေ၊ သူနာပြုတွေမှာ ဒါမျိုး ဖြစ်တတ်တယ်။ "Compassion" (ကရုဏာ) ကျတော့ ဦးနှောက်ရဲ့ တခြားနေရာ (Ventral Striatum & Medial Orbitofrontal Cortex) ကို သုံးတယ်။ သူက "ဆုချီးမြှင့်ခြင်း" (Reward) နဲ့ သက်ဆိုင်တဲ့ နေရာတွေ ဖြစ်လို့၊ ကရုဏာပွားရင် စိတ်ပင်ပန်းမသွားဘဲ ပိုပြီး အားရှိလာတယ်၊ ပိုပြီး ကျန်းမာလာတယ်တဲ့။ ဒါကြောင့် "သူများအတွက် ဝမ်းနည်းမနေပါနဲ့၊ သူများအတွက် ကူညီဖို့ ကြံစည်ပါ" လို့ စိတ်ပညာက ဆိုပါတယ်။

သိပ္ပံပညာဘက်ကနေ မြတ်စွာဘုရားရဲ့ အဘိဓမ္မာဘက်ကို ပြန်လှည့်ကြည့်ကြစို့။ မြတ်စွာဘုရားရှင်က "ကရုဏာ" (Karuna) ကို ဗြဟ္မစိုရ်တရား လေးပါးထဲမှာ ထည့်သွင်းပြီး အကျယ်တဝင့် ဟောကြားခဲ့ပါတယ်။ ပါဠိလို "ပရဒုက္ခေ သတိ သာဓူနံ ဟဒယကမ္ပနံ ကရောတီတိ ကရုဏာ" လို့ ဖွင့်ဆိုပါတယ်။ အဓိပ္ပာယ်ကတော့ "သူတစ်ပါး ဒုက္ခရောက်သည်ရှိသော် သူတော်ကောင်းတို့၏ နှလုံးကို တုန်လှုပ်စေတတ်သောကြောင့် ကရုဏာ မည်၏" တဲ့။

အဘိဓမ္မာ သဘောအရ ကရုဏာရဲ့ လက္ခဏာက "ဒုက္ခာပနယန လက္ခဏာ" တဲ့။ သူတစ်ပါးရဲ့ ဆင်းရဲဒုက္ခကို ပယ်ဖျောက်လိုတဲ့ လက္ခဏာ ရှိတယ်။ သူ့ရဲ့ လုပ်ငန်း (Rasa) ကတော့ "ပရဒုက္ခာသဟန ရသ" တဲ့။ သူတစ်ပါး ဒုက္ခရောက်နေတာကို သည်းမခံနိုင်ဘူး။ ကူညီချင်တယ်။ ပစ္စုပဋ္ဌာန် (Manifestation) ကတော့ "အဝိဟိံသာ" တဲ့။ မညှဉ်းဆဲခြင်း၊ ကာကွယ်စောင့်ရှောက်ခြင်း အနေနဲ့ ထင်ရှားတယ်။

ဒီနေရာမှာ ဦးပဉ္ဇင်းတို့ ဗုဒ္ဓဘာသာဝင်တွေ အထူးသတိထားရမယ့် အချက်က "ကရုဏာ၏ ရန်သူများ" အကြောင်းပါပဲ။ ကရုဏာမှာ "ရန်သူ" နှစ်မျိုး ရှိတယ်။

(၁) အဝေးရန်သူ (Far Enemy): ဒါကတော့ "ဟိံသ" (ညှဉ်းဆဲခြင်း) ပါပဲ။ ရက်စက်တာ၊ ကြမ်းကြုတ်တာက ကရုဏာနဲ့ ဆန့်ကျင်ဘက် ဆိုတာ ထင်ရှားပါတယ်။

(၂) အနီးရန်သူ (Near Enemy): ဒါက သိပ်ကြောက်ဖို့ ကောင်းတယ်။ အဲဒါကတော့ "ဒေါမနဿ" (ဝမ်းနည်းပူဆွေးခြင်း) ပါပဲ။ လူတွေက ထင်ကြတယ်... သူများသေလို့ ကိုယ်က လိုက်ငိုရင်၊ သူများဒုက္ခရောက်တာ ကြည့်ပြီး စိတ်ဆင်းရဲနေရင် အဲဒါ "ကရုဏာ" ပဲလို့ ထင်ကြတယ်။ မဟုတ်ပါဘူး။ အဲဒါ "ဒေါသ" (Dosa) အုပ်စုဝင် "ဒေါမနဿ" (Grief) ပါ။ ကရုဏာက အေးမြတယ်။ ဒေါမနဿက ပူလောင်တယ်။ မိခင်တစ်ယောက်က သားလေး နေမကောင်းဖြစ်ရင် ငိုနေရုံနဲ့ မပြီးဘူး၊ ငိုနေရင် သားလေး သက်သာမှာ မဟုတ်ဘူး။ မျက်ရည်သုတ်၊ စိတ်ကို တင်း၊ ဆေးတိုက်၊ ပြုစုမှသာ ရောဂါပျောက်မှာပါ။ အဲဒီ "ပြုစုလိုစိတ်" (Will to help) ကမှ စစ်မှန်တဲ့ ကရုဏာ ဖြစ်ပါတယ်။

ကိုင်း... အခု ဒီ "ကရုဏာ" သဘောတရားကို ဦးပဉ္ဇင်းတို့ "နေ့စဥ်၀တ်ရွတ်စဥ်မှာပါတဲ့" မှာ ပါတဲ့ ခန္ဓာဖွဲ့နည်း၊ ဓာတ်ဖွဲ့နည်းတွေနဲ့ ချိတ်ဆက်ပြီး "ဓမ္မာနုပဿနာ" ရှုကွက်ထဲကို ထည့်ပြီး လက်တွေ့ အလုပ်လုပ်ကြည့်ရအောင်။ သူတော်ကောင်းတို့ရေ... ဝိပဿနာ ရှုမှတ်တဲ့အခါမှာ ကရုဏာကို "ငါ သနားတယ်" လို့ ပုဂ္ဂိုလ်စွဲနဲ့ မကြည့်ဘဲ၊ "ငြိမ်းချမ်းစေလိုသော ဓာတ်သဘော" (Cooling Element) အနေနဲ့ ကြည့်ဖို့ လိုပါတယ်။

ဒုက္ခရောက်နေသူ တစ်ယောက်ကို မြင်လိုက်ရတဲ့ အခြေအနေကို ဓာတ်ခွဲကြည့်မယ်။

(၁) အာရုံ (Object): လမ်းဘေးမှာ ငိုနေတဲ့ ကလေးတစ်ယောက်ကို မြင်တယ်၊ ငိုသံကို ကြားတယ် (ရူပါရုံ/သဒ္ဒါရုံ)။

(၂) သညာ (Perception): "ဒါ ဒုက္ခရောက်နေတဲ့ သတ္တဝါလေးပါလား" (Dukkha-sanna) ဆိုပြီး အမှတ်သညာ ဝင်လာတယ်။

(၃) ကရုဏာ (Response): ချက်ချင်းဆိုသလို ရင်ထဲမှာ "လှုပ်" ခနဲ ဖြစ်သွားတယ်။ (ဟဒယ ကမ္ပန - နှလုံးတုန်လှုပ်ခြင်း)။ ပြီးတော့ "ကူညီချင်တယ်၊ သက်သာစေချင်တယ်" ဆိုတဲ့ တွန်းအား (Impulse) ပေါ်လာတယ်။ ဒါဟာ ကရုဏာ စေတသိက် (သင်္ခါရက္ခန္ဓာ) ပါပဲ။

(၄) စိစစ်ခြင်း (Check): ဒီနေရာမှာ သတိထား။ ရင်ထဲမှာ "မွန်းကျပ်" နေသလား၊ "ကြည်လင်" နေသလား။ မွန်းကျပ်ပြီး လိုက်ငိုချင်ရင် အဲဒါ "ဒေါမနဿ" ဝင်လာပြီ။ အဲဒါကို ရှုပစ်လိုက်။ "ဝမ်းနည်းတယ်... ဝမ်းနည်းတယ်"။ အဲဒီ ဝမ်းနည်းမှု ပျောက်သွားမှ "သက်သာပါစေ... ကျန်းမာပါစေ" ဆိုတဲ့ အေးမြတဲ့ စိတ်ကို ပြန်တင်ပေးပါ။

.

ဒီအဆင့်မှာ ယောဂီက ဘယ်လို ရှုရမလဲ။

အကူအညီ ပေးနေရင်းနဲ့၊ ဒါမှမဟုတ် ဆုတောင်းပေးနေရင်းနဲ့ ကိုယ့်စိတ်ကို ပြန်ကြည့်။

"သနားတယ်... သနားတယ်" လို့ မှတ်ပါ။

အဲဒီ "သနားတဲ့စိတ်" (Compassionate Mind) လေးဟာ "ငါ" မဟုတ်ဘူး။ သူတစ်ပါးရဲ့ ဒုက္ခအာရုံကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာတဲ့ "ကုသိုလ် စေတသိက်" တစ်မျိုးပါလား။

သူက ရင်ထဲက အပူတွေကို ငြိမ်းစေပါလား။

"သူတစ်ပါး ဒုက္ခကို မြင်ပေမယ့်၊ ငါ့စိတ်က မပူလောင်ဘဲ၊ အကူအညီပေးဖို့ အဆင်သင့် ဖြစ်နေပါလား" ဆိုတဲ့ သဘောကို မြင်အောင်ကြည့်ပါ။ အဲဒါဟာ ဗြဟ္မဝိဟာရ တရားကို ဝိပဿနာ တင်လိုက်တာပါပဲ။

 "ဗုဒ္ဓံ သရဏံ ဂစ္ဆာမိ" လို့ ဆိုလိုက်တဲ့အခါ၊ ဘုရားရှင်ရဲ့ "မဟာကရုဏာတော်" (Great Compassion) ကို အာရုံပြုရာ ရောက်ပါတယ်။ ဘုရားရှင်ဟာ တစ်နေ့ကို (၂၄) နာရီမှာ နာရီပေါင်းများစွာ သတ္တဝါတွေကို ကြည့်ရှုပြီး ဘယ်သူ့ကို ကယ်ရမလဲလို့ ရှာဖွေခဲ့တယ်။ ဘုရားရှင်ရဲ့ ကရုဏာဟာ ခွဲခြားမှု မရှိဘူး။ လူဆိုး၊ လူကောင်း၊ တိရစ္ဆာန် မရွေး အကုန်ဖြန့်ကျက်တယ်။ "ငါသည်လည်း ဘုရားသားတော် ပီသစွာ ခွဲခြားမှုမရှိသော ကရုဏာစိတ်ကို မွေးမြူပါမည်" လို့ အဓိဋ္ဌာန်ပြုလိုက်တာနဲ့၊ သရဏဂုံ တန်ခိုးကြောင့် စိတ်နှလုံးဟာ နူးညံ့ပျော့ပျောင်းပြီး အေးချမ်းမှုအပြည့် ရရှိသွားမှာ ဖြစ်ပါတယ်။

.

တရားသဘောတွေချည်း ပြောနေရင် မျက်စိထဲ မမြင်မှာစိုးလို့၊ ဦးပဉ္ဇင်းတို့ ပြတိုက်မှာ တကယ်ဖြစ်ပျက်ခဲ့တဲ့ ဖြစ်ရပ်လေးတစ်ခုကို အခြေခံပြီး ဥပမာပေးချင်ပါတယ်။ "Empathy" (ကိုယ်ချင်းစာစိတ်) ကို လက်တွေ့အသုံးချပြီး ပြဿနာကို ဘယ်လို ဖြေရှင်းခဲ့သလဲ ဆိုတာပေါ့။

တစ်ခါတုန်းက ဦးပဉ္ဇင်းတို့ ပြတိုက်ရဲ့ ဧည့်ကြိုဌာန (Reception) မှာ "မသီတာ" ဆိုတဲ့ ဝန်ထမ်းမလေး တစ်ယောက် ရှိတယ်။ မသီတာက လုပ်ရည်ကိုင်ရည် ရှိတယ်၊ စည်းကမ်းတိကျတယ်။ ဒါပေမယ့် သူက နည်းနည်း "စက်ရုပ်" ဆန်တယ်။ စည်းကမ်းအတိုင်း တသွေမတိမ်း လုပ်တတ်သူပေါ့။ တစ်နေ့တော့... ပြတိုက်ကို အဘွားအိုတစ်ယောက် ရောက်လာတယ်။ အသက်က (၈၀) ကျော်လောက် ရှိမယ်။ သူက တစ်ယောက်တည်း လာတာ မဟုတ်ဘူး၊ ဘုရားဖူးအဖွဲ့နဲ့ လာတာ။ ဒါပေမယ့် လူအုပ်ထဲမှာ မျက်စိလည်ပြီး သူ့အဖွဲ့နဲ့ ကွဲသွားတယ်။

အဘွားအိုက ကြောက်လန့်ပြီး ဂိတ်ပေါက်ဝမှာ ယောင်လည်လည် ဖြစ်နေတယ်။ သူ့လက်ထဲမှာလည်း ထမင်းချိုင့်လေး တစ်လုံး ပါတယ်။ ပြတိုက်စည်းကမ်း (Policy) အရ "အစားအသောက် ယူမဝင်ရ" ဘူးလေ။ မသီတာက စည်းကမ်းအတိုင်း တားလိုက်တယ်။

"အဘွား... ဒီချိုင့် ယူဝင်လို့ မရဘူး။ ဒီမှာ ထားခဲ့ပါ"။

အဘွားအိုက နားမကြားတကြားနဲ့ "သမီးရယ်... အဘွား ဆီးချိုရှိလို့၊ ဆာရင် စားရအောင်လို့ပါ" လို့ တောင်းပန်တယ်။

မသီတာက "မရဘူး အဘွား၊ ဒါ စည်းကမ်းပဲ။ ထားခဲ့မှ ဝင်ရမယ်" ဆိုပြီး အသံမာမာနဲ့ ပြောလိုက်တယ်။

အဘွားအိုခမျာ ကြောက်လည်းကြောက်၊ ဝမ်းလည်းနည်းပြီး မျက်ရည်တွေ ကျလာတယ်။ "ငါ့မြေးတို့က အထဲရောက်ကုန်ပြီ၊ ငါ့ကို ထားခဲ့ကြပြီလားမသိဘူး" ဆိုပြီး တုန်တုန်ယင်ယင်နဲ့ ငိုရှာတယ်။

အဲဒီအချိန်မှာ အခြေအနေက တင်းမာနေပြီ။ ဘေးကလူတွေကလည်း မသီတာကို အပြစ်တင်တဲ့ အကြည့်နဲ့ ကြည့်နေကြတယ်။ မသီတာကတော့ "ငါ့အလုပ် ငါလုပ်တာပဲ" ဆိုပြီး ဒေါသ (Dosa) နည်းနည်း ထွက်နေတယ်။ ဒီကိစ္စကို အဝေးက လှမ်းမြင်နေရတဲ့ ဦးပဉ္ဇင်းက ချက်ချင်း ကြားဝင်ရတယ်။ ဒါပေမယ့် မသီတာကို လူရှေ့မှာ မဆူချင်ဘူး။ ဒါကြောင့် "Template T223" (Empathy Map & Vulnerable Visitor Log) ဆိုတာကို သုံးပြီး သူ့ကို သင်ပေးဖို့ ဆုံးဖြတ်လိုက်တယ်။

ဦးပဉ္ဇင်းက မသီတာကို ခေါ်ပြီး မေးတယ်။ "မသီတာ... သမီး အခု ဘာမြင်နေရလဲ"။

"စည်းကမ်းမလိုက်နာတဲ့ ဧည့်သည်တစ်ယောက်ကို မြင်ပါတယ် ဘုရား"။

"ဟုတ်ပြီ... အခု သမီးရဲ့ 'မျက်မှန်' ကို ခဏချွတ်ပြီး၊ 'ကရုဏာ မျက်မှန်' ကို တပ်ကြည့်ရအောင်။ Template T223 ထဲက 'Empathy Map' ကို စိတ်ထဲမှာ ဖြည့်ကြည့်"။

၁။ See (မြင်ခြင်း): အဘွားရဲ့ မျက်လုံးထဲမှာ ဘာမြင်ရလဲ။ (ကြောက်ရွံ့မှု၊ အားငယ်မှု)။

၂။ Feel (ခံစားခြင်း): အဘွား အခု ဘာခံစားနေရမလဲ။ (ငါ့ကို ပစ်ထားခဲ့ကြပြီ၊ ငါ ဗိုက်ဆာရင် ဘယ်လိုလုပ်မလဲ၊ ဒီကောင်မလေးက ငါ့ကို ဟောက်နေတယ်)။

၃။ Think (တွေးခြင်း): သမီးသာ အဘွားအရွယ်၊ ဒီလို လူစိမ်းတွေကြားမှာ တစ်ယောက်တည်း ကျန်ခဲ့ရင် ဘာတွေးမလဲ။

ဦးပဉ္ဇင်းက အဲဒီလို မေးခွန်းထုတ်ပေးလိုက်တော့ မသီတာ ငြိမ်သွားတယ်။ သူ့ရဲ့ "ကြေးမုံနျူရွန်" (Mirror Neurons) တွေ အလုပ်လုပ်လာတယ်။ အဘွားရဲ့ တုန်ယင်နေတဲ့ လက်တွေကို ကြည့်ပြီး သူ့ရင်ထဲမှာ "ဒိန်း" ခနဲ ခံစားလိုက်ရတယ်။ (ဒါ Cognitive Empathy ကနေ Emotional Empathy ကို ကူးသွားတာ)။

"မှန်ပါ... တပည့်တော် ခံစားမိပါပြီ။ အဘွား အရမ်းကြောက်နေမှာပဲ"။

"အေး... အဲဒါဆို သမီး ဘာလုပ်ပေးသင့်လဲ။ စည်းကမ်း (Policy) က အရေးကြီးတယ်၊ ဒါပေမယ့် Policy No. 5, Article 5.5 မှာ 'Vulnerable Groups' (ထိခိုက်လွယ် အုပ်စုများ) ကို အထူးဂရုစိုက်ရမယ်လို့ ပါတယ်လေ"။

မသီတာ ချက်ချင်း ပြောင်းလဲသွားတယ်။ သူက အဘွားလက်ကို တွဲလိုက်တယ်။

"အဘွား... စိတ်မပူနဲ့နော်။ သမီး အဘွားရဲ့ အဖွဲ့ကို လိုက်ရှာပေးမယ်။ ထမင်းချိုင့်ကို သမီး ရုံးခန်းထဲမှာ ခဏ သိမ်းပေးထားမယ်။ အဘွား ဗိုက်ဆာရင် ဒီမှာ လာစားနော်" ဆိုပြီး လေသံအေးအေးလေးနဲ့ ပြောလိုက်တယ်။

အဘွားအိုရဲ့ မျက်နှာမှာ အကြောက်တရားတွေ ပျောက်ပြီး အပြုံးပန်း ပွင့်သွားတယ်။ "ကျေးဇူးပါပဲ မြေးရယ်" ဆိုပြီး မသီတာရဲ့ လက်ကို ဆုပ်ကိုင်လိုက်တယ်။ အဲဒီအချိန်မှာ မသီတာရဲ့ ရင်ထဲမှာလည်း ကြည်နူးမှု "ပီတိ" တွေ ဖြာဝေသွားတယ်။ သူဟာ စည်းကမ်းကိုလည်း မဖောက်ဖျက်ဘူး၊ လူသားချင်း စာနာမှုကိုလည်း မလစ်ဟင်းစေဘူး။ ဒါဟာ "Case-2537" အနေနဲ့ မှတ်တမ်းဝင်သွားတယ်။ "Compassionate Empathy" (ကရုဏာနှင့် ယှဉ်သော ကိုယ်ချင်းစာစိတ်) ဟာ ပြဿနာကို ဖြေရှင်းရုံသာမက၊ လူ့စိတ်ကိုပါ ကုစားပေးနိုင်တယ် ဆိုတာ လက်တွေ့ သက်သေပါပဲ။

ကိုင်း... တရားတော်ကို နိဂုံးချုပ်ကြစို့။ ဒီနေ့ ဦးပဉ္ဇင်း ဟောကြားခဲ့တဲ့ "ကရုဏာ" တရားတော်ကို သစ္စာလေးပါးနဲ့ ချိတ်ဆက်ပြီး ပြန်လည် သုံးသပ်ကြည့်ရအောင်။

(၁) ဒုက္ခသစ္စာ: သတ္တဝါတွေ ခံစားနေရတဲ့ အိုခြင်း၊ နာခြင်း၊ သေခြင်း၊ ကွဲကွာခြင်း စတဲ့ ဆင်းရဲဒုက္ခ အပေါင်းဟာ ဒုက္ခသစ္စာပါပဲ။ (ကရုဏာရဲ့ အာရုံ)။

(၂) သမုဒယသစ္စာ: အဲဒီ ဒုက္ခတွေကို ဖြစ်စေတာက ကိုယ့်ဖို့ကိုယ်သာ ကြည့်တဲ့ "အတ္တ"၊ သူတစ်ပါးကို ညှဉ်းဆဲလိုတဲ့ "ဒေါသ/ဟိံသ"၊ စာနာစိတ် ကင်းမဲ့တဲ့ "မောဟ" တွေဟာ သမုဒယသစ္စာပါ။

(၃) နိရောဓသစ္စာ: ညှဉ်းဆဲလိုစိတ်တွေ ကင်းစင်ပြီး၊ ကရုဏာဖြင့် အေးမြနေသော စိတ်နှလုံး၊ ဒုက္ခခပ်သိမ်း ချုပ်ငြိမ်းရာ နိဗ္ဗာန်ဓာတ်ကို မျက်မှောက်ပြုတာဟာ နိရောဓသစ္စာပါ။

(၄) မဂ္ဂသစ္စာ: ကရုဏာတရား ပွားများခြင်း၊ သမ္မာသင်္ကပ္ပ (အဝိဟိံသာ သင်္ကပ္ပ) ကို ကျင့်သုံးခြင်း၊ သူတစ်ပါးအပေါ် မေတ္တာထားခြင်းတို့ဟာ မဂ္ဂသစ္စာ ကျင့်စဉ်ပါပဲ။

ဒီနေ့ ဩဂုတ်လ (၂၅) ရက်နေ့ အခါသမယမှာ... ဦးပဉ္ဇင်း အနေနဲ့ နိဂုံးချုပ် ဆုတောင်းမေတ္တာ ပို့သချင်တာကတော့... "သူတော်ကောင်းများအားလုံး ကရုဏာလက်များဖြင့် လောကကို ပွေ့ဖက်နိုင်ကြပါစေ"။ လူသားချင်း စာနာထောက်ထားမှု (Humanitarian Spirit) ကို အခြေခံပြီး၊ သူတစ်ပါး၏ မျက်ရည်ကို ကိုယ်တိုင် သုတ်ပေးနိုင်သူများ ဖြစ်ကြပါစေ။ "ကိုယ်ချင်းစာစိတ်" (Empathy) ကို လက်နက်သဖွယ် အသုံးပြု၍၊ ပဋိပက္ခများကို ငြိမ်းချမ်းစွာ ဖြေရှင်းနိုင်ပြီး၊ နောက်ဆုံးမှာ ဒုက္ခခပ်သိမ်း ကင်းငြိမ်းရာ "အမတ နိဗ္ဗာန်" ရွှေပြည်မြတ်သို့ လျင်မြန်စွာ ရောက်ရှိနိုင်ကြပါစေ ကုန်သတည်း။

ဗုဒ္ဓ သာသနံ စိရံ တိဋ္ဌတု။

ဗုဒ္ဓ သာသနံ စိရံ တိဋ္ဌတု။

ဗုဒ္ဓ သာသနံ စိရံ တိဋ္ဌတု။

သာဓု... သာဓု... သာဓု။

Sao Dhammasami @ Bhikkhu Indasoma Siridantamahapalaka

ORCID: 0009-0000-0697-4760 The Office of Siridantamahapalaka

The Hswagata Buddha Tooth Relics Preservation Museum

ဩဂုတ်လ (၂၅) ရက်၊ ၂၀၂၃

နေ့ရက် - ဩဂုတ်လ (၂၄) ရက်၊ ၂၀၂၃- အမောဟ (Non-delusion) နှင့် ဝေဖန်ပိုင်းခြားနိုင်သော တွေးခေါ်မှု (Critical Thinking)

 

နေ့ရက် - ဩဂုတ်လ (၂၄) ရက်၊ ၂၀၂၃- အမောဟ (Non-delusion) နှင့် ဝေဖန်ပိုင်းခြားနိုင်သော တွေးခေါ်မှု (Critical Thinking)

နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ။

နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ။

နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ။

 ဒီနေ့ဟာ သာသနာတော်နှစ် ၂၅၆၇ ခု၊ ကောဇာသက္ကရာဇ် ၁၃၈၅ ခုနှစ်၊ ဝါခေါင်လဆန်း (၈) ရက်နေ့ ဖြစ်ပါတယ်။ ဒီနေ့ ဩဂုတ်လ (၂၄) ရက်နေ့ဟာ ကမ္ဘာ့သမိုင်းမှတ်တမ်းတွေအရ ဗဟုသုတရှာဖွေမှု၊ စာပေဖတ်ရှုမှုတွေနဲ့ ဆက်စပ်နေတဲ့ နေ့ရက်တစ်ရက် ဖြစ်ပါတယ်။ လူ့ဘဝမှာ အရေးကြီးဆုံးက "အမှန်" နဲ့ "အမှား" ကို ခွဲခြားသိမြင်နိုင်ခြင်းပါပဲ။ မျက်စိမမြင်ရတဲ့သူဟာ လမ်းလျှောက်ရင် ချောက်ထဲကျနိုင်သလို၊ ဉာဏ်မျက်စိ မရှိတဲ့သူဟာလည်း သံသရာခရီးမှာ အပါယ်ကျနိုင်ပါတယ်။ ဒါကြောင့် ဒီနေ့လို နေ့မျိုးမှာ ဦးပဉ္ဇင်းတို့ သူတော်ကောင်းများ အနေနဲ့ အမှားတွေ၊ အမှောင်တွေ ကင်းစင်ပြီး၊ အမှန်တရားကို ထိုးထွင်းသိမြင်နိုင်သော "ပညာမျက်လုံး" များ ပိုင်ဆိုင်နိုင်ကြပါစေလို့ ဦးစွာပထမ မေတ္တာပို့သ နှုတ်ခွန်းဆက်သလိုက်ပါတယ်။

ဒီနေ့ ဦးပဉ္ဇင်း ဟောကြားချင်တဲ့ တရားခေါင်းစဉ်ကတော့ "အမောဟ" (Amoha) လို့ ခေါ်တဲ့ တွေဝေမှုမရှိခြင်း (သို့မဟုတ်) "ပညာ" (Panna) နှင့် ဒီနေ့ခေတ် ပညာရေးလောကမှာ အလေးထားဆုံးဖြစ်တဲ့ "Critical Thinking" (ဝေဖန်ပိုင်းခြားနိုင်သော တွေးခေါ်မှု) အကြောင်း ဖြစ်ပါတယ်။ ဦးပဉ္ဇင်းတို့ နေထိုင်နေတဲ့ ခေတ်ကြီးက "Information Age" (သတင်းအချက်အလက် ခေတ်) ဖြစ်ပါတယ်။ သတင်းတွေ၊ ဗဟုသုတတွေက ရေလို ဝင်နေတယ်။ ဒါပေမယ့် အဲဒီအထဲမှာ အမှားတွေ၊ အတုတွေ၊ လှည့်စားမှုတွေ အများကြီး ပါလာတယ်။ ဒါတွေကို စစ်ထုတ်ဖို့အတွက် "ပညာ" ဆိုတဲ့ စစ်ထုတ်စက် (Filter) မရှိရင် ဦးနှောက်ထဲမှာ အမှိုက်တွေနဲ့ ပြည့်သွားတတ်ပါတယ်။ ဒီနေ့တော့ အဲဒီ ပညာစစ်ထုတ်စက်ကို ဘယ်လို တပ်ဆင်မလဲ ဆိုတာကို လေ့လာကြပါမယ်။

ကဲ... တရားမဟောကြားမီမှာ မိမိတို့ရဲ့ စိတ်ကလေးကို ရှင်းလင်းပြတ်သားပြီး၊ ထိုးထွင်းသိမြင်နိုင်စွမ်း ရှိလာအောင် သမထဘာဝနာလေး ခဏလောက် ပွားများကြရအောင်။ ဒီနေ့ ခေါင်းစဉ်က "ပညာ" ဖြစ်တဲ့အတွက် ဦးပဉ္ဇင်းတို့ ကမ္မဋ္ဌာန်း ၄၀ ထဲက "အာလောက ကသိုဏ်း" (Light Kasina) ကို အသုံးပြုပြီး ဉာဏ်အလင်းရောင် ရအောင် ယူကြည့်မယ်။ သူတော်ကောင်းတို့ရေ... မျက်လုံးလေးတွေကို ဖြည်းဖြည်းချင်း မှိတ်ထားပါ။ မိမိရဲ့ နှလုံးသားထဲမှာ ဖယောင်းတိုင်မီးလေး တစ်တိုင် ထွန်းညှိထားတယ်လို့ ပုံဖော်ကြည့်ပါ။ အဲဒီ မီးရောင်လေးဟာ တဖြည်းဖြည်း လင်းလက်လာပြီး တစ်ကိုယ်လုံးကို ပျံ့နှံ့သွားတယ်။ အမှောင်ထုဆိုတာ လုံးဝ မရှိတော့ဘူး။ "အလင်း... အလင်း... အလင်း" လို့ စိတ်ထဲက မှတ်ရင်း၊ ငါ့ရဲ့ ဉာဏ်အလင်းရောင်သည် အရာရာကို ဖောက်ထွင်းမြင်နိုင်ပါစေ၊ မသိမှု (မောဟ) အမှောင်ထု ကင်းစင်ပါစေလို့ အဓိဋ္ဌာန်ပြုပြီး (၁) မိနစ်လောက် ငြိမ်ငြိမ်လေး စီးဖြန်းကြည့်ရအောင်...။

စိတ်ကလေး လင်းလက်တောက်ပပြီး ကြည်လင်လာပြီဆိုရင် ဦးပဉ္ဇင်းတို့ ဒီနေ့ခေတ် သိပ္ပံပညာ၊ အထူးသဖြင့် "Cognitive Science" (သိမြင်မှု သိပ္ပံ) နဲ့ "Logic" (ယုတ္တိဗေဒ) က ဒီ "Critical Thinking" ဆိုတာကို ဘယ်လို ရှင်းပြထားသလဲဆိုတာ ဓမ္မမီးမောင်း ထိုးကြည့်ကြမယ်။ သိပ္ပံပညာရှင်တွေက ပြောတယ်... လူ့ဦးနှောက်မှာ တွေးခေါ်ပုံစနစ် (၂) မျိုး ရှိတယ်တဲ့။ နိုဘယ်ဆုရှင် Daniel Kahneman က "System 1" နဲ့ "System 2" လို့ နာမည်ပေးထားတယ်။

"System 1" က "Fast Thinking" (အမြန်တွေးခြင်း)။ သူက အလိုအလျောက် အလုပ်လုပ်တယ်။ ဥပမာ - ကားမောင်းတာ၊ မျက်နှာမြင်ပြီး သဘောကျတာ။ သူက မြန်ပေမယ့် အမှားပါလွယ်တယ်။ (ဒါက သညာ နဲ့ သင်္ခါရ အလုပ်လုပ်ပုံပေါ့)။

"System 2" က "Slow Thinking" (အနှေးတွေးခြင်း)။ သူက စဉ်းစားတယ်၊ တွက်ချက်တယ်၊ ဆန်းစစ်တယ်။ ဥပမာ - သင်္ချာပုစ္ဆာ တွက်တာ၊ ကားဝယ်ခါနီး ဈေးနှုန်းနှိုင်းယှဉ်တာ။ သူက နှေးပေမယ့် တိကျတယ်။ (ဒါက ပညာ နဲ့ ဝိတက် အလုပ်လုပ်ပုံပေါ့)။

Critical Thinking ဆိုတာ ဒီ "System 2" ကို အသုံးပြုပြီး အချက်အလက်တွေကို ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာတာ (Analyze) ဖြစ်ပါတယ်။ သိပ္ပံပညာမှာ "Metacognition" (မေတာ ကော့ဂနစ်ရှင်း) ဆိုတဲ့ စကားလုံး ရှိတယ်။ အဓိပ္ပာယ်က "Thinking about thinking" (ကိုယ့်အတွေးကို ပြန်တွေးခြင်း) ပါ။ သာမန်လူက "ငါ ဒေါသထွက်တယ်" လို့ပဲ တွေးတယ်။ Critical Thinker ကတော့ "ငါ ဘာကြောင့် ဒေါသထွက်တာလဲ၊ ဒီဒေါသက ကျိုးကြောင်းဆီလျော်ရဲ့လား" လို့ ကိုယ့်စိတ်ကို ပြန်စစ်ဆေးတယ်။ အဲဒီလို ပြန်စစ်ဆေးနိုင်တဲ့ စွမ်းရည်ဟာ လူသားတွေမှာပဲ ရှိတဲ့ အဆင့်မြင့် ဦးနှောက်လုပ်ဆောင်ချက် (Executive Function) ဖြစ်ပါတယ်။

.

 သူတော်ကောင်းတို့... ခုနက ပုံမှာ မြင်ရတဲ့အတိုင်းပဲ၊ System 2 မှာ "Gears" (ဂီယာ) လေးတွေ ပါနေတယ်။ ဝင်လာတဲ့ အာရုံကို ချက်ချင်း လက်မခံဘဲ၊ အဲဒီ ဂီယာတွေထဲမှာ ကြိတ်ချေပြီးမှ အဖြေထုတ်တာ။ ဒါကြောင့် ပညာရှိတွေက စကားပြောရင် နှေးတယ်၊ လုပ်ရပ်တွေက တည်ငြိမ်တယ်။ သူတို့က "Autopilot" နဲ့ မမောင်းဘဲ "Manual" နဲ့ မောင်းနေလို့ပါပဲ။

သိပ္ပံပညာဘက်ကနေ မြတ်စွာဘုရားရဲ့ အဘိဓမ္မာဘက်ကို ပြန်လှည့်ကြည့်ကြစို့။ မြတ်စွာဘုရားရှင်က ဒီသဘောတရားကို "အမောဟ" (Amoha) သို့မဟုတ် "ပညိန္ဒြေ" (Pannindriya) ဆိုတဲ့ စေတသိက်နဲ့ ဟောကြားတော်မူပါတယ်။ ပါဠိလို "အမုယှနံ အမောဟော" လို့ ဖွင့်ဆိုပါတယ်။ အဓိပ္ပာယ်ကတော့ "အာရုံ၌ မတွေဝေခြင်း၊ အမှန်အတိုင်း သိမြင်ခြင်းသည် အမောဟ မည်၏" တဲ့။

အဘိဓမ္မာသဘောအရ ပညာရဲ့ လက္ခဏာက "ဓမ္မသဘာဝ ပဋိဝေဓ လက္ခဏာ" တဲ့။ သဘောတရား အမှန်ကို ထိုးထွင်းသိမြင်တယ်။ သူ့ရဲ့ လုပ်ငန်း (Rasa) ကတော့ "ဝိသယောဘာသန ရသ" တဲ့။ အာရုံကို လင်းစေတယ်။ ညဘက် မှောင်နေတုန်း မီးဖွင့်လိုက်ရင် အရာရာ ပေါ်လာသလို၊ ပညာဝင်လာတာနဲ့ "ဒါ ကုသိုလ်၊ ဒါ အကုသိုလ်၊ ဒါ အမှန်၊ ဒါ အမှား" ဆိုပြီး ကွဲပြားသွားတယ်။ ပစ္စုပဋ္ဌာန် (Manifestation) ကတော့ "အသမ္မောဟ" တဲ့။ မတွေဝေခြင်း ဖြစ်တယ်။

ဘုရားရှင်က ပညာကို "လေးသမား" နဲ့ ဥပမာ ပေးတယ်။ လေးသမားက မြှားတစ်စင်း ပစ်လိုက်ရင် ပစ်မှတ်ကို ဖောက်ထွင်းသွားသလို၊ ပညာကလည်း ပြဿနာတစ်ခုကို တွေ့ရင် အပေါ်ယံ အရေပြား (ပညတ်) မှာ မရပ်ဘဲ၊ အတွင်းသား (ပရမတ်) အထိ ဖောက်ထွင်းသွားတယ်။ ဥပမာ - လူတစ်ယောက် သေတာကို မြင်ရင် သာမန်လူက "သေပြီ၊ ဝမ်းနည်းတယ်" လို့ မြင်ပေမယ့်၊ ပညာရှိက "ရုပ်နာမ်တို့၏ ချုပ်ငြိမ်းခြင်း၊ အနိစ္စသဘော" လို့ ဖောက်ထွင်းမြင်တယ်။

"အမောဟ" (Non-delusion) ဆိုတဲ့ စကားလုံးက အပျက်သဘော ဆောင်ပေမယ့်၊ တကယ်တမ်းက သူဟာ "ဉာဏ်ပညာ" (Wisdom) ဆိုတဲ့ အပြုသဘောဆောင်တဲ့ စွမ်းအားကြီး ဖြစ်ပါတယ်။ သူဟာ ကုသိုလ်စိတ်တွေထဲမှာ "ခေါင်းဆောင်" (Guide) ဖြစ်ပါတယ်။ သဒ္ဓါက လက်၊ ဝီရိယက ခြေထောက် ဆိုရင်၊ ပညာက "မျက်လုံး" ပါပဲ။ မျက်လုံး မပါရင် ဘယ်လောက် ပြေးပြေး လမ်းမှားရောက်မှာပါ။

ကဲ... အခု ဒီ "ပညာ" သဘောတရားကို ဦးပဉ္ဇင်းတို့ "နေ့စဥ်၀တ်ရွတ်စဥ်မှာပါတဲ့" မှာ ပါတဲ့ ခန္ဓာဖွဲ့နည်း၊ ဓာတ်ဖွဲ့နည်းတွေနဲ့ ချိတ်ဆက်ပြီး "ဓမ္မာနုပဿနာ" ရှုကွက်ထဲကို ထည့်ပြီး လက်တွေ့ အလုပ်လုပ်ကြည့်ရအောင်။ သူတော်ကောင်းတို့ရေ... ဝိပဿနာ ရှုမှတ်တဲ့အခါမှာ ပညာရဲ့ အလုပ်က "စိစစ်ခြင်း" (Investigation) ပါပဲ။ သတိပဋ္ဌာန်မှာ "ဓမ္မဝိစယ သမ္ဗောဇ္ဈင်" လို့ ခေါ်ပါတယ်။

ဝိပဿနာ ယန္တရား (Mechanism of Wisdom):

ကောလာဟလ သတင်းတစ်ခု ကြားလိုက်ရတဲ့ အခြေအနေကို ဓာတ်ခွဲကြည့်မယ်။

(၁) အာရုံ (Object): "ဘဏ်တွေ ပိတ်တော့မယ်တဲ့" ဆိုတဲ့ အသံကို ကြားတယ်၊ စာကို ဖတ်တယ် (သဒ္ဒါရုံ/ရူပါရုံ)။

(၂) မောဟ (Delusion): ချက်ချင်း ယုံလိုက်ပြီး "ဒုက္ခပဲ၊ ပိုက်ဆံတွေ ဆုံးရှုံးတော့မယ်" ဆိုပြီး ကြောက်စိတ် (ဒေါသ) ဖြစ်လာတယ်။ (System 1 Reaction)။

(၃) ပညာ (Intervention): သတိကပ်လိုက်ပြီး မေးခွန်းထုတ်တယ်။ "ဒီသတင်းက ဘယ်ကလာတာလဲ။ ခိုင်လုံလား။ အကြောင်းအကျိုး ညီညွတ်ရဲ့လား"။ ဒီနေရာမှာ ပညာ စေတသိက် (သင်္ခါရက္ခန္ဓာ) က ဓားနဲ့ ခွဲစိတ်သလို ခွဲစိတ်လိုက်တယ်။

(၄) ဆုံးဖြတ်ချက် (Conclusion): "ဒါ ကောလာဟလပဲ၊ ယုံစရာ မလိုဘူး" လို့ ဆုံးဖြတ်လိုက်တယ်။ စိတ်က ငြိမ်သက်သွားတယ်။

.

ဒီအဆင့်မှာ ယောဂီက ဘယ်လို ရှုရမလဲ။

ကြားလိုက်တဲ့ အသံ၊ မြင်လိုက်တဲ့ စာကို "အာရုံ" (Data) သက်သက်လို့ မှတ်ပါ။

စိတ်ထဲမှာ ဖြစ်ပေါ်လာတဲ့ "ထိတ်လန့်မှု" ကို သီးခြားခွဲထုတ်လိုက်ပါ။

"ကြောက်စိတ်... ကြောက်စိတ်"။

ပြီးရင် ပညာဉာဏ်နဲ့ မေးပါ... "အမှန်တရားက ဘာလဲ"။

"အမှန်တရားကတော့... ကြားတာက ကြားဆဲခဏမှာ ပျက်သွားပြီ။ မြင်တာက မြင်ဆဲခဏမှာ ပျက်သွားပြီ။ အခု ပူလောင်နေတာက ငါ့ရဲ့ ဥပါဒါန် (စွဲလမ်းမှု) ကြောင့်ပါလား"။

အဲဒီလို အကြောင်းအကျိုး (Cause & Effect) ကို မြင်လိုက်တာနဲ့ မောဟ အမှောင်ထု ကွဲပြီး ပညာအလင်း ပေါ်လာပါလိမ့်မယ်။

 "ဗုဒ္ဓံ သရဏံ ဂစ္ဆာမိ" လို့ ဆိုလိုက်တဲ့အခါ၊ မိမိရဲ့ ဦးနှောက်ကို "ဗုဒ္ဓါနုဿတိ" (Buddha Mindset) နဲ့ Upgrade လုပ်လိုက်ခြင်း ဖြစ်ပါတယ်။ ဘုရားရှင်ဟာ "သဗ္ဗညုတဉာဏ်" (အရာရာကို သိမြင်နိုင်သောဉာဏ်) ကို ပိုင်ဆိုင်တော်မူတယ်။ ငါသည်လည်း ဘုရားသားတော် ပီသစွာ အရာရာကို "မောဟ" (တွေဝေမှု) နဲ့ မဆုံးဖြတ်ဘဲ "ပညာ" (ဆင်ခြင်တုံတရား) နဲ့ ဆုံးဖြတ်ပါမည်လို့ ခံယူလိုက်တာဟာ သရဏဂုံ တည်ဆောက်ခြင်းပါပဲ။

လက်တွေ့ ရှုကွက် (Vipassana Assignment - The Five Whys):

ကဲ... သူတော်ကောင်းတို့၊ ဒီနေ့ အိမ်ရောက်ရင်၊ ဒါမှမဟုတ် ပြဿနာတစ်ခုခု ကြုံလာရင် ဒီနည်းလမ်းလေးကို လက်တွေ့ ကျင့်သုံးကြည့်ပါ။

(၁) ရပ်ပါ (Stop): ပြဿနာတစ်ခု ဖြစ်လာရင် ချက်ချင်း မတုံ့ပြန်ပါနဲ့။ (၃) စက္ကန့်လောက် ရပ်လိုက်ပါ။

(၂) မေးခွန်းထုတ်ပါ (Ask Why): "ငါ ဘာလို့ စိတ်ညစ်တာလဲ"။ "ပိုက်ဆံမရှိလို့"။

"ဘာလို့ ပိုက်ဆံမရှိတာလဲ"။ "အသုံးစရိတ် များလို့"။

"ဘာလို့ အသုံးစရိတ် များတာလဲ"။ "မလိုအပ်တာတွေ ဝယ်မိလို့"။

"ဘာလို့ ဝယ်မိတာလဲ"။ "သတိမရှိလို့"။

အဲဒီလို (၅) ဆင့်လောက် မေးလိုက်ရင် အဖြေမှန် (Root Cause) ဖြစ်တဲ့ "သတိမဲ့မှု" ကို တွေ့ရလိမ့်မယ်။ ဒါဟာ "ပဋိစ္စသမုပ္ပာဒ်" (အကြောင်းအကျိုး) ကို ဉာဏ်နဲ့ လိုက်ရှာတာပါပဲ။

တရားသဘောတွေချည်း ပြောနေရင် မျက်စိထဲ မမြင်မှာစိုးလို့၊ ဦးပဉ္ဇင်းတို့ ပြတိုက်မှာ တကယ်ဖြစ်ပျက်ခဲ့တဲ့ ဖြစ်ရပ်လေးတစ်ခုကို အခြေခံပြီး ဥပမာပေးချင်ပါတယ်။ ဝေဖန်ပိုင်းခြားနိုင်တဲ့ ဉာဏ် (Critical Thinking) က ပြဿနာကို ဘယ်လို ဖြေရှင်းပေးခဲ့သလဲ ဆိုတာပေါ့။

တစ်ခါတုန်းက ဦးပဉ္ဇင်းတို့ ပြတိုက်ရဲ့ သတင်းပြန်ကြားရေးဌာန (PR Dept) မှာ "မောင်စိုး" ဆိုတဲ့ ဝန်ထမ်းလေး ရှိတယ်။ တစ်နေ့တော့ Facebook ပေါ်မှာ ပြတိုက်နဲ့ ပတ်သက်ပြီး သတင်းမှား (Fake News) တစ်ခု တက်လာတယ်။ "ပြတိုက်က ဓာတ်တော်တွေ အတုတဲ့" ဆိုပြီး ရေးထားတာ။ မောင်စိုးက လူငယ်ဆိုတော့ သွေးဆူသွားတယ်။ ချက်ချင်းပဲ အဲဒီ Post အောက်မှာ ဝင်ပြီး ရန်တွေ့တော့တာပဲ။ "ခင်ဗျားတို့ ဘာသိလို့လဲ၊ မဟုတ်တာ မပြောနဲ့" ဆိုပြီး Comment တွေ ပြန်ရေးတယ်။ ရလဒ်က ဘာဖြစ်လဲဆိုတော့... ဟိုဘက်က လူတွေက ပိုပြီး ဝိုင်းတိုက်ခိုက်ကြရော။ ပြဿနာက ပိုကြီးသွားတယ်။ (ဒါ System 1 Reaction - ဒေါသ နဲ့ တုံ့ပြန်တာ)။

ဒီကိစ္စကို ဦးပဉ္ဇင်းတို့ စီမံခန့်ခွဲမှုအဖွဲ့က သိသွားတော့ "Template T246" (Strategic Communication & Crisis Response) ကို ထုတ်သုံးရတယ်။ ပြီးတော့ ပြတိုက်ရဲ့ မူဝါဒ "Policy No. 21, Article 21.1" (Responsible Social Media Usage) ကို ကိုးကားပြီး မောင်စိုးကို သင်ကြားပေးရတယ်။

ဦးပဉ္ဇင်းက မောင်စိုးကို ခေါ်ပြီး မေးတယ်။ "မောင်စိုး... မင်း ရန်ဝင်တွေ့လိုက်တော့ သူတို့က သတင်းမှားကို ဖြုတ်သွားလား"။

"မဖြုတ်ပါဘူး ဘုရား၊ ပိုဆိုးသွားပါတယ်"။

"ဒါဆို မင်းလုပ်ရပ်က အကျိုးရှိလား"။

"မရှိပါဘူး ဘုရား"။

"အေး... အဲဒါ 'မောဟ' က ဦးဆောင်လိုက်လို့ပဲ။ ပညာရှိတဲ့သူက ရန်မဖြစ်ဘူး၊ အမှန်တရားကိုပဲ တင်ပြတယ်"။

ပြီးတော့ ဦးပဉ္ဇင်းက သူ့ကို "Critical Thinking" နည်းလမ်းနဲ့ ဖြေရှင်းခိုင်းတယ်။

၁။ ဒီသတင်းက ဘယ်ကလာလဲ။ (Source Verification).

၂။ သူတို့ ဘာကို အထောက်အထား ပြထားလဲ။ (Evidence Check).

၃။ ငါတို့ဘက်က ဘယ်လို ခိုင်လုံတဲ့ အထောက်အထား (Scientific Data) နဲ့ တုံ့ပြန်မလဲ။ (Rational Response).

မောင်စိုးလည်း သဘောပေါက်သွားတယ်။ သူက ရန်မတွေ့တော့ဘဲ၊ ပြတိုက်မှာ ရှိတဲ့ ဓာတ်တော် စစ်ဆေးချက် မှတ်တမ်းတွေ၊ ပညာရှင်တွေရဲ့ ထောက်ခံချက်တွေကို စနစ်တကျ ပြုစုပြီး "Official Statement" (တရားဝင် ထုတ်ပြန်ချက်) တစ်ခု တင်လိုက်တယ်။ အဲဒီစာက ယဉ်ကျေးတယ်၊ ခိုင်လုံတယ်၊ ဒေါသ မပါဘူး။ အဲဒီအခါကျတော့ ပရိသတ်တွေက "ဪ... ပြတိုက်က အမှန်ပဲ" ဆိုပြီး လက်ခံသွားကြတယ်။ သတင်းမှားတင်တဲ့လူလည်း အရှက်ကွဲပြီး Post ပြန်ဖျက်သွားတယ်။ ဒါဟာ "Case-2536" အနေနဲ့ မှတ်တမ်းဝင်သွားတယ်။ "ဒေါသကို ပညာနဲ့ နိုင်ခြင်း" (Victory through Wisdom) ပါပဲ။

ကိုင်း... တရားတော်ကို နိဂုံးချုပ်ကြစို့။ ဒီနေ့ ဦးပဉ္ဇင်း ဟောကြားခဲ့တဲ့ "အမောဟ" (ပညာ) တရားတော်ကို သစ္စာလေးပါးနဲ့ ချိတ်ဆက်ပြီး ပြန်လည် သုံးသပ်ကြည့်ရအောင်။

(၁) ဒုက္ခသစ္စာ: အမှားကို အမှန်ထင်ပြီး လမ်းမှားလိုက်မိလို့ ဆင်းရဲရတာ၊ ကောလာဟလတွေကြောင့် စိတ်ပူလောင်ရတာတွေဟာ ဒုက္ခသစ္စာပါ။

(၂) သမုဒယသစ္စာ: အဲဒီ ဒုက္ခတွေကို ဖြစ်စေတာက အမှန်တရားကို မသိတဲ့ "မောဟ" (Ignorance) နဲ့ အပေါ်ယံကို ကြည့်ပြီး ဆုံးဖြတ်တတ်တဲ့ "အယောနိသော မနသိကာရ" (မှားယွင်းသော နှလုံးသွင်း) ဟာ သမုဒယသစ္စာပါ။

(၃) နိရောဓသစ္စာ: မောဟအမှောင်ထု ကင်းစင်ပြီး၊ ပညာအလင်းရောင်ဖြင့် အမှန်တရားကို ထိုးထွင်းသိမြင်ကာ ငြိမ်းအေးသွားသော နိဗ္ဗာန်ဓာတ်ကို မျက်မှောက်ပြုတာဟာ နိရောဓသစ္စာပါ။

(၄) မဂ္ဂသစ္စာ: ပညာဉာဏ် (Critical Thinking) ရရှိဖို့အတွက် သုတမယဉာဏ် (စာဖတ်ခြင်း)၊ စိန္တာမယဉာဏ် (တွေးခေါ်ခြင်း)၊ ဘာဝနာမယဉာဏ် (ပွားများခြင်း) ဆိုတဲ့ သိက္ခာသုံးပါးကို ကျင့်သုံးတာဟာ မဂ္ဂသစ္စာ ကျင့်စဉ်ပါပဲ။

ဒီနေ့ ဩဂုတ်လ (၂၄) ရက်၊ ဗဟုသုတ ရှာဖွေသော နေ့ရက် အခါသမယမှာ... ဦးပဉ္ဇင်း အနေနဲ့ နိဂုံးချုပ် ဆုတောင်းမေတ္တာ ပို့သချင်တာကတော့... "သူတော်ကောင်းများအားလုံး အမှားနှင့် အမှန်ကို ခွဲခြားသိမြင်နိုင်သော ဉာဏ်မျက်စိများ ပွင့်လင်းကြပါစေ"။ လောကီပညာရပ်များ (Critical Thinking) ကိုလည်း တတ်မြောက်ကျွမ်းကျင်ပြီး၊ လောကုတ္တရာ ပညာရပ် (Vipassana Wisdom) ကိုလည်း ပိုင်နိုင်စွာဖြင့်၊ သံသရာဝဋ်ဆင်းရဲမှ လွတ်မြောက်ကာ "အမတ နိဗ္ဗာန်" ရွှေပြည်မြတ်သို့ လျင်မြန်စွာ ရောက်ရှိနိုင်ကြပါစေ ကုန်သတည်း။

ဗုဒ္ဓ သာသနံ စိရံ တိဋ္ဌတု။

ဗုဒ္ဓ သာသနံ စိရံ တိဋ္ဌတု။

ဗုဒ္ဓ သာသနံ စိရံ တိဋ္ဌတု။

ORCID: 0009-0000-0697-4760 The Office of Siridantamahapalaka

The Hswagata Buddha Tooth Relics Preservation Museum

ဩဂုတ်လ (၂၄) ရက်၊ ၂၀၂၃

နေ့ရက် - ဩဂုတ်လ (၂၃) ရက်၊ ၂၀၂၃- အဒေါသ (Non-hatred) နှင့် ပဋိပက္ခဖြေရှင်းရေး (Conflict Resolution)

နေ့ရက် - ဩဂုတ်လ (၂၃) ရက်၊ ၂၀၂၃- အဒေါသ (Non-hatred) နှင့် ပဋိပက္ခဖြေရှင်းရေး (Conflict Resolution)

နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ။

နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ။

နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ။

 ဒီနေ့ဟာ သာသနာတော်နှစ် ၂၅၆၇ ခု၊ ကောဇာသက္ကရာဇ် ၁၃၈၅ ခုနှစ်၊ ဝါခေါင်လဆန်း (၇) ရက်နေ့ ဖြစ်ပါတယ်။ ကမ္ဘာ့ပြက္ခဒိန်အရ ဒီနေ့ ဩဂုတ်လ (၂၃) ရက်နေ့ကို "ကျွန်စနစ် ဖျက်သိမ်းရေး အထိမ်းအမှတ်နေ့" (International Day for the Remembrance of the Slave Trade and its Abolition) အဖြစ် ကုလသမဂ္ဂက သတ်မှတ်ထားပါတယ်။ ကျွန်စနစ်ဆိုတာ လူတစ်ယောက်က အခြားလူတစ်ယောက်ကို အနိုင်ကျင့်ပြီး လွတ်လပ်ခွင့်ကို ပိတ်ပင်တာပါ။ ဦးပဉ္ဇင်းတို့ရဲ့ စိတ်ထဲမှာလည်း "ဒေါသ" ဆိုတဲ့ သခင်ဆိုးက ဝင်ရောက်အုပ်စိုးလိုက်ပြီဆိုရင်၊ ကိုယ့်ရဲ့ အေးချမ်းမှု၊ လွတ်လပ်မှုတွေကို ရိုက်ချိုးပြီး အမုန်းတရားရဲ့ ကျွန်အဖြစ် စေခိုင်းတတ်ပါတယ်။ ဒါကြောင့် ဒီနေ့လို နေ့မျိုးမှာ ဦးပဉ္ဇင်းတို့ သူတော်ကောင်းများ အနေနဲ့ အမုန်းတရား ကျွန်ဘဝမှ လွတ်မြောက်ပြီး၊ "အဒေါသ" တည်းဟူသော မေတ္တာစိတ်ဖြင့် လွတ်လပ်ငြိမ်းချမ်းစွာ နေထိုင်နိုင်ကြပါစေလို့ ဦးစွာပထမ မေတ္တာပို့သ နှုတ်ခွန်းဆက်သလိုက်ပါတယ်။

ဒီနေ့ ဦးပဉ္ဇင်း ဟောကြားချင်တဲ့ တရားခေါင်းစဉ်ကတော့ "အဒေါသ" (Adosa) လို့ ခေါ်တဲ့ ဒေါသကင်းခြင်း၊ မေတ္တာပွားခြင်းနဲ့ ဒီနေ့ခေတ် စီမံခန့်ခွဲမှုပညာရပ်မှာ အလွန်အရေးပါတဲ့ "Conflict Resolution" (ပဋိပက္ခ ဖြေရှင်းရေး) အကြောင်း ဖြစ်ပါတယ်။ လောကမှာ လူနှစ်ယောက်ရှိရင် အမြင်နှစ်မျိုး ရှိတတ်ကြပါတယ်။ အမြင်မတူတဲ့အခါ ပဋိပက္ခ (Conflict) ဖြစ်ကြတယ်။ အဲဒီ ပဋိပက္ခကို ဒေါသနဲ့ ဖြေရှင်းရင် "မီးကို ဆီလောင်းသလို" ပိုကြီးသွားမယ်။ အဒေါသနဲ့ ဖြေရှင်းမှသာ "မီးကို ရေလောင်းသလို" ငြိမ်းအေးသွားမှာ ဖြစ်ပါတယ်။ မေတ္တာဆိုတာ ပျော့ညံ့တာ မဟုတ်ပါဘူး။ အခက်ခဲဆုံး ပြဿနာတွေကို ဖြေရှင်းနိုင်တဲ့ အနုပညာတစ်ရပ် ဖြစ်ပါတယ်။ ဒီအကြောင်းတွေကို ဒီနေ့ အသေးစိတ် ဆွေးနွေးကြပါမယ်။

ကဲ... တရားမဟောကြားမီမှာ မိမိတို့ရဲ့ စိတ်ကလေးကို ဒေါသအပူမီးတွေ ငြိမ်းပြီး၊ အေးမြတဲ့ မေတ္တာရေစင် ဖြန်းပက်ထားသလို ဖြစ်သွားအောင် သမထဘာဝနာလေး ခဏလောက် ပွားများကြရအောင်။ ဒီနေ့ ခေါင်းစဉ်က "အဒေါသ" ဖြစ်တဲ့အတွက် ဦးပဉ္ဇင်းတို့ ကမ္မဋ္ဌာန်း ၄၀ ထဲက "မေတ္တာကမ္မဋ္ဌာန်း" ကို အခြေခံပြီး၊ စိတ်ကို လမင်းကြီးလို အေးမြအောင် လုပ်ကြည့်မယ်။ သူတော်ကောင်းတို့ရေ... မျက်လုံးလေးတွေကို ဖြည်းဖြည်းချင်း မှိတ်ထားပါ။ မိမိရဲ့ ရင်ထဲမှာ အေးမြပြီး ကြည်လင်တဲ့ လမင်းကြီး တစ်စင်း ထွန်းလင်းနေတယ်လို့ ပုံဖော်ကြည့်ပါ။ လရောင်ဟာ လူဆိုးကိုရော၊ လူကောင်းကိုရော ခွဲခြားခြင်းမရှိဘဲ အေးမြမှုကို ပေးပါတယ်။ "ငါ့စိတ်သည် လမင်းကဲ့သို့ အေးမြပါစေ... ငါ့ရဲ့ မေတ္တာဓာတ်သည် ငါမုန်းသောသူ၊ ငါ့ကိုမုန်းသောသူ အားလုံးဆီသို့ အေးမြစွာ ရောက်ရှိပါစေ" လို့ နှလုံးသွင်းပါ။ ရင်ထဲမှာ တင်းမာနေတဲ့ အဖုအထစ်တွေကို ဒီမေတ္တာလရောင်နဲ့ အရည်ဖျော်လိုက်ပါ။ "အေးချမ်းပါစေ... အေးချမ်းပါစေ" လို့ (၁) မိနစ်လောက် ငြိမ်ငြိမ်လေး စီးဖြန်းကြည့်ရအောင်...။

စိတ်ကလေး အနည်းငယ် အေးမြပြီး နူးညံ့လာပြီဆိုရင် ဦးပဉ္ဇင်းတို့ ဒီနေ့ခေတ် သိပ္ပံပညာ၊ အထူးသဖြင့် "Social Psychology" (လူမှုရေး စိတ်ပညာ) နဲ့ "Conflict Management" (ပဋိပက္ခ စီမံခန့်ခွဲမှု) က ဒီ "ပြဿနာဖြေရှင်းနည်း" ကို ဘယ်လို ရှင်းပြထားသလဲဆိုတာ ဓမ္မမီးမောင်း ထိုးကြည့်ကြမယ်။ သိပ္ပံပညာရှင်တွေက ပြောတယ်... ပဋိပက္ခ ဖြစ်တဲ့အခါ လူ့ဦးနှောက်က အလိုအလျောက် "Fight or Flight" (တိုက်မလား၊ ပြေးမလား) ဆိုတဲ့ ရှေးဟောင်းတုံ့ပြန်မှုကို ထုတ်သုံးတတ်တယ်။ ဒါဟာ "Reptilian Brain" (တွားသွားသတ္တဝါ ဦးနှောက်) ရဲ့ အလုပ်လုပ်ပုံပါ။ တဖက်လူကို "ရန်သူ" လို့ သတ်မှတ်လိုက်တာနဲ့၊ ခန္ဓာကိုယ်ထဲမှာ "Cortisol" (ကော်တီဆော) ဆိုတဲ့ စိတ်ဖိစီးမှု ဟော်မုန်းတွေ ထွက်လာပြီး တိုက်ခိုက်ဖို့ အသင့်ဖြစ်နေတော့တာပဲ။

ဒါပေမယ့် ခေတ်သစ် ပဋိပက္ခဖြေရှင်းရေး သီအိုရီ (Conflict Resolution Theory) မှာတော့ "Interest-Based Relational Approach" ဆိုတာ ရှိပါတယ်။ အဲဒါက ဘာလဲဆိုတော့... "လူ" (Person) နဲ့ "ပြဿနာ" (Problem) ကို ခွဲခြားမြင်ဖို့ပါပဲ။ ဒေါသထွက်တဲ့သူက လူကို တိုက်ခိုက်တယ်။ ပညာရှိတဲ့သူက ပြဿနာကိုပဲ တိုက်ခိုက်တယ်။ သိပ္ပံပညာအရ "Empathy" (ကိုယ်ချင်းစာစိတ်) ဝင်လာတဲ့အခါ၊ ဦးနှောက်ထဲမှာ "Oxytocin" (အောက်စီတိုစင်) ဆိုတဲ့ ချစ်ခင်ရင်းနှီးမှု ဟော်မုန်း ထွက်လာတယ်။ အဲဒီ ဟော်မုန်းက "ငါတို့ဟာ ရန်သူတွေ မဟုတ်ဘူး၊ ပြဿနာတစ်ခုကို အတူဖြေရှင်းနေတဲ့ မိတ်ဖက်တွေ" ဆိုတဲ့ ခံစားချက်ကို ဖြစ်ပေါ်စေပါတယ်။ ဒါကို "De-escalation" (အရှိန်လျှော့ချခြင်း) လို့ ခေါ်ပါတယ်။ မီးလောင်နေတဲ့ အိမ်ကို ရေပက်လိုက်သလိုပါပဲ။

.

 သူတော်ကောင်းတို့... ခုနက ပုံမှာ မြင်ရတဲ့အတိုင်းပဲ၊ ပဋိပက္ခဆိုတာ အချိန်နဲ့အမျှ အရှိန်တက်လာတတ်တယ်။ အဲဒီ အရှိန်တက်နေတဲ့ မျဉ်းကွေးကို ဖြတ်ချနိုင်တဲ့ တစ်ခုတည်းသော အရာက "Empathy" သို့မဟုတ် "Non-judgmental Listening" (အပြစ်မတင်ဘဲ နားထောင်ပေးခြင်း) ပါပဲ။ တစ်ဖက်လူ ဒေါသထွက်နေတဲ့အချိန်မှာ ကိုယ်ကပါ ဒေါသထွက်ရင် (Reaction) မီးကို ဆီလောင်းသလို ပေါက်ကွဲသွားမယ်။ ကိုယ်က "အဒေါသ" နဲ့ တုံ့ပြန်လိုက်ရင် (Response)၊ တစ်ဖက်လူရဲ့ ဦးနှောက်ထဲက "Mirror Neurons" တွေက ကိုယ့်ရဲ့ အေးဆေးမှုကို ကူးယူပြီး သူပါ အလိုလို ငြိမ်ကျသွားတတ်တယ်။ ဒါဟာ သိပ္ပံပညာက လက်ခံထားတဲ့ "Psychological Jujutsu" (စိတ်ပညာ ဂျူဒိုနည်း) တစ်မျိုးပါပဲ။

သိပ္ပံပညာဘက်ကနေ မြတ်စွာဘုရားရဲ့ အဘိဓမ္မာဘက်ကို ပြန်လှည့်ကြည့်ကြစို့။ မြတ်စွာဘုရားရှင်က "အဒေါသ" (Adosa) ကို ကုသိုလ်စိတ်တိုင်းမှာ ပါဝင်တဲ့ "သောဘဏ သာဓာရဏ" (လှပသော စိတ်) တစ်ခုအဖြစ် ဟောကြားခဲ့ပါတယ်။ ပါဠိလို "အဂ္ဃါတော အဒေါသော" လို့ ဖွင့်ဆိုပါတယ်။ အဓိပ္ပာယ်ကတော့ "ရန်ငြိုးမဖွဲ့ခြင်း၊ ကြမ်းတမ်းခက်ထန်မှု မရှိခြင်းသည် အဒေါသ မည်၏" တဲ့။

ဒီနေရာမှာ သတိထားရမှာက... "အဒေါသ" ဆိုတာ ဒေါသ မရှိရုံသက်သက် (Negative Definition) မဟုတ်ပါဘူး။ သူက "မေတ္တာ" (Metta) ဆိုတဲ့ အပြုသဘောဆောင်တဲ့ စွမ်းအား (Positive Force) တစ်ခု ဖြစ်ပါတယ်။ အဘိဓမ္မာ အဋ္ဌကထာဆရာမြတ်တွေက အဒေါသကို ဥပမာ နှစ်မျိုးနဲ့ ရှင်းပြတယ်။

(၁) လမင်းကဲ့သို့ (Chanda-kanti Viya): လမင်းကြီးဟာ လူဆိုးကိုလည်း အလင်းပေးတယ်၊ လူကောင်းကိုလည်း အလင်းပေးတယ်။ ဘယ်သူ့ကိုမှ မပူလောင်စေဘူး။ အေးမြစေတယ်။ ထို့အတူ အဒေါသ ရှိသူဟာ ရန်သူကိုတောင်မှ အေးမြတဲ့ မေတ္တာအကြည့်နဲ့ ကြည့်နိုင်တယ်။

(၂) ရွှေဟင်္သာကဲ့သို့ (Suvanna-hamsa Viya): ရွှေဟင်္သာမင်းဟာ ညစ်ပတ်တဲ့ ရွှံ့နွံတွေ၊ ရေညှိတွေကို ဖယ်ရှားပြီး ကြည်လင်တဲ့ ရေကိုသာ သောက်သုံးသလို၊ အဒေါသ (မေတ္တာ) ရှိသူဟာ သူတစ်ပါးရဲ့ အပြစ်တွေကို ဖယ်ရှားပြီး ကောင်းကွက်ကိုသာ ရှာဖွေ ကြည့်ရှုတတ်တယ်။

အဒေါသရဲ့ လက္ခဏာက "အစဏ္ဍိက္က လက္ခဏာ" တဲ့။ မကြမ်းတမ်းတဲ့ လက္ခဏာ ရှိတယ်။ သူ့ရဲ့ လုပ်ငန်း (Rasa) ကတော့ "အာဃာတ ဝိနယ ရသ" တဲ့။ ရန်ငြိုးကို ပယ်ဖျောက်တယ်။ မီးလောင်နေတဲ့ တောအုပ်ကို မိုးကြီး ရွာချလိုက်သလို၊ စိတ်ထဲက အငြိုးအတေး အာဃာတတွေကို ဆေးကြောပစ်လိုက်တယ်။ ပစ္စုပဋ္ဌာန် (Manifestation) ကတော့ "သမ္မဘာဝ" တဲ့။ ချစ်ခင်နှစ်သက်ဖွယ် အဖြစ်နဲ့ ထင်ရှားတယ်။ "အဒေါသ" ရှိတဲ့သူရဲ့ မျက်နှာဟာ ကြည်လင်တယ်။ အသံဟာ နူးညံ့တယ်။ ဘေးနားက လူတွေပါ စိတ်ချမ်းသာရတယ်။

ဘုရားရှင်က "န ဟိ ဝေရေန ဝေရာနိ" ဆိုတဲ့ ဂါထာကို ဟောခဲ့တယ်။ "ရန်ကို ရန်ချင်း တုံ့လှယ်က၊ အစကမ္ဘာ မဆုံးရာ၊ ရန်ကို မေတ္တာ တုံ့လှယ်က၊ ခဏချင်းပင် ငြိမ်းအေးရာ" တဲ့။ ဒါဟာ ကမ္ဘာ့ငြိမ်းချမ်းရေးရဲ့ အခြေခံ ဥပဒေပါပဲ။ ကိုယ့်ဘက်က ဒေါသနဲ့ တုံ့ပြန်လိုက်ရင် သံသရာ တစ်လျှောက်လုံး ရန်သူတွေ ဖြစ်သွားမယ်။ အဒေါသနဲ့ တုံ့ပြန်လိုက်ရင်တော့ ရန်သူကနေ မိတ်ဆွေ ဖြစ်သွားနိုင်ပါတယ်။

ကဲ... အခု ဒီ "အဒေါသ" သဘောတရားကို ဦးပဉ္ဇင်းတို့ "နေ့စဥ်၀တ်ရွတ်စဥ်မှာပါတဲ့" မှာ ပါတဲ့ ခန္ဓာဖွဲ့နည်း၊ ဓာတ်ဖွဲ့နည်းတွေနဲ့ ချိတ်ဆက်ပြီး "ဓမ္မာနုပဿနာ" ရှုကွက်ထဲကို ထည့်ပြီး လက်တွေ့ အလုပ်လုပ်ကြည့်ရအောင်။ သူတော်ကောင်းတို့ရေ... ဝိပဿနာ ရှုမှတ်တဲ့အခါမှာ မေတ္တာပွားတယ် ဆိုတာ "ဆုတောင်းနေတာ" မဟုတ်ပါဘူး။ ကိုယ့်စိတ်ထဲက "အပူဓာတ်" ကို "အအေးဓာတ်" နဲ့ အစားထိုးနေတာပါ။

ဝိပဿနာ ယန္တရား (Mechanism of Non-Hatred):

ရန်ဖြစ်နေတဲ့၊ သဘောထားကွဲလွဲနေတဲ့ အခြေအနေတစ်ခုကို ဓာတ်ခွဲကြည့်မယ်။

(၁) အာရုံ (Object): တစ်ဖက်လူရဲ့ ဒေါသထွက်နေတဲ့ မျက်နှာ၊ ကြမ်းတမ်းတဲ့ စကားသံကို မြင်တယ်၊ ကြားတယ် (ရူပါရုံ/သဒ္ဒါရုံ)။

(၂) ဒေါသ (Initial Reaction): ကိုယ့်ဘက်ကလည်း "ဘာလဲကွ" ဆိုပြီး တုံ့ပြန်ချင်တဲ့ စိတ် (ဒေါသ) နည်းနည်း ထကြွလာတယ်။

(၃) အဒေါသ (Intervention): အဲဒီအချိန်မှာ သတိကပ်ပြီး "အဒေါသ" (မေတ္တာ) ကို ရှေ့တန်းတင်လိုက်တယ်။ "သူ ဒုက္ခရောက်နေလို့ အော်နေတာပဲ၊ သူ့ခမျာ ပူလောင်နေရှာမှာပဲ" ဆိုတဲ့ "ကရုဏာ" စေတသိက် ဝင်လာတယ်။

(၄) ရလဒ် (Result): ဒေါသကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာမယ့် ရုပ်ရဲ့ တင်းမာမှုတွေ (Body Tension) လျော့ကျသွားတယ်။ စိတ်က အေးမြသွားတယ်။ (ပဿဒ္ဓိ)။

.

ဒီအဆင့်မှာ ယောဂီက ဘယ်လို ရှုရမလဲ။

တစ်ဖက်လူရဲ့ အော်ဟစ်သံကို "အသံ" (Sound Element) သက်သက်လို့ မှတ်ပါ။

အဓိပ္ပာယ်တွေ၊ ပညတ်တွေကို ဖြုတ်ထားလိုက်ပါ။

ကိုယ့်ရင်ဘတ်ထဲကို ပြန်ကြည့်ပါ။ "ငါ့စိတ် ပူနေလား၊ အေးနေလား"။

အကယ်၍ မေတ္တာပွားလိုက်လို့ အေးသွားရင် "အေးတယ်... အေးတယ်" လို့ မှတ်ပါ။

"ဒီ အအေးဓာတ် (အဒေါသ) ဟာ ငါ မဟုတ်ဘူး။ ရေလောင်းလိုက်လို့ မီးငြိမ်းသွားတဲ့ သဘာဝတရား (Dhamma) သက်သက်ပါလား" လို့ ဆင်ခြင်ပါ။

"သူ့ကို သည်းခံလိုက်တာ ငါ အရှုံးပေးတာ မဟုတ်ဘူး။ ငါ့စိတ်ထဲက ဒေါသမီးကို ငါ အရင်ငြှိမ်းသတ်လိုက်တာ။ ငါ အောင်ပွဲခံလိုက်တာ" လို့ သဘောပေါက်လိုက်ပါ။ ဒါဟာ စစ်မှန်တဲ့ "အောင်နိုင်သူ" (Jina) ရဲ့ စိတ်ထားပါပဲ။

 "ဗုဒ္ဓံ သရဏံ ဂစ္ဆာမိ" လို့ ဆိုလိုက်တဲ့အခါ၊ မိမိရဲ့ ရန်ငြိုးတွေကို ဘုရားရှင်ရဲ့ မေတ္တာကွန်ရက်ထဲမှာ ဖျော်ချလိုက်ခြင်း ဖြစ်ပါတယ်။ "ဘုရားရှင်သည် သားတော် ရာဟုလာနှင့် ရန်သူ ဒေဝဒတ်ကို တန်းတူ မေတ္တာထားနိုင်ခဲ့သည်။ ငါသည်လည်း ဘုရားသားတော် ပီသစွာ ရန်သူမရှိသော (Avero)၊ ဒေါသကင်းသော (Abyapajjo) စိတ်ကို မွေးမြူပါ၏" လို့ အဓိဋ္ဌာန်ပြုလိုက်တာနဲ့၊ သရဏဂုံတန်ခိုးကြောင့် နှလုံးသားဟာ သံချပ်ကာ ဝတ်ထားသလို လုံခြုံသွားမှာ ဖြစ်ပါတယ်။

လက်တွေ့ ရှုကွက် (Vipassana Assignment - The Water Hose):

ကဲ... သူတော်ကောင်းတို့၊ ဒီနေ့ အိမ်ရောက်ရင်၊ ဒါမှမဟုတ် ရုံးမှာ အဆင်မပြေမှု တစ်ခုခု ဖြစ်ရင် ဒီနည်းလမ်းလေးကို လက်တွေ့ ကျင့်သုံးကြည့်ပါ။

(၁) အပူကို စမ်းသပ်ပါ (Check the Temperature): စကားများတော့မယ် ဆိုရင် ကိုယ့်မျက်နှာ ပူလာလား၊ ရင်ဘတ် ပူလာလား စစ်ဆေးပါ။ ပူရင် မပြောနဲ့ဦး။ ရပ်လိုက်။

(၂) ရေပိုက်ကို ဖွင့်ပါ (Turn on the Hose): စိတ်ထဲကနေ "သူ စိတ်ဆင်းရဲနေရှာမှာပဲ၊ သူ အေးချမ်းပါစေ" ဆိုတဲ့ မေတ္တာရေကို ဖွင့်ချလိုက်ပါ။ ရေပိုက်နဲ့ ပက်လိုက်သလို မြင်ယောင်ကြည့်ပါ။

(၃) အပြောင်းအလဲကို ကြည့်ပါ (Observe the Change): ကိုယ်က အေးဆေးတည်ငြိမ်နေရင်၊ တစ်ဖက်လူရဲ့ ဒေါသလည်း လောင်စာမရှိတော့ဘဲ တဖြည်းဖြည်း ငြိမ်းသွားတာကို တွေ့ရလိမ့်မယ်။ အဲဒီ ငြိမ်းချမ်းမှု (Santi) ကို အရသာခံကြည့်ပါ။

တရားသဘောတွေချည်း ပြောနေရင် မျက်စိထဲ မမြင်မှာစိုးလို့၊ ဦးပဉ္ဇင်းတို့ ပြတိုက်မှာ တကယ်ဖြစ်ပျက်ခဲ့တဲ့ ဖြစ်ရပ်လေးတစ်ခုကို အခြေခံပြီး ဥပမာပေးချင်ပါတယ်။ လုပ်ငန်းခွင် ပဋိပက္ခကို "အဒေါသ" နဲ့ ဘယ်လို ဖြေရှင်းခဲ့သလဲ ဆိုတာပေါ့။

တစ်ခါတုန်းက ဦးပဉ္ဇင်းတို့ ပြတိုက်ရဲ့ ဧည့်ကြိုဌာန (Reception) နဲ့ လုံခြုံရေးဌာန (Security) ကြားမှာ ပြဿနာကြီးတစ်ခု ဖြစ်တယ်။ ဧည့်ကြိုဌာနက ဝန်ထမ်း "မလှလှ" က ပြောတယ်... "လုံခြုံရေးတွေက ဧည့်သည်တွေကို အရမ်းစစ်ဆေးလွန်းတော့ ဧည့်သည်တွေ စိတ်ညစ်ပြီး ပြန်ကုန်ကြတယ်" တဲ့။ လုံခြုံရေးခေါင်းဆောင် "ကိုကျားကြီး" ကလည်း ပြန်အော်တယ်... "ငါတို့က စည်းကမ်းအတိုင်း လုပ်တာ၊ မင်းတို့က ဧည့်သည် အလိုလိုက်လွန်းပြီး စည်းကမ်းဖောက်နေတာ" တဲ့။ နှစ်ဖက်စလုံးက ဒေါသတွေ ထွက်နေကြတယ်။ (Conflict of Interest ပေါ့)။ တစ်ယောက်နဲ့ တစ်ယောက် စကားမပြောကြတော့ဘူး။ အလုပ်တွေ နှောင့်နှေးကုန်တယ်။

ဒီကိစ္စကို ဖြေရှင်းဖို့ ဦးပဉ္ဇင်းတို့ စီမံခန့်ခွဲမှုအဖွဲ့က "Template T222" (Conflict Mediation & Resolution Log) ကို ထုတ်သုံးရတယ်။ ပြီးတော့ ပြတိုက်ရဲ့ မူဝါဒ "Policy No. 16, Article 16.4" (Inter-departmental Harmony) ကို ကိုးကားပြီး နှစ်ဖက်စလုံးကို ခေါ်တွေ့ရတယ်။ အဲဒီ မူဝါဒမှာ ဘာပါလဲဆိုတော့... "ဌာနအချင်းချင်း ပဋိပက္ခဖြစ်ပွားပါက 'အပြန်အလှန် အပြစ်တင်ခြင်း' (Blame Game) ကို ရှောင်ကြဉ်ပြီး၊ 'ဘုံရည်မှန်းချက်' (Common Goal) ဖြစ်သော ဓာတ်တော်များ လုံခြုံရေးနှင့် ဧည့်သည်များ စိတ်ချမ်းသာရေးကို ဦးတည် ဖြေရှင်းရမည်" တဲ့။

ဦးပဉ္ဇင်းက မလှလှ နဲ့ ကိုကျားကြီးကို မျက်နှာချင်းဆိုင် ထိုင်ခိုင်းလိုက်တယ်။ ဒါပေမယ့် စည်းကမ်းတစ်ခု ထုတ်လိုက်တယ်။ "စကားပြောရင် 'ခင်ဗျား'၊ 'မင်း'၊ 'နင်' မသုံးရဘူး။ 'ကျွန်တော်/ကျွန်မ' နဲ့ စပြီး ကိုယ့်ခံစားချက်ကိုပဲ ပြောရမယ်"။

မလှလှက စပြောတယ်... "ကျွန်မက ဧည့်သည်တွေ စိတ်ဆိုးပြီး ပြန်သွားရင် စိတ်မကောင်းဘူး။ ပြတိုက်ပုံရိပ် ကျမှာ စိုးရိမ်တယ်"။

ကိုကျားကြီးက ပြောတယ်... "ကျွန်တော်ကလည်း ဓာတ်တော်တွေ ပျောက်သွားမှာ၊ အန္တရာယ်ဖြစ်မှာ အရမ်းစိုးရိမ်တယ်။ တာဝန်မကျေမှာ ကြောက်တယ်"။

အဲဒီလို ပြောလိုက်တော့မှ နှစ်ယောက်လုံး သဘောပေါက်သွားတယ်။ "ဪ... သူလည်း စေတနာနဲ့ပါလား၊ ငါလည်း စေတနာနဲ့ပါလား"။ သူတို့ရဲ့ "စေတနာ" (Intention) ချင်း တူနေတာကို မြင်သွားတယ်။ ကြားထဲက "ဒေါသ" (Anger) ဆိုတဲ့ အကာအရံကြီး ပြိုကျသွားတယ်။

ဦးပဉ္ဇင်းက ပေါင်းစပ်ပေးလိုက်တယ်။ "ကဲ... ဒါဆိုရင် မလှလှက ဧည့်သည်ကို ကြိုတင်ရှင်းပြ၊ ကိုကျားကြီးကလည်း စစ်ဆေးတဲ့အခါ ပြုံးပြုံးလေး စစ်။ ဒါဆို အဆင်မပြေဘူးလား"။

နှစ်ယောက်လုံး ပြုံးသွားကြတယ်။ "ပြေပါတယ် ဘုရား" တဲ့။

နောက်ပိုင်းမှာ သူတို့ဌာနနှစ်ခုဟာ အချစ်ဆုံး မိတ်ဖက်တွေ ဖြစ်သွားကြတယ်။ ဒါဟာ "Case-2535" အနေနဲ့ မှတ်တမ်းဝင်သွားတယ်။ "အဒေါသ" (Non-hatred) ဆိုတာ ပြဿနာကို မျက်ကွယ်ပြုတာ မဟုတ်ဘဲ၊ ပြဿနာရဲ့ အရင်းအမြစ်ကို နားလည်မှု (Understanding) နဲ့ ဖြေရှင်းလိုက်တာပါပဲ။ ရန်သူကို မိတ်ဆွေ ဖြစ်အောင် ပြောင်းလဲနိုင်တာ "မေတ္တာ" တစ်ခုတည်းသာ ရှိပါတယ်။

ကိုင်း... တရားတော်ကို နိဂုံးချုပ်ကြစို့။ ဒီနေ့ ဦးပဉ္ဇင်း ဟောကြားခဲ့တဲ့ "အဒေါသ" တရားတော်ကို သစ္စာလေးပါးနဲ့ ချိတ်ဆက်ပြီး ပြန်လည် သုံးသပ်ကြည့်ရအောင်။

(၁) ဒုက္ခသစ္စာ: ဒေါသကြောင့် ဖြစ်ရတဲ့ ပဋိပက္ခတွေ၊ စိတ်ဆင်းရဲမှုတွေ၊ ရန်ငြိုးဖွဲ့မှုတွေဟာ ဆင်းရဲခြင်း ဒုက္ခသစ္စာပါ။

(၂) သမုဒယသစ္စာ: အဲဒီ ဒုက္ခတွေကို ဖြစ်စေတာက "ငါ့အလိုအတိုင်း ဖြစ်ရမယ်" ဆိုတဲ့ တဏှာ၊ "မဖြစ်ရင် မကျေနပ်ဘူး" ဆိုတဲ့ ဒေါသ (Patigha) တွေဟာ သမုဒယသစ္စာပါ။

(၃) နိရောဓသစ္စာ: ဒေါသမီး ငြိမ်းအေးပြီး၊ မေတ္တာရေအေးဖြင့် အေးချမ်းသွားသော စိတ်၊ ရန်ငြိုးမရှိသော နိဗ္ဗာန်ဓာတ်ကို မျက်မှောက်ပြုတာဟာ နိရောဓသစ္စာပါ။

(၄) မဂ္ဂသစ္စာ: အဒေါသတရား ခိုင်မြဲဖို့အတွက် သမ္မာသင်္ကပ္ပ (အဗျာပါဒ သင်္ကပ္ပ - ဖျက်ဆီးလိုစိတ် မရှိသော ကြံစည်မှု) အပါအဝင် မဂ္ဂင်ရှစ်ပါးကို ကျင့်သုံးတာဟာ မဂ္ဂသစ္စာ ကျင့်စဉ်ပါပဲ။

ဒီနေ့ ဩဂုတ်လ (၂၃) ရက်၊ ကျွန်စနစ် ဖျက်သိမ်းရေး အထိမ်းအမှတ် အခါသမယမှာ... ဦးပဉ္ဇင်း အနေနဲ့ နိဂုံးချုပ် ဆုတောင်းမေတ္တာ ပို့သချင်တာကတော့... "သူတော်ကောင်းများအားလုံး ဒေါသ၏ ကျွန်ဘဝမှ လွတ်မြောက်ကြပါစေ"။ မိမိတို့၏ နှလုံးသားကို အမုန်းတရား သံခြေချင်းများမှ ဖြုတ်ချပြီး၊ "အဒေါသ" (မေတ္တာ) တည်းဟူသော လွတ်လပ်ခြင်း အလံတော်ကို လွှင့်ထူနိုင်ကြပါစေ။ ပဋိပက္ခမှန်သမျှကို သည်းခံခြင်း၊ နားလည်ပေးခြင်းတို့ဖြင့် ဖြေရှင်းကာ၊ ငြိမ်းချမ်းသာယာသော လူ့ဘောင်လောကကို တည်ဆောက်ရင်း၊ နောက်ဆုံးမှာ ဒေါသကင်းရာ "အမတ နိဗ္ဗာန်" ရွှေပြည်မြတ်သို့ လျင်မြန်စွာ ရောက်ရှိနိုင်ကြပါစေ ကုန်သတည်း။

ဗုဒ္ဓ သာသနံ စိရံ တိဋ္ဌတု။

ဗုဒ္ဓ သာသနံ စိရံ တိဋ္ဌတု။

ဗုဒ္ဓ သာသနံ စိရံ တိဋ္ဌတု။

Sao Dhammasami @ Bhikkhu Indasoma Siridantamahapalaka

ORCID: 0009-0000-0697-4760 The Office of Siridantamahapalaka

The Hswagata Buddha Tooth Relics Preservation Museum

ဩဂုတ်လ (၂၃) ရက်၊ ၂၀၂၃