နေ့ရက် - ဩဂုတ်လ (၂၀) ရက်၊ ၂၀၂၃- ဟိရိ (Moral Shame) နှင့် လုပ်ငန်းခွင်ကျင့်ဝတ် (Professional Ethics)

 

နေ့ရက် - ဩဂုတ်လ (၂၀) ရက်၊ ၂၀၂၃- ဟိရိ (Moral Shame) နှင့် လုပ်ငန်းခွင်ကျင့်ဝတ် (Professional Ethics)

နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ။

နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ။

နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ။

 ဒီနေ့ဟာ သာသနာတော်နှစ် ၂၅၆၇ ခု၊ ကောဇာသက္ကရာဇ် ၁၃၈၅ ခုနှစ်၊ ဝါခေါင်လဆန်း (၄) ရက်နေ့ ဖြစ်ပါတယ်။ ဒီနေ့အတွက် သတ်မှတ်ထားတဲ့ အဖွင့်ဆုတောင်း မေတ္တာပို့သမှု အနေနဲ့ကတော့ "သမထဘာဝနာနှင့် စိတ်တည်ငြိမ်မှု" ကို ဦးတည်ထားပါတယ်။ စိတ်တည်ငြိမ်တယ် ဆိုတာ ဘာလဲ။ လေမတိုက်တဲ့ ရေပြင်လို ငြိမ်တာကို ပြောတာပါ။ ဒါပေမယ့် စိတ်ထဲမှာ "ငါ မကောင်းတာ လုပ်ထားမိတယ်" ဆိုတဲ့ အပြစ်ရှိစိတ် (Guilt) ရှိနေရင် ဘယ်တော့မှ မငြိမ်သက်နိုင်ပါဘူး။ "ဟိရိ" လို့ခေါ်တဲ့ အကုသိုလ်ကို ရှက်တဲ့စိတ် ရှိမှသာလျှင်၊ ကိုယ်ကျင့်တရား စင်ကြယ်ပြီး စစ်မှန်တဲ့ စိတ်ငြိမ်းချမ်းမှုကို ရရှိနိုင်မှာ ဖြစ်ပါတယ်။ ဒါကြောင့် ဒီနေ့မှာ သူတော်ကောင်းများအားလုံး အပြစ်ကင်းစင်သော စိတ်ထားဖြင့် စိတ်တည်ငြိမ်ပြီး အာရုံစူးစိုက်မှု ကောင်းမွန်ကြပါစေလို့ ဦးစွာပထမ မေတ္တာပို့သ နှုတ်ခွန်းဆက်သလိုက်ပါတယ်။

ဒီနေ့ ဦးပဉ္ဇင်း ဟောကြားချင်တဲ့ တရားခေါင်းစဉ်ကတော့ "ဟိရိ" (Hiri) လို့ ခေါ်တဲ့ မကောင်းမှုပြုရမှာ ရှက်ခြင်းနဲ့ ဒီနေ့ခေတ် လုပ်ငန်းခွင်တွေမှာ အသက်တမျှ အရေးကြီးတဲ့ "Professional Ethics" (လုပ်ငန်းခွင် ကျင့်ဝတ်) အကြောင်း ဖြစ်ပါတယ်။ လူတွေက "ရှက်တယ်" ဆိုရင် လူကြားထဲ မထွက်ရဲတာ၊ အနေအထိုင် ခက်တာလို့ပဲ ထင်ကြတယ်။ ဗုဒ္ဓဟောတဲ့ "ဟိရိ" က အဲဒါ မဟုတ်ဘူး။ ကိုယ့်ဂုဏ်သိက္ခာကို တန်ဖိုးထားလွန်းလို့၊ မတရားတာ လုပ်ရမှာကို စက်ဆုပ်ရွံရှာတဲ့ "မြင့်မြတ်သော ရှက်ခြင်း" (Noble Shame) ဖြစ်ပါတယ်။ ဒီနေ့ခေတ်မှာ လာဘ်ပေးလာဘ်ယူမှုတွေ၊ ကျင့်ဝတ်ဖောက်ဖျက်မှုတွေ များလာတာဟာ ဒီ "ဟိရိ" တရား ခေါင်းပါးသွားလို့ပါပဲ။

ကဲ... တရားမဟောကြားမီမှာ မိမိတို့ရဲ့ စိတ်ကလေးကို ဖြူစင်သန့်ရှင်းသွားအောင်၊ အညစ်အကြေး ကင်းစင်သွားအောင် သမထဘာဝနာလေး ခဏလောက် ပွားများကြရအောင်။ ဒီနေ့ ခေါင်းစဉ်က "စင်ကြယ်ခြင်း" ဖြစ်တဲ့အတွက် ဦးပဉ္ဇင်းတို့ ကမ္မဋ္ဌာန်း ၄၀ ထဲက "ဩဒါတ ကသိုဏ်း" (White Kasina) ဆိုတဲ့ အဖြူရောင်ကို အာရုံပြုတဲ့ နည်းလမ်းလေးနဲ့ စိတ်ကို ဆေးကြောကြည့်မယ်။ သူတော်ကောင်းတို့ရေ... မျက်လုံးလေးတွေကို ဖြည်းဖြည်းချင်း မှိတ်ထားပါ။ မိမိရဲ့ စိတ်အာရုံထဲမှာ ဖြူဖွေးသန့်စင်နေတဲ့ ပိတ်ဖြူစလေး တစ်စ၊ ဒါမှမဟုတ် နှင်းဆီဖြူပွင့်လေး တစ်ပွင့်ကို ပုံဖော်ကြည့်ပါ။ အဖြူရောင်ဟာ အစွန်းအထင်းကို လက်မခံပါဘူး။ "ဖြူတယ်... ဖြူတယ်..." လို့ စိတ်ထဲက မှတ်ရင်း၊ ကိုယ့်ရဲ့ စိတ်နှလုံးသားကို အဖြူရောင် အလင်းတန်းလေးနဲ့ ဆေးကြောလိုက်သလို ခံစားကြည့်ပါ။ မကောင်းမှု အညစ်အကြေးတွေ၊ မရိုးသားမှု အမည်းစက်တွေ ကင်းစင်ပြီး တောက်ပလာအောင် (၁) မိနစ်လောက် ငြိမ်ငြိမ်လေး စီးဖြန်းကြည့်ရအောင်...။

စိတ်ကလေး ဖြူစင်ကြည်လင်လာပြီဆိုရင် ဦးပဉ္ဇင်းတို့ ဒီနေ့ခေတ် သိပ္ပံပညာ၊ အထူးသဖြင့် "Moral Psychology" (ကိုယ်ကျင့်တရားဆိုင်ရာ စိတ်ပညာ) နဲ့ "Social Contract Theory" (လူမှုပဋိညာဉ် သီအိုရီ) က ဒီ "ရှက်ခြင်း" (Shame) ကို ဘယ်လို ရှင်းပြထားသလဲဆိုတာ ဓမ္မမီးမောင်း ထိုးကြည့်ကြမယ်။ စိတ်ပညာရှင်တွေက Shame ကို နှစ်မျိုး ခွဲခြားထားတယ်။ တစ်မျိုးက "Toxic Shame" (အဆိပ်သင့်သော ရှက်ခြင်း) - ဒါက "ငါက လူညံ့ပဲ၊ ငါက အသုံးမကျဘူး" ဆိုပြီး ကိုယ့်ကိုယ်ကို နှိမ့်ချတဲ့ ရှက်ခြင်း။ ဒါ မကောင်းပါဘူး။

နောက်တစ်မျိုးကတော့ "Healthy Shame" (ကျန်းမာသော ရှက်ခြင်း) သို့မဟုတ် "Moral Shame" ပါ။ ဒါက လူ့အဖွဲ့အစည်း (Society) တစ်ခု တည်မြဲဖို့အတွက် အရေးကြီးဆုံး ယန္တရားပါပဲ။ သိပ္ပံပညာရှင်တွေက ဦးနှောက်ကို လေ့လာတဲ့အခါ... လူတစ်ယောက်ဟာ ကျင့်ဝတ်နဲ့ မညီတာ (ဥပမာ- ခိုးတာ၊ လိမ်တာ) လုပ်တော့မယ်လို့ တွေးလိုက်တာနဲ့ ဦးနှောက်ရဲ့ "Insula" (အင်ဆူလာ) ဆိုတဲ့ နေရာက မီးလင်းလာတယ်တဲ့။ အဲဒီနေရာဟာ "ရွံရှာမှု" (Disgust) ဖြစ်ရင် လင်းတဲ့နေရာပဲ။ ဆိုလိုတာက... လူ့ဦးနှောက်ဟာ မကောင်းမှုလုပ်တာကို "မစင်ကို ကိုင်ရသလို" ရွံရှာဖွယ်ရာ အဖြစ် သဘာဝအလျောက် မှတ်သားထားတာပါ။

"Social Contract Theory" အရ လူတွေဟာ "ငါ မင်းကို မသတ်ဘူး၊ မင်းလည်း ငါ့ကို မသတ်နဲ့"၊ "ငါ မင်းပစ္စည်း မခိုးဘူး၊ မင်းလည်း မခိုးနဲ့" ဆိုတဲ့ မမြင်ရတဲ့ စာချုပ် (Contract) တစ်ခုကို လက်မှတ်ထိုးပြီး အတူနေကြတာ။ အဲဒီ စာချုပ်ကို ဖောက်ဖျက်မိတဲ့အခါ "ဟာ... ငါ ကတိပျက်ပြီ" ဆိုပြီး ခံစားရတဲ့ စိတ်အခြေအနေဟာ "Professional Ethics" (လုပ်ငန်းခွင် ကျင့်ဝတ်) ရဲ့ အခြေခံအုတ်မြစ်ပါပဲ။

.

 သူတော်ကောင်းတို့... ခုနက ပုံမှာ မြင်ရတဲ့အတိုင်းပဲ၊ လောဘက "ယူလိုက်ပါ" လို့ တွန်းအားပေးတဲ့အခါ၊ "ဟိရိ" ဆိုတဲ့ ဦးနှောက်အပိုင်းက "ရပ်လိုက်... ဒါ မတန်ဘူး၊ ဒါ သိက္ခာကျတယ်" ဆိုပြီး ဘရိတ်အုပ်လိုက်တာ။ ကျင့်ဝတ် (Ethics) ဆိုတာ စာရွက်ပေါ်က စည်းကမ်း မဟုတ်ပါဘူး။ ဦးနှောက်ထဲက "ဘရိတ်စနစ်" (Internal Braking System) ဖြစ်ပါတယ်။

သိပ္ပံပညာဘက်ကနေ မြတ်စွာဘုရားရဲ့ အဘိဓမ္မာဘက်ကို ပြန်လှည့်ကြည့်ကြစို့။ မြတ်စွာဘုရားရှင်က "ဟိရိ" (Hiri) ကို လောကကို စောင့်ရှောက်သော တရား (လောကပါလ တရား) အဖြစ် ဟောကြားခဲ့ပါတယ်။ ပါဠိလို "ဟိရီယတီတိ ဟိရိ" လို့ ဖွင့်ဆိုပါတယ်။ အဓိပ္ပာယ်ကတော့ "ဒုစရိုက် ပြုလုပ်ရမည်ကို စက်ဆုပ်ရွံရှာတတ်သောကြောင့် ဟိရိ မည်၏" တဲ့။

အဘိဓမ္မာသဘောအရ ဟိရိရဲ့ လက္ခဏာက "ပါပတော ဇိဂုစ္ဆန လက္ခဏာ" တဲ့။ မကောင်းမှု ပြုရမှာကို ရွံရှာတဲ့ လက္ခဏာ ရှိတယ်။ ဥပမာ - ကြက်တောင်ပံလို သန့်ရှင်းတဲ့ အဝတ်အစား ဝတ်ထားသူဟာ မစင်အိုးကို မထိရဲ၊ မထိုင်ရဲ သလိုမျိုးပေါ့။ သူ့ရဲ့ လုပ်ငန်း (Rasa) ကတော့ "ပါပါနံ အကရဏ ရသ" တဲ့။ မကောင်းမှုကို မပြုလုပ်ဘဲ ရှောင်ကြဉ်တယ်။ ပစ္စုပဋ္ဌာန် (Manifestation) ကတော့ "လဇ္ဇာ" တဲ့။ ရှက်ခြင်း ဖြစ်တယ်။

ဘုရားရှင်က ဟိရိ ဖြစ်ပေါ်စေတဲ့ အကြောင်းတရား (၄) ပါးကို ဟောထားတယ်။

(၁) အတ္တာဓိပတေယျ: "ငါ့လို လူတန်ဖိုးရှိတဲ့သူ၊ ငါ့လို အမျိုးကောင်းသားက ဒီလို အလုပ်မျိုး လုပ်သင့်သလား" လို့ မိမိဂုဏ်ကို ငဲ့ကွက်ပြီး ရှက်ခြင်း။

(၂) ဇာတိ: မိမိ၏ မျိုးရိုးဇာတိကို ငဲ့ကွက်ခြင်း။

(၃) ဝယ: မိမိ၏ အရွယ်ကို ငဲ့ကွက်ခြင်း။ "ငါ့အရွယ်နဲ့ ဒါမျိုး မလုပ်သင့်ဘူး"။

(၄) ဗဟုဿုတ: မိမိ၏ ပညာကို ငဲ့ကွက်ခြင်း။ "ငါက ပညာတတ်လေ၊ လူမိုက်အလုပ် မလုပ်သင့်ဘူး"။

ဒီအချက်တွေက "Professionalism" (ပညာရှင် ပီသမှု) နဲ့ တိုက်ရိုက် ဆက်စပ်နေပါတယ်။ ဆရာဝန်တစ်ယောက်က ဆေးကုသရာမှာ ပေါ့ဆမှု မလုပ်တာ၊ အင်ဂျင်နီယာတစ်ယောက်က ပစ္စည်းအညံ့ မသုံးတာဟာ ဥပဒေကြောက်လို့ မဟုတ်ဘဲ၊ "ငါ့ပညာ သိက္ခာကျမယ်" ဆိုတဲ့ ဟိရိတရားကြောင့် ဖြစ်ရပါမယ်။

ကဲ... အခု ဒီ "ဟိရိ" သဘောတရားကို ဦးပဉ္ဇင်းတို့ "နေ့စဥ်၀တ်ရွတ်စဥ်မှာပါတဲ့" မှာ ပါတဲ့ ခန္ဓာဖွဲ့နည်း၊ ဓာတ်ဖွဲ့နည်းတွေနဲ့ ချိတ်ဆက်ပြီး "ဓမ္မာနုပဿနာ" ရှုကွက်ထဲကို ထည့်ပြီး လက်တွေ့ အလုပ်လုပ်ကြည့်ရအောင်။ သူတော်ကောင်းတို့ရေ... ဝိပဿနာ ရှုမှတ်တဲ့အခါမှာ ဟိရိကို "သိက္ခာ" (Dignity) သို့မဟုတ် "စင်ကြယ်လိုစိတ်" (Desire for Purity) အနေနဲ့ မြင်အောင် ကြည့်ရမယ်။

ဝိပဿနာ ယန္တရား (Mechanism of Moral Shame):

ရုံးမှာ ဘောပင်တစ်ချောင်း ခိုးချင်စိတ် ပေါက်သွားတဲ့ အခြေအနေကို ဓာတ်ခွဲကြည့်မယ်။

(၁) အာရုံ (Object): စားပွဲပေါ်က ဘောပင်ကို မြင်တယ် (ရူပါရုံ)။

(၂) လောဘ (Impulse): "ယူသွားလိုက်ရင် ကောင်းမယ်" ဆိုတဲ့ လိုချင်စိတ် ပေါ်လာတယ်။

(၃) ဟိရိ (Intervention): ချက်ချင်းဆိုသလို ရင်ထဲမှာ "ရွံ" ခနဲ ဖြစ်သွားတယ်။ "ဟာ... မလုပ်ပါနဲ့၊ ဘောပင်တစ်ချောင်းနဲ့ ငါ့သိက္ခာ အကျခံမလား" ဆိုတဲ့ အတွေး (Reflection) ဝင်လာတယ်။ ဒါဟာ ဟိရိ စေတသိက် (သင်္ခါရက္ခန္ဓာ) ပါပဲ။

(၄) ဝိရတီ (Abstinence): လက်ကို ပြန်ရုတ်လိုက်တယ်။ "မယူတော့ဘူး" လို့ ဆုံးဖြတ်လိုက်တယ်။

.

ဒီအဆင့်မှာ ယောဂီက ဘယ်လို ရှုရမလဲ။

လောဘပေါ်လာတာကိုလည်း သိပါ။ ဟိရိပေါ်လာတာကိုလည်း သိပါ။

"ရှက်တယ်... ရှက်တယ်"၊ "စောင့်ထိန်းတယ်... စောင့်ထိန်းတယ်" လို့ မှတ်ပါ။

အဲဒီ "ရှက်စိတ်" လေး ပေါ်လာတဲ့အခါ စိတ်ထဲမှာ ပူလောင်သွားသလား၊ အေးသွားသလား စစ်ဆေးကြည့်။

ပထမတော့ မလုပ်ရလို့ နည်းနည်း အောင့်သက်သက် ဖြစ်ချင် ဖြစ်မယ်။ ဒါပေမယ့် ချက်ချင်းဆိုသလို "ငါ လူကောင်းပဲ" ဆိုတဲ့ ကြည်နူးမှု (ပီတိ)၊ အေးချမ်းမှု (ပဿဒ္ဓိ) နောက်က လိုက်လာတာကို တွေ့ရလိမ့်မယ်။

"ဪ... ဟိရိ ဆိုတာ စိတ်ကို အေးမြစေတဲ့၊ စင်ကြယ်စေတဲ့ ဓာတ်ထူးပါလား" လို့ ဉာဏ်နဲ့ ယှဉ်လိုက်ပါ။

 "ဗုဒ္ဓံ သရဏံ ဂစ္ဆာမိ" လို့ ဆိုလိုက်တဲ့အခါ၊ မိမိရဲ့ စိတ်ကို "ဘုရားရှင်ရဲ့ သားတော်/သမီးတော်" (Son/Daughter of the Buddha) အဖြစ် အဆင့်မြှင့်တင်လိုက်ခြင်း ဖြစ်ပါတယ်။ ဘုရင်တစ်ပါးရဲ့ သားဟာ အမှိုက်ပုံမှာ မနေသလို၊ ဘုရားသားတော် ဖြစ်တဲ့ ငါဟာလည်း မကောင်းမှု အမှိုက်ပုံမှာ မနေသင့်ဘူးဆိုတဲ့ "အမျိုးဂုဏ်ကို စောင့်ထိန်းသော စိတ်" (Nobility) ကို မွေးမြူတာဟာ သရဏဂုံ တည်ဆောက်ခြင်းပါပဲ။

လက်တွေ့ ရှုကွက် (Vipassana Assignment - The Mirror of Dignity):

ကဲ... သူတော်ကောင်းတို့၊ ဒီနေ့ အိမ်ရောက်ရင်၊ ဒါမှမဟုတ် အလုပ်ခွင်မှာ ဆုံးဖြတ်ချက် တစ်ခုခု ချခါနီးရင် ဒီနည်းလမ်းလေးကို လက်တွေ့ ကျင့်သုံးကြည့်ပါ။

(၁) မှန်ကြည့်ပါ (Mental Mirror): တစ်ခုခု လုပ်တော့မယ်ဆိုရင် "ဒီအလုပ် လုပ်နေတာကို ငါ့မိဘတွေ၊ ငါလေးစားတဲ့ ဆရာသမားတွေ မြင်ရင် ဘယ်လိုနေမလဲ" လို့ စိတ်ကူးကြည့်ပါ။

(၂) ရွံရှာမှုကို ရှာပါ (Check for Disgust): ရင်ထဲမှာ နည်းနည်းလေး "အော့" ခနဲ ဖြစ်သွားရင်၊ နေမထိထိုင်မသာ ဖြစ်သွားရင် အဲဒါ "ဟိရိ" အချက်ပေးနေတာပဲ။ ချက်ချင်း ရပ်လိုက်ပါ။

(၃) ဂုဏ်ယူပါ (Honor the Choice): မကောင်းမှုကို ရှောင်လိုက်နိုင်တဲ့အခါ "ငါ့သိက္ခာကို ငါ ကာကွယ်လိုက်နိုင်ပြီ" ဆိုပြီး ကိုယ့်ကိုယ်ကို လေးစားတဲ့စိတ် (Self-Respect) ကို မွေးမြူပါ။

တရားသဘောတွေချည်း ပြောနေရင် မျက်စိထဲ မမြင်မှာစိုးလို့၊ ဦးပဉ္ဇင်းတို့ ပြတိုက်မှာ တကယ်ဖြစ်ပျက်ခဲ့တဲ့ ဖြစ်ရပ်လေးတစ်ခုကို အခြေခံပြီး ဥပမာပေးချင်ပါတယ်။ ကျင့်ဝတ်နဲ့ ပတ်သက်ပြီး ဝန်ထမ်းတစ်ယောက် ဘယ်လို ရင်ဆိုင်ခဲ့ရသလဲ ဆိုတာပေါ့။

တစ်ခါတုန်းက ဦးပဉ္ဇင်းတို့ ပြတိုက်ရဲ့ ဝယ်ယူရေးဌာန (Procurement) မှာ "မောင်သစ္စာ" ဆိုတဲ့ ဝန်ထမ်းလေး တစ်ယောက် ရှိတယ်။ နာမည်နဲ့ လိုက်အောင်ပဲ ရိုးသားတယ်။ တစ်နေ့တော့ ပြတိုက်အတွက် လုံခြုံရေး ကင်မရာတွေ (CCTV) အများကြီး ဝယ်ဖို့ တင်ဒါ ခေါ်တယ်။ ကုမ္ပဏီတစ်ခုက မောင်သစ္စာကို လာတွေ့တယ်။ သူတို့က ဈေးနည်းနည်း လျှော့ပေးမယ်၊ ဒါပေမယ့် အရည်အသွေးက နည်းနည်း နိမ့်မယ်။ အဲဒီအစား မောင်သစ္စာကို "ကော်မရှင်" (Commission) အနေနဲ့ ဖုန်းအသစ်တစ်လုံး လက်ဆောင်ပေးမယ်လို့ ကမ်းလှမ်းတယ်။

မောင်သစ္စာ စိတ်လှုပ်ရှားသွားတယ်။ သူ့ဖုန်းကလည်း ပျက်နေတာ ကြာပြီ။ "ဖုန်းလေး ရရင် ကောင်းမှာပဲ" ဆိုတဲ့ လောဘ ဝင်လာတယ်။ ဒါပေမယ့် ချက်ချင်းပဲ သူ့ရင်ထဲမှာ "ဟိရိ" တရားက ထိုးထွက်လာတယ်။ "ငါက ပြတိုက်ဝန်ထမ်းလေ၊ ဓာတ်တော်တွေကို စောင့်ရှောက်တဲ့သူလေ၊ ဒီလို ဖုန်းတစ်လုံးနဲ့ ငါ့သိက္ခာကို လဲလိုက်ရင် ဘုရားရှေ့ ဘယ်လို ရပ်မလဲ" ဆိုပြီး ရှက်စိတ် ဝင်လာတယ်။

ဒီကိစ္စကို သူက ဦးပဉ္ဇင်းတို့ စီမံခန့်ခွဲမှုအဖွဲ့ဆီ လာတင်ပြတယ်။ ဦးပဉ္ဇင်းတို့က "Template T240" (Security & Ethics Incident Log) ကို မဟုတ်ဘဲ၊ ကျင့်ဝတ်ဆိုင်ရာ "Policy No. 8, Article 8.7" (Gift Acceptance & Anti-Corruption) ကို ကိုးကားပြီး ဆုံးဖြတ်ချက် ချပေးရတယ်။ အဲဒီ မူဝါဒမှာ ဘာပါလဲဆိုတော့... "ဝန်ထမ်းများသည် လုပ်ငန်းနှင့် ပတ်သက်၍ ပြင်ပမှ ပေးကမ်းသော တံစိုးလက်ဆောင်များကို (သတ်မှတ်တန်ဖိုးထက် ကျော်လွန်ပါက) လက်မခံရ။ လက်ခံပါက ချက်ချင်း ကြေညာရမည်" တဲ့။

မောင်သစ္စာက အဲဒီကုမ္ပဏီကို ပြတ်ပြတ်သားသား ငြင်းလိုက်တယ်။ "ကျွန်တော် ဖုန်းမလိုချင်ပါဘူး။ ပစ္စည်းကောင်းကိုပဲ ပေးပါ" လို့ ပြောလိုက်တယ်။ ကုမ္ပဏီကလည်း သူ့ရဲ့ ရိုးသားမှုကို လေးစားသွားပြီး ပစ္စည်းအကောင်းတွေကို ပေးသွင်းလိုက်တယ်။ ဒီကိစ္စပြီးတော့ မောင်သစ္စာရဲ့ မျက်နှာက လပြည့်ဝန်းလို ဝင်းပနေတယ်။ ဖုန်းအသစ် မရလိုက်ပေမယ့်၊ "သိက္ခာ" ဆိုတဲ့ တန်ဖိုးမဖြတ်နိုင်တဲ့ ရတနာကို သူ ရလိုက်တယ်။ ဒါဟာ "Case-2532" အနေနဲ့ မှတ်တမ်းဝင်သွားတယ်။ "Professional Ethics" ဆိုတာ သူများမသိအောင် ခိုးလုပ်လို့ ရပေမယ့်၊ ကိုယ့်လိပ်ပြာ ကိုယ်လုံဖို့အတွက် "ဟိရိ" နဲ့ ထိန်းသိမ်းရတဲ့ အရာ ဖြစ်ပါတယ်။

ကိုင်း... တရားတော်ကို နိဂုံးချုပ်ကြစို့။ ဒီနေ့ ဦးပဉ္ဇင်း ဟောကြားခဲ့တဲ့ "ဟိရိ" တရားတော်ကို သစ္စာလေးပါးနဲ့ ချိတ်ဆက်ပြီး ပြန်လည် သုံးသပ်ကြည့်ရအောင်။

(၁) ဒုက္ခသစ္စာ: မကောင်းမှု လုပ်မိလို့ နောင်တရပြီး ပူလောင်ရတာ၊ လိပ်ပြာမလုံလို့ ထိတ်လန့်ရတာ၊ သူများ အထင်သေးခံရမှာ ကြောက်ရတာတွေဟာ ဒုက္ခသစ္စာပါ။

(၂) သမုဒယသစ္စာ: အဲဒီ ဒုက္ခတွေကို ဖြစ်စေတာက အရှက်မရှိတဲ့ "အဟိရိက"၊ အကြောက်မရှိတဲ့ "အနောတ္တပ္ပ" နဲ့ လိုချင်တပ်မက်တဲ့ "တဏှာ" တွေဟာ သမုဒယသစ္စာပါ။

(၃) နိရောဓသစ္စာ: မကောင်းမှုကို စက်ဆုပ်ရွံရှာပြီး၊ စင်ကြယ်သန့်ရှင်းသော စိတ်ဖြင့် အေးချမ်းတည်ငြိမ်သွားသော နိဗ္ဗာန်ဓာတ်ကို မျက်မှောက်ပြုတာဟာ နိရောဓသစ္စာပါ။

(၄) မဂ္ဂသစ္စာ: ဟိရိတရား ထွန်းကားဖို့အတွက် သမ္မာကမ္မန္တ (မှန်ကန်သော အပြုအမူ)၊ သမ္မာအာဇီဝ (မှန်ကန်သော အသက်မွေးမှု) ဆိုတဲ့ မဂ္ဂင်တရားတွေကို ကျင့်သုံးတာဟာ မဂ္ဂသစ္စာ ကျင့်စဉ်ပါပဲ။

ဒီနေ့ ဩဂုတ်လ (၂၀) ရက်၊ သမထနှင့် စိတ်တည်ငြိမ်မှု အခါသမယမှာ... ဦးပဉ္ဇင်း အနေနဲ့ နိဂုံးချုပ် ဆုတောင်းမေတ္တာ ပို့သချင်တာကတော့... "သူတော်ကောင်းများအားလုံး စိတ်နှလုံး ဖြူစင်သန့်ရှင်းကြပါစေ"။ ရွှံ့နွံထဲမှာ ပေါက်သော်လည်း ရွှံ့မပေသော ကြာပန်းကဲ့သို့၊ အဂတိလိုက်စားမှုများသော လောကထဲတွင် နေထိုင်ရသော်လည်း "ဟိရိ" တည်းဟူသော အကာအကွယ်ဖြင့် ကိုယ်ကျင့်တရား စင်ကြယ်စွာ နေထိုင်နိုင်ကြပါစေ။ နောက်ဆုံးမှာ အကုသိုလ်အညစ်အကြေး အားလုံး ကင်းစင်ရာ နိဗ္ဗာန်ရွှေပြည်မြတ်သို့ လျင်မြန်စွာ ရောက်ရှိနိုင်ကြပါစေ ကုန်သတည်း။

ဗုဒ္ဓ သာသနံ စိရံ တိဋ္ဌတု။

ဗုဒ္ဓ သာသနံ စိရံ တိဋ္ဌတု။

ဗုဒ္ဓ သာသနံ စိရံ တိဋ္ဌတု။

ဘိက္ခု ဣန္ဒသောမ သိရိဒန္တမဟာပါလက ORCID: 0009-0000-0697-4760

The Hswagata Buddha Tooth Relics Preservation Museum

ဩဂုတ်လ (၂၀) ရက်၊ ၂၀၂၃

နေ့ရက် - ဩဂုတ်လ (၁၉) ရက်၊ ၂၀၂၃ - သတိ (Mindfulness) နှင့် အန္တရာယ်ကင်းရှင်းရေး သတိပေးချက် (Risk Awareness & Safety Management)

 

နေ့ရက် - ဩဂုတ်လ (၁၉) ရက်၊ ၂၀၂၃ - သတိ (Mindfulness) နှင့် အန္တရာယ်ကင်းရှင်းရေး သတိပေးချက် (Risk Awareness & Safety Management)

နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ။

နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ။

နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ။

 ဒီနေ့ဟာ သာသနာတော်နှစ် ၂၅၆၇ ခု၊ ကောဇာသက္ကရာဇ် ၁၃၈၅ ခုနှစ်၊ ဝါခေါင်လဆန်း (၃) ရက်နေ့ ဖြစ်ပါတယ်။ ကမ္ဘာ့ပြက္ခဒိန်အရ ဒီနေ့ ဩဂုတ်လ (၁၉) ရက်နေ့ကို "ကမ္ဘာ့လူသားချင်း စာနာမှုနေ့" (World Humanitarian Day) အဖြစ် သတ်မှတ်ထားကြပါတယ်။ စစ်ပွဲတွေ၊ သဘာဝဘေးအန္တရာယ်တွေကြားထဲမှာ ကိုယ့်အသက်ကို ပဓာနမထားဘဲ သူတစ်ပါးအသက်ကို ကယ်တင်နေကြတဲ့ သူရဲကောင်းတွေကို ဂုဏ်ပြုတဲ့နေ့ပေါ့။ ဒီလို အန္တရာယ်များတဲ့ နေရာတွေမှာ အလုပ်လုပ်ရတဲ့ လူသားချင်းစာနာသူတွေအတွက် အရေးကြီးဆုံး လက်နက်က ဘာလဲဆိုရင် "သတိ" (Sati) ပါပဲ။ သတိလွတ်တာနဲ့ အသက်အန္တရာယ် ရှိနိုင်တယ်။ ထို့အတူပါပဲ... ဦးပဉ္ဇင်းတို့ သူတော်ကောင်းများလည်း သံသရာဆိုတဲ့ ဘေးကြီးထဲမှာ၊ ကိလေသာ ရန်သူတွေ ဝိုင်းနေတဲ့ကြားထဲမှာ နေထိုင်နေကြရတာ ဖြစ်တဲ့အတွက် "သတိ" တည်းဟူသော အစောင့်အရှောက်ကို လက်ကိုင်ထားနိုင်ကြပါစေ၊ ဒုက္ခသည်များကို ကူညီဖေးမနိုင်ကြပါစေလို့ ဦးစွာပထမ မေတ္တာပို့သ နှုတ်ခွန်းဆက်သလိုက်ပါတယ်။

ဒီနေ့ ဦးပဉ္ဇင်း ဟောကြားချင်တဲ့ တရားခေါင်းစဉ်ကတော့ "သတိ" (Mindfulness) လို့ ခေါ်တဲ့ အမှတ်ရမှုနဲ့ ဒီနေ့ခေတ် Safety Management (ဘေးကင်းလုံခြုံရေး စီမံခန့်ခွဲမှု) မှာ အသက်တမျှ အရေးကြီးတဲ့ "Risk Awareness" (အန္တရာယ်ကို ကြိုတင်သတိပြုမိခြင်း) အကြောင်း ဖြစ်ပါတယ်။ လူတွေက ပြောကြတယ်... "မတော်တဆမှု ဆိုတာ ကံဆိုးလို့ ဖြစ်တာ" တဲ့။ တကယ်တော့ မဟုတ်ပါဘူး။ မတော်တဆမှု အများစုဟာ "သတိလက်လွတ်ဖြစ်မှု" (Lack of Mindfulness) ကြောင့် ဖြစ်ရတာပါ။ လမ်းကူးရင် ကားတိုက်တာ၊ မီးလောင်တာ၊ ရောဂါကူးစက်တာ အားလုံးဟာ "သတိ" ဆိုတဲ့ တံခါးမှူး အိပ်ပျော်သွားတဲ့ အခိုက်အတန့်မှာ ဝင်လာကြတာချည်းပါပဲ။ ဒီနေ့တော့ အဲဒီ သတိတရားကို သိပ္ပံနည်းကျရော၊ ဓမ္မနည်းကျပါ ဘယ်လို တည်ဆောက်မလဲ ဆိုတာကို လေ့လာကြပါမယ်။

ကဲ... တရားမဟောကြားမီမှာ မိမိတို့ရဲ့ စိတ်ကလေးကို နိုးကြားတက်ကြွပြီး၊ အန္တရာယ်ကင်းရှင်းသွားအောင် သမထဘာဝနာလေး ခဏလောက် ပွားများကြရအောင်။ ဒီနေ့ ခေါင်းစဉ်က "သတိ" ဖြစ်တဲ့အတွက် ဦးပဉ္ဇင်းတို့ ကမ္မဋ္ဌာန်း ၄၀ ထဲက "ကာယဂတာသတိ" (Mindfulness of the Body) ထဲက "ဣရိယာပုတ်" (Postures) ကို ရှုမှတ်ကြည့်မယ်။ သူတော်ကောင်းတို့ရေ... မျက်လုံးလေးတွေကို ဖြည်းဖြည်းချင်း မှိတ်ထားပါ။ မိမိရဲ့ ခန္ဓာကိုယ်ကြီး ဘယ်လို နေနေသလဲ ဆိုတာကို တိတိကျကျ သိအောင်လုပ်ပါ။ ထိုင်နေရင် "ထိုင်နေတယ်" လို့ သိပါ။ ခါးလေး နည်းနည်း ကိုင်းနေသလား၊ ခေါင်းလေး ငိုက်နေသလား။ အသေးစိတ် scan ဖတ်သလို စစ်ဆေးကြည့်ပါ။ "ငါ့ခန္ဓာကိုယ် အနေအထား မှန်ရဲ့လား"။ အသက်ရှူတာ မြန်နေသလား၊ နှေးနေသလား။ ဘာတစ်ခုမှ လွတ်မသွားစေနဲ့။ ရေဒါ (Radar) စက်ကြီး လည်ပတ်နေသလိုမျိုး၊ ခန္ဓာကိုယ်ရဲ့ အမူအရာ တိုင်းကို သတိနဲ့ စောင့်ကြည့်ပြီး (၁) မိနစ်လောက် ငြိမ်ငြိမ်လေး နေကြည့်ရအောင်...။

စိတ်ကလေး နိုးကြားပြီး အာရုံစူးစိုက်မှု ကောင်းလာပြီဆိုရင် ဦးပဉ္ဇင်းတို့ ဒီနေ့ခေတ် သိပ္ပံပညာ၊ အထူးသဖြင့် "Safety Science" (ဘေးကင်းလုံခြုံမှု သိပ္ပံ) နဲ့ "Cognitive Psychology" (သိမြင်မှု စိတ်ပညာ) က ဒီ "သတိ" နဲ့ "အန္တရာယ်" ကို ဘယ်လို ဆက်စပ်ပြထားသလဲဆိုတာ ဓမ္မမီးမောင်း ထိုးကြည့်ကြမယ်။ ဘေးကင်းလုံခြုံရေး ပညာရှင် James Reason က "Swiss Cheese Model" (ဆွစ်ဇာလန် ဒိန်ခဲ မော်ဒယ်) ဆိုတာကို တင်ပြခဲ့ဖူးတယ်။

သူတော်ကောင်းတို့... ဒိန်ခဲ အပြားလိုက်လေးတွေကို မြင်ယောင်ကြည့်ပါ။ ဒိန်ခဲပြားတွေမှာ အပေါက်လေးတွေ ပါတတ်တယ်လေ။ မတော်တဆမှု (Accident) တစ်ခု ဖြစ်ဖို့ဆိုတာ အဲဒီ ဒိန်ခဲပြားတွေရဲ့ အပေါက်တွေ တစ်တန်းတည်း ကျသွားမှ ဖြစ်တာတဲ့။

ပထမ ဒိန်ခဲပြားက "အန္တရာယ်ရှိတဲ့ အခြေအနေ" (Unsafe Condition)။

ဒုတိယ ဒိန်ခဲပြားက "ကြီးကြပ်မှု ညံ့ဖျင်းတာ" (Unsafe Supervision)။

တတိယ ဒိန်ခဲပြားက "မတော်တဆ လုပ်ရပ်" (Unsafe Act)။

နောက်ဆုံး ဒိန်ခဲပြားက "ကာကွယ်ရေး စနစ် မရှိတာ" (Lack of Defense)။

သာမန်အချိန်မှာတော့ အပေါက်တွေက လွဲနေလို့ အန္တရာယ် မဖြစ်ဘူး။ ဒါပေမယ့် "သတိ" (Attention) လွတ်သွားတဲ့ အခိုက်အတန့်မှာ အဲဒီ အပေါက်တွေ အားလုံး တန်းသွားပြီး မြားတစ်စင်း ဖောက်ဝင်သွားသလို "ဒိုင်း" ခနဲ မတော်တဆမှု ဖြစ်တော့တာပါပဲ။

သိပ္ပံပညာရှင်တွေက "Situational Awareness" (အခြေအနေကို သိရှိနားလည်မှု) ဆိုတဲ့ စကားလုံးကို သုံးကြတယ်။ လေယာဉ်မှူးတွေ၊ ခွဲစိတ်ဆရာဝန်တွေအတွက် ဒါဟာ အသက်ပါပဲ။ "ငါ့ပတ်ဝန်းကျင်မှာ ဘာဖြစ်နေလဲ" (Perception)၊ "အဲဒါ ဘာအဓိပ္ပာယ်လဲ" (Comprehension)၊ "နောက်ဆက်တွဲ ဘာဖြစ်လာမလဲ" (Projection) ဆိုတဲ့ အဆင့်သုံးဆင့် ရှိတယ်။ "သတိ" မရှိရင် ဒီအဆင့်တွေ ပျက်ကွက်ပြီး "Error Chain" (အမှားကွင်းဆက်) တွေ ဖြစ်လာတတ်ပါတယ်။

.

 သူတော်ကောင်းတို့... ခုနက ပုံမှာ မြင်ရတဲ့အတိုင်းပဲ၊ အပေါက်တွေ တန်းသွားရင် အန္တရာယ် ဖြစ်ပြီ။ အဲဒီ အပေါက်တွေကို ဘာနဲ့ ပိတ်မလဲ။ "သတိ" (Sati) နဲ့ ပိတ်ရမယ်။ သတိရှိတဲ့လူဟာ "ဟော... ဒီမှာ မီးကြိုးပေါက်နေပါလား" ဆိုပြီး ပထမ အပေါက်ကို တွေ့တာနဲ့ ပိတ်လိုက်တယ်။ ဒါဆိုရင် မီးလောင်မှု ဆိုတဲ့ အန္တရာယ်ကြီး ဆက်မဖြစ်တော့ဘူး။ သတိဟာ "Chain Breaker" (ကွင်းဆက် ဖြတ်တောက်သူ) ပါပဲ။

သိပ္ပံပညာဘက်ကနေ မြတ်စွာဘုရားရဲ့ အဘိဓမ္မာဘက်ကို ပြန်လှည့်ကြည့်ကြစို့။ မြတ်စွာဘုရားရှင်က "သတိ" (Sati) ကို ကုသိုလ်တရားတို့ရဲ့ ခေါင်းဆောင်၊ အရေးအကြီးဆုံး တရားအဖြစ် ဟောကြားခဲ့ပါတယ်။ ပါဠိလို "သရတီတိ သတိ" လို့ ဖွင့်ဆိုပါတယ်။ အဓိပ္ပာယ်ကတော့ "အာရုံကို အောက်မေ့တတ်၊ မပျောက်မပျက် မှတ်ရတတ်သောကြောင့် သတိ မည်၏" တဲ့။

အဘိဓမ္မာသဘောအရ သတိရဲ့ လက္ခဏာက "အပိလာပန လက္ခဏာ" တဲ့။ ရေဘူးခွံက ရေထဲမှာ ပေါလောပေါ်နေသလို မဟုတ်ဘဲ၊ ကျောက်ခဲက ရေထဲကို နစ်မြုပ်သွားသလိုမျိုး၊ အာရုံထဲကို စိုက်ဝင်သွားတဲ့ သဘောရှိတယ်။ အပေါ်ယံ ကြည့်တာ မဟုတ်ဘူး၊ စူးစိုက်ပြီး ကြည့်တာ။ သူ့ရဲ့ လုပ်ငန်း (Rasa) ကတော့ "အသမ္မောဟ ရသ" တဲ့။ မတွေဝေခြင်း ကိစ္စ ရှိတယ်။ မေ့လျော့ခြင်း မရှိဘူး။ ပစ္စုပဋ္ဌာန် (Manifestation) ကတော့ "အာရက္ခ" တဲ့။ စောင့်ရှောက်ခြင်း အခြင်းအရာ ရှိတယ်။

ဘုရားရှင်က သတိကို "ဒေါဝါရိက" (တံခါးမှူး) နဲ့ ဥပမာ ပေးတယ်။ မြို့တစ်မြို့မှာ တံခါးမှူးက အရေးကြီးဆုံးပဲ။ သူက လာသမျှ လူတိုင်းကို စစ်ဆေးတယ်။ "မင်း ဘယ်သူလဲ၊ သူခိုးလား၊ ဧည့်သည်လား"။ သူခိုး (အကုသိုလ်) ဆိုရင် တားလိုက်တယ်။ ဧည့်သည်ကောင်း (ကုသိုလ်) ဆိုရင် ဝင်ခွင့်ပြုလိုက်တယ်။ သတိမရှိရင် တံခါးပွင့်နေတဲ့ မြို့လိုပဲ၊ ရန်သူတွေ စိတ်ကြိုက် ဝင်ထွက်ပြီး ဖျက်ဆီးကြလိမ့်မယ်။

ဘုရားရှင်ရဲ့ နောက်ဆုံးစကားတော်ကို မှတ်မိကြတယ် မဟုတ်လား။ "အပ္ပမာဒေန သမ္ပာဒေထ" (မမေ့မလျော့သော သတိတရားဖြင့် ပြီးပြည့်စုံအောင် ကျင့်ကြလော့) တဲ့။ "အပ္ပမာဒ" ဆိုတာ "သတိမကင်းခြင်း" ကို ပြောတာ။ သတိရှိရင် "အမတ" (နိဗ္ဗာန်) ကို ရနိုင်ပြီး၊ သတိမရှိရင် "မတ" (သေသူ) နဲ့ တူတယ်လို့ ဓမ္မပဒမှာ ဟောထားပါတယ်။ သတိလွတ်နေတဲ့သူဟာ အသက်ရှူနေပေမယ့် ဝိညာဉ်မရှိတဲ့ အလောင်းကောင်လိုပဲ အကုသိုလ်တွေရဲ့ စားသောက်ခြင်းကို ခံရတတ်ပါတယ်။

ကဲ... အခု ဒီ "သတိ" သဘောတရားကို ဦးပဉ္ဇင်းတို့ "နေ့စဥ်၀တ်ရွတ်စဥ်မှာပါတဲ့" မှာ ပါတဲ့ ခန္ဓာဖွဲ့နည်း၊ ဓာတ်ဖွဲ့နည်းတွေနဲ့ ချိတ်ဆက်ပြီး "ကာယာနုပဿနာ" နဲ့ "ဓမ္မာနုပဿနာ" ရှုကွက်ထဲကို ထည့်ပြီး လက်တွေ့ အလုပ်လုပ်ကြည့်ရအောင်။ သူတော်ကောင်းတို့ရေ... ဝိပဿနာ ရှုမှတ်တယ် ဆိုတာ တကယ်တော့ ခန္ဓာကိုယ်နဲ့ စိတ်ထဲမှာ ဖြစ်ပေါ်နေတဲ့ "Risk" (အန္တရာယ်) တွေကို စောင့်ကြည့်နေတာပါပဲ။

ဝိပဿနာ ယန္တရား (Mechanism of Alertness):

လမ်းလျှောက်နေရင်း ခလုတ်တိုက်မလို ဖြစ်တဲ့ အခြေအနေကို ဓာတ်ခွဲကြည့်မယ်။

(၁) အာရုံ (Object): ခြေထောက်က ကျောက်ခဲနဲ့ ထိသွားတယ်။ (ဖောဋ္ဌဗ္ဗာရုံ)။

(၂) ဖဿ (Contact): ကာယပသာဒနဲ့ ကျောက်ခဲ ထိတွေ့မှု ဖြစ်တယ်။

(၃) သတိ (Intervention): ထိလိုက်တာနဲ့ တပြိုင်နက် "အို... ကျောက်ခဲပဲ" လို့ ချက်ချင်း သိလိုက်တယ်။ ဒီနေရာမှာ သတိက "Warning System" အနေနဲ့ အလုပ်လုပ်တယ်။

(၄) ပညာ (Action): "ရှောင်လိုက်မှ" ဆိုပြီး ခြေလှမ်းကို ပြင်လိုက်တယ်။ ဒါက Wisdom ရဲ့ ဆုံးဖြတ်ချက်။

အကယ်၍ သတိမရှိရင် (Sati Failure) ဘာဖြစ်မလဲ။

ထိတာကို မသိဘူး (မောဟ)။ ဆက်လျှောက်တယ်။ ခလုတ်တိုက်လဲတယ်။ ခြေထောက်နာတယ်။ "ဘယ်သူထားတာလဲ" ဆိုပြီး ဒေါသထွက်တယ်။ (ဒုက္ခသစ္စာ + သမုဒယသစ္စာ)။

.

ဒီအဆင့်မှာ ယောဂီက ဘယ်လို ရှုရမလဲ။

နေ့စဉ် သွားလာ လှုပ်ရှားနေတဲ့အခါ "ခြေလှမ်း" တိုင်းကို သတိကပ်ပါ။

"ကြွတယ်... လှမ်းတယ်... ချတယ်"။

ခြေထောက် မြေကြီးနဲ့ ထိတိုင်း "ထိတယ်... ထိတယ်" လို့ သိပါ။

အဲဒီ "သိနေတဲ့ သဘော" လေး ရှိနေရင် လောဘ၊ ဒေါသ ဝင်လို့မရဘူး။

အကယ်၍ အန္တရာယ်တစ်ခုခု (ဥပမာ- ကားသံ) ကြားရင် "ကြားတယ်... ကြားတယ်" လို့ မှတ်လိုက်။ အသံကို "ငါ့ကို ဒုက္ခပေးမယ့်အရာ" လို့ မမြင်ဘဲ၊ "သတိပေးတဲ့ အာရုံ" (Signal) အနေနဲ့ မြင်အောင်ကြည့်။

"သတိသည်သာလျှင် ငါ၏ အစောင့်အရှောက်၊ သတိသည်သာလျှင် ငါ၏ ဘေးကင်းရာ" လို့ နှလုံးသွင်းပါ။

 "ဗုဒ္ဓံ သရဏံ ဂစ္ဆာမိ" လို့ ဆိုလိုက်တဲ့အခါ၊ မိမိရဲ့ စိတ်ကို "အကာအကွယ်မဲ့" (Defenseless) အခြေအနေကနေ "လုံခြုံသော ဇုန်" (Safety Zone) ထဲကို ရွှေ့လိုက်ခြင်း ဖြစ်ပါတယ်။ ရတနာသုံးပါးကို အာရုံပြုထားတဲ့ စိတ်ဟာ ခံတပ်မြို့ကြီးလို ခိုင်ခံ့ပါတယ်။ ဘယ်လို အန္တရာယ်၊ ဘယ်လို မကောင်းဆိုးဝါးမှ ဝင်ရောက်မဖျက်ဆီးနိုင်ပါဘူး။ "ငါ့မှာ သတိရှိတယ်၊ ငါ့မှာ သရဏဂုံ ရှိတယ်" ဆိုတဲ့ ယုံကြည်ချက်က စိတ်ကို တည်ငြိမ်စေပြီး ဘေးရန်တွေကို လွင့်စင်စေပါတယ်။

လက်တွေ့ ရှုကွက် (Vipassana Assignment - The Radar Sweep):

ကဲ... သူတော်ကောင်းတို့၊ ဒီနေ့ အိမ်ရောက်ရင်၊ ဒါမှမဟုတ် လမ်းသွားတဲ့အခါ ဒီနည်းလမ်းလေးကို လက်တွေ့ ကျင့်သုံးကြည့်ပါ။

(၁) ပတ်ဝန်းကျင်ကို စစ်ဆေးပါ (Scanning): (၅) မိနစ် တစ်ခါလောက် "ငါ့ဘေးမှာ ဘာတွေ ရှိလဲ" ဆိုပြီး ရေဒါ လှည့်သလို စစ်ဆေးပါ။ အသံတွေ၊ အနံ့တွေ၊ မြင်ကွင်းတွေကို သိလိုက်ပါ။

(၂) ခန္ဓာကို စစ်ဆေးပါ (Internal Check): "ငါ့စိတ် ဘယ်ရောက်နေလဲ"။ အတိတ်ကို ရောက်နေလား၊ အနာဂတ်ကို ရောက်နေလား။ ပစ္စုပ္ပန်ကို ပြန်ခေါ်ပါ။

(၃) အမှတ်အသား ပြုပါ (Flagging): အန္တရာယ်ရှိနိုင်တဲ့ အရာ (ဥပမာ- ရေစိုနေတဲ့ ကြမ်းပြင်၊ မငြိမ်းရသေးတဲ့ မီး) ကို တွေ့ရင် "သတိ... သတိ" လို့ ကိုယ့်ကိုယ်ကို ပြောပြီး ချက်ချင်း ဖြေရှင်းပါ။ ဒါဟာ ကုသိုလ်လည်း ဖြစ်၊ ဘေးလည်း ကင်းပါတယ်။

တရားသဘောတွေချည်း ပြောနေရင် မျက်စိထဲ မမြင်မှာစိုးလို့၊ ဦးပဉ္ဇင်းတို့ ပြတိုက်မှာ တကယ်ဖြစ်ပျက်ခဲ့တဲ့ ဖြစ်ရပ်လေးတစ်ခုကို အခြေခံပြီး ဥပမာပေးချင်ပါတယ်။ သတိလွတ်ရင် ဘယ်လောက် နစ်နာသလဲ၊ သတိရှိရင် ဘယ်လောက် အကျိုးရှိသလဲ ဆိုတာပေါ့။

တစ်ခါတုန်းက ဦးပဉ္ဇင်းတို့ ပြတိုက်ရဲ့ လုံခြုံရေးဌာနမှာ "မောင်နိုင်" ဆိုတဲ့ ဝန်ထမ်းတစ်ယောက် ရှိတယ်။ မောင်နိုင်က လူရိုးပါ၊ ဒါပေမယ့် သူက "ပေါ့ပျက်ပျက်" နေတတ်တယ်။ သူ့တာဝန်က ညဘက် လှည့်ကင်း စောင့်ရတာ။ သူက လမ်းလျှောက်ရင် ဖုန်းပွတ်ပြီး လျှောက်တတ်တယ်။ နားကြပ်တပ်ပြီး သီချင်းနားထောင်တတ်တယ်။ (ဒါ Situational Awareness Zero ပေါ့)။

တစ်ညမှာတော့... မီးစက်ခန်းနားက ဖြတ်သွားတုန်း မီးကြိုးတစ်ခုက ရှော့ခ်ဖြစ်ပြီး မီးပွားလေးတွေ ထွက်နေတယ်။ အဲဒီအချိန်မှာ မီးလောင်နံ့လည်း နည်းနည်း ထွက်နေတယ်။ ဒါပေမယ့် မောင်နိုင်က ဖုန်းထဲက ရုပ်ရှင်ကို အာရုံရောက်နေတော့ မမြင်ဘူး၊ အနံ့မရဘူး။ "Swiss Cheese Model" အရ ပထမအပေါက်၊ ဒုတိယအပေါက်တွေ တန်းနေပြီ။ သူက ကျော်သွားတယ်။

ကံကောင်းချင်တော့ သူ့နောက်ကနေ လိုက်လာတဲ့ "ဦးလေးကြီး" (အသက်ကြီးတဲ့ ဝန်ထမ်းတစ်ယောက်) က သတိကောင်းတယ်။ သူက အနံ့ရတာနဲ့ ချက်ချင်း ဓာတ်မီးနဲ့ ထိုးကြည့်လိုက်တယ်။ မီးပွားကို တွေ့တော့ ချက်ချင်း မီးသတ်ဆေးဘူးနဲ့ ဖြန်းပြီး ငြှိမ်းသတ်လိုက်နိုင်တယ်။ ပြီးတော့ မောင်နိုင်ကို လှမ်းခေါ်တယ်။ "ဟေ့ကောင်... မင်း ဒီလောက် မီးလောင်နေတာ မမြင်ဘူးလား" တဲ့။ မောင်နိုင်က အဲဒီတော့မှ လန့်ဖျပ်ပြီး "ဟာ... ကျွန်တော် မသိလိုက်ဘူး" တဲ့။

ဒီကိစ္စကို စီမံခန့်ခွဲမှုအဖွဲ့က သိသွားတော့ "Template T163" (Risk Register & Incident Log) ကို ထုတ်သုံးရတယ်။ ပြီးတော့ ပြတိုက်ရဲ့ မူဝါဒ "Policy No. 26, Article 26.1" (Safety Protocols & Duty of Care) ကို ကိုးကားပြီး မောင်နိုင်ကို သတိပေးရတယ်။ အဲဒီ မူဝါဒမှာ ဘာပါလဲဆိုတော့... "ပြတိုက်၏ လုံခြုံရေးသည် ဝန်ထမ်းတိုင်း၏ တာဝန်ဖြစ်သည်။ တာဝန်ချိန်အတွင်း အာရုံထွေပြားစေသော အပြုအမူများ (Distractions) ကို ရှောင်ကြဉ်ရမည်" တဲ့။

ဦးပဉ္ဇင်းက မောင်နိုင်ကို ခေါ်ပြီး T163 ဇယားကွက်မှာ "Near Miss" (ကပ်ပြီးလွဲသွားသော အန္တရာယ်) အဖြစ် မှတ်တမ်းတင်ခိုင်းတယ်။

"မောင်နိုင်... မင်းရဲ့ 'သတိ' တစ်ချက် လွတ်တာဟာ ပြတိုက်တစ်ခုလုံးကို ပြာကျသွားစေနိုင်တယ်။ ဒီနေ့ကစပြီး လှည့်ကင်းပတ်ရင် 'သတိပဋ္ဌာန်' တရားနဲ့ ပတ်ပါ။ ခြေလှမ်းတိုင်းကို မှတ်ပါ။ မျက်စိကို ဖွင့်ထားပါ" လို့ ဆုံးမလိုက်တယ်။

မောင်နိုင်လည်း အရမ်း နောင်တရပြီး ပြင်ဆင်တယ်။ နောက်ပိုင်း သူ လှည့်ကင်းပတ်ရင် ဖုန်းမယူတော့ဘူး။ လက်နှိပ်ဓာတ်မီးကို ကိုင်ပြီး သတိထား လျှောက်တယ်။ တစ်လလောက် နေတော့ ရေပိုက်ပေါက်နေတာကို သူအရင်ဆုံး တွေ့ပြီး ပြင်နိုင်ခဲ့တယ်။ ဒါဟာ "Case-2531" အနေနဲ့ မှတ်တမ်းဝင်သွားတယ်။ "Safety begins with Sati" (လုံခြုံရေးသည် သတိမှ စသည်) ဆိုတဲ့ ဆောင်ပုဒ်ကို သူ လက်တွေ့ ပြသနိုင်ခဲ့ပါတယ်။

ကိုင်း... တရားတော်ကို နိဂုံးချုပ်ကြစို့။ ဒီနေ့ ဦးပဉ္ဇင်း ဟောကြားခဲ့တဲ့ "သတိ" တရားတော်ကို သစ္စာလေးပါးနဲ့ ချိတ်ဆက်ပြီး ပြန်လည် သုံးသပ်ကြည့်ရအောင်။

(၁) ဒုက္ခသစ္စာ: မတော်တဆမှုတွေ၊ အန္တရာယ်တွေ၊ ရောဂါဘယတွေကြောင့် ဖြစ်ရတဲ့ ဆင်းရဲခြင်းတွေဟာ ဒုက္ခသစ္စာပါ။

(၂) သမုဒယသစ္စာ: အဲဒီ ဒုက္ခတွေကို ဖိတ်ခေါ်နေတာက သတိကင်းမဲ့ခြင်း "ပမာဒ" (Negligence) နဲ့ အာရုံကာမဂုဏ်ကို မက်မောပြီး မေ့လျော့နေတဲ့ "တဏှာ" ဟာ သမုဒယသစ္စာပါ။

(၃) နိရောဓသစ္စာ: သတိတရား ထက်မြက်လာပြီး၊ အန္တရာယ်အပေါင်းမှ ကင်းဝေးကာ၊ ဘေးကင်းလုံခြုံသော နိဗ္ဗာန်ဓာတ် (Amata - The Deathless) ကို မျက်မှောက်ပြုတာဟာ နိရောဓသစ္စာပါ။

(၄) မဂ္ဂသစ္စာ: သတိကို တည်ဆောက်ဖို့အတွက် သမ္မာသတိ အပါအဝင် မဂ္ဂင်ရှစ်ပါးကို ကျင့်သုံးတာဟာ မဂ္ဂသစ္စာ ကျင့်စဉ်ပါပဲ။

ဒီနေ့ ဩဂုတ်လ (၁၉) ရက်၊ ကမ္ဘာ့လူသားချင်း စာနာမှုနေ့ အခါသမယမှာ... ဦးပဉ္ဇင်း အနေနဲ့ နိဂုံးချုပ် ဆုတောင်းမေတ္တာ ပို့သချင်တာကတော့... "သူတော်ကောင်းများအားလုံး အန္တရာယ်အပေါင်းမှ ကင်းဝေးကြပါစေ"။ မိမိတို့၏ ဘဝခရီးလမ်းကို "သတိ" တည်းဟူသော မီးမောင်းကြီး ထိုးလျက်၊ မမြင်နိုင်သော ကျင်းချိုင့်၊ ဆူးငြောင့် ခလုတ်များကို ရှောင်ကွင်းကာ ဘေးကင်းစွာ လျှောက်လှမ်းနိုင်ကြပါစေ။ နောက်ဆုံးမှာ အိုခြင်း၊ နာခြင်း၊ သေခြင်း တည်းဟူသော ဘေးကြီးများပါ ကင်းငြိမ်းရာ "အမတ နိဗ္ဗာန်" ရွှေပြည်မြတ်သို့ လျင်မြန်စွာ ရောက်ရှိနိုင်ကြပါစေ ကုန်သတည်း။

ဗုဒ္ဓ သာသနံ စိရံ တိဋ္ဌတု။

ဗုဒ္ဓ သာသနံ စိရံ တိဋ္ဌတု။

ဗုဒ္ဓ သာသနံ စိရံ တိဋ္ဌတု။

ဘိက္ခု ဣန္ဒသောမ သိရိဒန္တမဟာပါလက ORCID: 0009-0000-0697-4760

The Hswagata Buddha Tooth Relics Preservation Museum

ဩဂုတ်လ (၁၉) ရက်၊ ၂၀၂၃

နေ့ရက် - ဩဂုတ်လ (၁၈) ရက်၊ ၂၀၂၃- သဒ္ဓါ (Faith) နှင့် မိမိကိုယ်ကို ယုံကြည်မှု (Self-Confidence in Psychology)

 

နေ့ရက် - ဩဂုတ်လ (၁၈) ရက်၊ ၂၀၂၃- သဒ္ဓါ (Faith) နှင့် မိမိကိုယ်ကို ယုံကြည်မှု (Self-Confidence in Psychology)

နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ။

နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ။

နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ။

 ဒီနေ့ဟာ သာသနာတော်နှစ် ၂၅၆၇ ခု၊ ကောဇာသက္ကရာဇ် ၁၃၈၅ ခုနှစ်၊ ဝါခေါင်လဆန်း (၂) ရက်နေ့ ဖြစ်ပါတယ်။ မနေ့က ဦးပဉ္ဇင်းတို့ "ယုံမှားသံသယ" (ဝိစိကိစ္ဆာ) အကြောင်းကို ပြောခဲ့ကြပြီးပြီ။ ရေနောက်နေရင် အောက်က သဲပွင့်ကို မမြင်ရသလို၊ သံသယဝင်နေရင် အမှန်တရားကို မမြင်ရဘူးလို့ ဟောခဲ့တယ်။ ဒီနေ့တော့ အဲဒီ ရေနောက်တွေကို ကြည်လင်သွားစေမယ့် "ကျောက်ချဉ်" တုံးကြီးအကြောင်းကို ပြောပြချင်ပါတယ်။ အဲဒါကတော့ "သဒ္ဓါ" လို့ခေါ်တဲ့ ယုံကြည်မှုပါပဲ။ လောကမှာ လူတစ်ယောက် အောင်မြင်ဖို့ဆိုရင် "Self-Confidence" (မိမိကိုယ်ကို ယုံကြည်မှု) လိုအပ်သလို၊ သံသရာမှာ လွတ်မြောက်ဖို့ဆိုရင်လည်း "သဒ္ဓါ" ဆိုတဲ့ လက်နက်က မရှိမဖြစ် လိုအပ်ပါတယ်။ ဒါကြောင့် ဒီနေ့ ဩဂုတ်လ (၁၈) ရက်နေ့မှာ သူတော်ကောင်းများအားလုံး သံသယကင်းစင်ပြီး၊ ခိုင်မာသော ယုံကြည်ချက်များဖြင့် ဘဝပန်းတိုင်ကို လှမ်းကိုင်နိုင်ကြပါစေလို့ ဦးစွာပထမ မေတ္တာပို့သ နှုတ်ခွန်းဆက်သလိုက်ပါတယ်။

ဒီနေ့ ဦးပဉ္ဇင်း ဟောကြားချင်တဲ့ တရားခေါင်းစဉ်ကတော့ "သဒ္ဓါ" (Saddha) နဲ့ ခေတ်သစ် စိတ်ပညာမှာ ပြောကြတဲ့ "Psychology of Confidence" (ယုံကြည်မှုဆိုင်ရာ စိတ်ပညာ) အကြောင်း ဖြစ်ပါတယ်။ ဦးပဉ္ဇင်းတို့ ဗုဒ္ဓဘာသာမှာ "သဒ္ဓါ" ဆိုတာ ကန်းကုန်အောင် ယုံတာ (Blind Faith) မဟုတ်ပါဘူး။ အကြောင်းအကျိုး ခိုင်လုံစွာနဲ့ ယုံကြည်တာ (Rational Faith) ဖြစ်ပါတယ်။ စိတ်ပညာရှင်တွေကလည်း ပြောကြတယ်... လူတစ်ယောက်ဟာ "ငါ လုပ်နိုင်တယ်" လို့ ယုံကြည်လိုက်တဲ့ အခိုက်အတန့်မှာ၊ သူ့ရဲ့ ဦးနှောက်ထဲက ဓာတုဗေဒ ပြောင်းလဲမှုတွေ ဖြစ်ပေါ်လာပြီး၊ တကယ်ပဲ လုပ်နိုင်စွမ်းတွေ ထွက်ပေါ်လာတယ်တဲ့။ ဒီသဘောတရားတွေကို ဒီနေ့ အသေးစိတ် ရှင်းပြပါမယ်။

ကဲ... တရားမဟောကြားမီမှာ မိမိတို့ရဲ့ စိတ်ကလေးကို ကြည်လင်သန့်ရှင်းပြီး၊ ယုံကြည်မှု အားကောင်းလာအောင် သမထဘာဝနာလေး ခဏလောက် ပွားများကြရအောင်။ ဒီနေ့ ခေါင်းစဉ်က "သဒ္ဓါ" ဖြစ်တဲ့အတွက် ဦးပဉ္ဇင်းတို့ ကမ္မဋ္ဌာန်း ၄၀ ထဲက "ဗုဒ္ဓါနုဿတိ" (Recollection of the Buddha) ကို အသုံးပြုပြီး စိတ်ကို "ကျောက်ချဉ်" ခတ်ကြည့်မယ်။ သူတော်ကောင်းတို့ရေ... မျက်လုံးလေးတွေကို ဖြည်းဖြည်းချင်း မှိတ်ထားပါ။ မိမိတို့ အိမ်မှာ ကိုးကွယ်ထားတဲ့ ဘုရားဆင်းတုတော်၊ ဒါမှမဟုတ် ရွှေတိဂုံစေတီတော်ကြီးလို ကြည်ညိုစရာ ပုံရိပ်တစ်ခုကို စိတ်အာရုံထဲမှာ ထင်ရှားအောင် ပုံဖော်ကြည့်ပါ။ ဘုရားရှင်ရဲ့ မျက်နှာတော်ဟာ အင်မတန် အေးချမ်းတယ်။ ဘုရားရှင်ရဲ့ ဉာဏ်တော်ဟာ အင်မတန် ကြီးမားတယ်။ "အရဟံ... အရဟံ..." လို့ စိတ်ထဲက ရွတ်ဆိုရင်း၊ ဘုရားရှင်ရဲ့ ဂုဏ်တော်တွေက ကိုယ့်ရဲ့ နှလုံးသားထဲကို စီးဝင်လာတယ်လို့ ခံစားကြည့်ပါ။ ရေနောက်ခွက်ထဲကို ကျောက်ချဉ်ထည့်လိုက်ရင် အနည်တွေ ထိုင်သွားပြီး ရေကြည်လာသလိုမျိုး၊ ဘုရားဂုဏ်ကို အာရုံပြုလိုက်တာနဲ့ စိတ်ထဲက အပူတွေ၊ သံသယတွေ ငြိမ်ကျသွားပြီး "ကြည်လင်ခြင်း" (Clarity) သဘောလေး ပေါ်လာတာကို စောင့်ကြည့်ပါ။ (၁) မိနစ်လောက် ငြိမ်ငြိမ်လေး ပွားများကြည့်ရအောင်...။

စိတ်ကလေး ကြည်လင်ပြီး ယုံကြည်မှု သဘောလေး ကိန်းဝပ်လာပြီဆိုရင် ဦးပဉ္ဇင်းတို့ ဒီနေ့ခေတ် သိပ္ပံပညာ၊ အထူးသဖြင့် "Positive Psychology" (အပြုသဘောဆောင်သော စိတ်ပညာ) နဲ့ "Social Cognitive Theory" က ဒီ "ယုံကြည်မှု" ကို ဘယ်လို ရှင်းပြထားသလဲဆိုတာ ဓမ္မမီးမောင်း ထိုးကြည့်ကြမယ်။

စိတ်ပညာရှင်ကြီး Albert Bandura (အဲလ်ဘတ် ဘန်ဒူရာ) က "Self-Efficacy" (မိမိစွမ်းဆောင်နိုင်ရည်ကို ယုံကြည်မှု) ဆိုတဲ့ သီအိုရီကို ဖော်ထုတ်ခဲ့တယ်။ သူက ဘာပြောလဲဆိုတော့... လူတစ်ယောက်ရဲ့ အောင်မြင်မှုဟာ သူ့ရဲ့ အရည်အချင်း (Ability) အပေါ်မှာပဲ မူတည်တာ မဟုတ်ဘူး၊ "ငါ လုပ်နိုင်တယ်" ဆိုတဲ့ ယုံကြည်ချက် (Belief) အပေါ်မှာ အများကြီး မူတည်တယ်တဲ့။

သိပ္ပံပညာရှင်တွေက စမ်းသပ်မှုတစ်ခု လုပ်ခဲ့တယ်။ အားကစားသမား နှစ်ယောက်ကို ယူလိုက်တယ်။ နှစ်ယောက်လုံး ခွန်အားတူတူပဲ။ ဒါပေမယ့် တစ်ယောက်ကိုတော့ "ဒီအလေးတုံးက ပေါ့ပါတယ်" လို့ ပြောပြီး မခိုင်းတယ်။ နောက်တစ်ယောက်ကိုတော့ "ဒါက အရမ်းလေးတယ်၊ မင်း မနိုင်လောက်ဘူး" လို့ ပြောပြီး မခိုင်းတယ်။ ရလဒ်က ဘာဖြစ်လဲဆိုတော့... "ပေါ့တယ်" လို့ ယုံကြည်ထားတဲ့သူက တကယ်ပဲ မနိုင်သွားတယ်။ "လေးတယ်" လို့ ထင်ထားတဲ့သူက မမနိုင်ဘူး။ ဘာဖြစ်လို့လဲ။ ဦးနှောက်က "ယုံကြည်မှု" (Belief) အပေါ် မူတည်ပြီး ခန္ဓာကိုယ်ရဲ့ ကြွက်သားတွေဆီကို လျှပ်စစ်အချက်ပြ (Neural Signals) တွေ ပို့လွှတ်တဲ့ ပမာဏ မတူလို့ပါပဲ။ ယုံကြည်မှု ရှိတဲ့အခါ ဦးနှောက်က "အကုန်ထုတ်သုံး" (Full Power) လို့ အမိန့်ပေးတယ်။ ယုံကြည်မှု မရှိရင် "ထိန်းထား" (Conserve Energy) လို့ အမိန့်ပေးတယ်။ ဒါကို "Confidence Gap" လို့ ခေါ်ပါတယ်။

နောက်ပြီး "Placebo Effect" (စိတ်ဖြေဆေး အာနိသင်) ဆိုတာ ကြားဖူးကြမှာပါ။ ဆေးမဟုတ်တဲ့ သကြားလုံးကို "ဒါ အကောင်းဆုံးဆေးပဲ" လို့ ယုံယုံကြည်ကြည်နဲ့ တိုက်လိုက်ရင်၊ လူနာရဲ့ ရောဂါ တကယ် သက်သာသွားတယ်။ ဒါဟာ ယုံကြည်မှု (Saddha) က ရုပ်ခန္ဓာ (Rupa) ကို ပြုပြင်နိုင်စွမ်း ရှိတယ်ဆိုတာကို သိပ္ပံနည်းကျ သက်သေပြနေတာပါပဲ။

.

 သူတော်ကောင်းတို့... ခုနက ပုံမှာ မြင်ရတဲ့အတိုင်းပဲ၊ ယုံကြည်မှုဆိုတာ စက်ဝန်း (Cycle) လို လည်ပတ်နေတာ။ စိတ်ထဲမှာ "ယုံကြည်" လိုက်တာနဲ့ လုပ်ရပ်တွေက ထက်မြက်လာတယ်။ လုပ်ရပ်ကောင်းတော့ ရလဒ်ကောင်းတယ်။ ရလဒ်ကောင်းတော့ ပိုယုံကြည်လာတယ်။ ဒါဟာ ဗုဒ္ဓဘာသာမှာ ပြောတဲ့ "သဒ္ဓါသည် မျိုးစေ့၊ ကုသိုလ်သည် အသီးအပွင့်" ဆိုတဲ့ သဘောတရားနဲ့ အတူတူပါပဲ။

သိပ္ပံပညာဘက်ကနေ မြတ်စွာဘုရားရဲ့ အဘိဓမ္မာဘက်ကို ပြန်လှည့်ကြည့်ကြစို့။ မြတ်စွာဘုရားရှင်က "သဒ္ဓါ" (Saddha) ကို အင်မတန် အရေးကြီးတဲ့ စေတသိက် တစ်ပါးအဖြစ် ဟောကြားခဲ့ပါတယ်။ ပါဠိလို "သဒ္ဒဟတီတိ သဒ္ဓါ" လို့ ဖွင့်ဆိုပါတယ်။ အဓိပ္ပာယ်ကတော့ "ရတနာသုံးပါးနှင့် ကံ-ကံ၏ အကျိုးကို ကောင်းစွာ ယုံကြည်တတ်သောကြောင့် သဒ္ဓါ မည်၏" တဲ့။

အဘိဓမ္မာသဘောအရ သဒ္ဓါမှာ ထူးခြားတဲ့ လက္ခဏာနဲ့ လုပ်ငန်း (၂) မျိုး ရှိတယ်။

(၁) သမ္ပသာဒန လက္ခဏာ: ရေကို ကြည်လင်စေတဲ့ လက္ခဏာ။ စကြာမင်းကြီး ခရီးထွက်တုန်းက ရေနောက်နေတဲ့ ချောင်းကို "ဥဒကပသာဒ" ဆိုတဲ့ ပတ္တမြားတုံး ပစ်ချလိုက်တော့ ရေတွေ ချက်ချင်း ကြည်သွားသတဲ့။ ထို့အတူပါပဲ... စိတ်ထဲမှာ သဒ္ဓါ ဖြစ်ပေါ်လာရင် လောဘ၊ ဒေါသ၊ မောဟ၊ မာန စတဲ့ အနည်အနှစ်တွေ အောက်ကို ထိုင်သွားပြီး စိတ်ကလေး ကြည်လင်လာတယ်။ ဒါကြောင့် ဘုရားဖူးရင် စိတ်အေးတာ၊ တရားနာရင် စိတ်ကြည်တာဟာ သဒ္ဓါရဲ့ စွမ်းပကားပါပဲ။

(၂) ပက္ခန္ဒန လက္ခဏာ: ဖြတ်ကူးရဲတဲ့ လက္ခဏာ။ လူတွေအများကြီး ရေကြီးနေတဲ့ ချောင်းကမ်းပါးမှာ ရပ်ပြီး "ကူးရမလား၊ မကူးရမလား" တွေဝေနေကြတယ်။ အဲဒီအချိန်မှာ သူရဲကောင်းတစ်ယောက်က "ဟေ့... ငါ့နောက်လိုက်ခဲ့" ဆိုပြီး ရေထဲကို ဒိုင်ဗင်ထိုးချလိုက်တယ်။ ကျန်တဲ့လူတွေလည်း သူ့ကို ယုံပြီး လိုက်ကူးကြတယ်။ အဲဒီ သူရဲကောင်းလိုပဲ... သဒ္ဓါဟာ ဒါနပြုဖို့၊ သီလဆောက်တည်ဖို့၊ တရားအားထုတ်ဖို့အတွက် ရှေ့ဆုံးကနေ ရဲရဲဝံ့ဝံ့ ခုန်ဆင်းပေးပါတယ်။

သဒ္ဓါမရှိရင် ဘာကုသိုလ်မှ လုပ်လို့ မရပါဘူး။ "သဒ္ဓါသည် ဥစ္စာ၊ သဒ္ဓါသည် မျိုးစေ့၊ သဒ္ဓါသည် လက်" လို့ ဘုရားရှင် ဟောထားပါတယ်။ လက်မပါရင် ရွှေတောင်ကြီး တွေ့လည်း မကောက်ယူနိုင်သလို၊ သဒ္ဓါမပါရင် ဘုရားသာသနာနဲ့ ကြုံလည်း ကုသိုလ်မရနိုင်ပါဘူး။ ဒါပေမယ့် သတိထားရမှာက "ပညာ" မပါတဲ့ သဒ္ဓါဆိုရင်တော့ "အမူးလိက သဒ္ဓါ" (အခြေအမြစ်မရှိတဲ့ ယုံကြည်မှု) ဖြစ်ပြီး လမ်းမှား ရောက်သွားတတ်ပါတယ်။ "ပညာ" ပါတဲ့ သဒ္ဓါ (အာကာရဝတီ သဒ္ဓါ) မှသာလျှင် လမ်းမှန်ကို ရောက်စေတာပါ။

ကဲ... အခု ဒီ "သဒ္ဓါ" သဘောတရားကို ဦးပဉ္ဇင်းတို့ "နေ့စဥ်၀တ်ရွတ်စဥ်မှာပါတဲ့" မှာ ပါတဲ့ ခန္ဓာဖွဲ့နည်း၊ ဓာတ်ဖွဲ့နည်းတွေနဲ့ ချိတ်ဆက်ပြီး "ဓမ္မာနုပဿနာ" ရှုကွက်ထဲကို ထည့်ပြီး လက်တွေ့ အလုပ်လုပ်ကြည့်ရအောင်။ သူတော်ကောင်းတို့ရေ... ဝိပဿနာ ရှုမှတ်တဲ့အခါမှာ သဒ္ဓါကို "ငါ ယုံတယ်" လို့ ပုဂ္ဂိုလ်စွဲနဲ့ မကြည့်ဘဲ၊ "ကြည်လင်တဲ့ ဓာတ်သဘော" (Clear Element) အနေနဲ့ ကြည့်ဖို့ လိုပါတယ်။

ဝိပဿနာ ယန္တရား (Mechanism of Faith):

ဘုရားရှိခိုးနေတဲ့ အခြေအနေကို ဓာတ်ခွဲကြည့်မယ်။

(၁) အာရုံ (Object): ဘုရားပုံတော်ကို မြင်တယ် (ရူပါရုံ)။ ဂုဏ်တော်ကို အာရုံပြုတယ် (ဓမ္မာရုံ)။

(၂) သဒ္ဓါ (Occurrence): ရင်ထဲမှာ ကြည်နူးမှု၊ အေးချမ်းမှု၊ ယုံကြည်မှုတွေ ဖြစ်ပေါ်လာတယ်။ ရေနောက်ကနေ ရေကြည် ဖြစ်သွားသလိုမျိုး "ရှင်း" ခနဲ ဖြစ်သွားတယ်။ ဒါဟာ သဒ္ဓါ စေတသိက် (သင်္ခါရက္ခန္ဓာ) ပါပဲ။

(၃) ဝေဒနာ (Feeling): ဝမ်းမြောက်တဲ့ သောမနဿ ဝေဒနာ ဖြစ်ပေါ်တယ်။

(၄) ပီတိ (Joy): ကြက်သီးမွေးညှင်းထပြီး နှစ်သက်မှု ဖြစ်တယ်။

.

ဒီအဆင့်မှာ ယောဂီက ဘယ်လို ရှုရမလဲ။

ဘုရားပုံတော်ကို အာရုံပြုနေရာကနေ၊ ကိုယ့်စိတ် ကို ပြန်ကြည့်ပါ။

"ကြည်တယ်... ကြည်တယ်"၊ "အေးတယ်... အေးတယ်" လို့ မှတ်ပါ။

"ဪ... ခုနက စိတ်က နောက်ကျိနေတယ်။ အခု သဒ္ဓါဝင်လာတော့ ကြည်လင်သွားပါလား။ သဒ္ဓါဆိုတာ ရေကြည်ဆေးနဲ့ တူပါလား" လို့ သဘောတရားကို မြင်အောင်ကြည့်။

"ငါ ယုံတာ မဟုတ်ဘူး။ အကြောင်း (အာရုံ) တိုက်ဆိုင်လို့ ဖြစ်ပေါ်လာတဲ့ ကုသိုလ်စိတ် အစဉ်အတန်း (Process) မျှသာပါလား" လို့ ဆင်ခြင်လိုက်ပါ။

အဲဒီလို ရှုမှတ်လိုက်တာနဲ့ သဒ္ဓါကို ဥပါဒါန် (စွဲလမ်းမှု) မဖြစ်တော့ဘဲ၊ ဝိပဿနာဉာဏ် အဆင့်ကို ကူးပြောင်းသွားပါတယ်။

 "ဗုဒ္ဓံ သရဏံ ဂစ္ဆာမိ" လို့ ဆိုလိုက်တဲ့အခါ၊ မိမိရဲ့ စိတ်ကို ဘုရားရှင်ရဲ့ ဂုဏ်တော်ကွန်ရက် (Network) နဲ့ ချိတ်ဆက်လိုက်ခြင်း ဖြစ်ပါတယ်။ Wi-Fi ချိတ်လိုက်သလိုပေါ့။ ချိတ်ဆက်လိုက်တာနဲ့ ဘုရားရှင်ဆီက အေးဓာတ်၊ ကြည်ဓာတ်တွေ ကိုယ့်ဆီ စီးဝင်လာတယ်။ "ငါ့မှာ အားကိုးရာ ရှိပြီ" ဆိုတဲ့ ယုံကြည်ချက် (Confidence) ကြောင့် ကြောက်ရွံ့မှုတွေ ပျောက်ကွယ်သွားတယ်။ ဒါဟာ သရဏဂုံရဲ့ လက်တွေ့ အကျိုးကျေးဇူးပါပဲ။

လက်တွေ့ ရှုကွက် (Vipassana Assignment - The Crystal Mind):

ကဲ... သူတော်ကောင်းတို့၊ ဒီနေ့ အိမ်ရောက်ရင်၊ ဒါမှမဟုတ် စိတ်ရှုပ်ထွေးနေတဲ့ အချိန်မှာ ဒီနည်းလမ်းလေးကို လက်တွေ့ ကျင့်သုံးကြည့်ပါ။

(၁) ရေခွက်ကို ကြည့်ပါ (Visualize the Glass): ကိုယ့်စိတ်ကို ရေတစ်ခွက်လို့ သဘောထား။ အခု လောဘ၊ ဒေါသတွေကြောင့် ရေက နောက်နေတယ်။

(၂) ကျောက်ချဉ် ထည့်ပါ (Add the Alum): "အရဟံ" လို့ တစ်လုံးတည်း ရွတ်လိုက်ပါ။ အဲဒီ အသံ၊ အဲဒီ အာရုံကို ကျောက်ချဉ်တုံးလို့ သဘောထားပြီး ရင်ဘတ်ထဲ ပစ်ချလိုက်ပါ။

(၃) အနည်ထိုင်တာကို စောင့်ကြည့်ပါ (Watch it Settle): စိတ်ထဲက အပူအပင်တွေ၊ အတွေးတွေ တဖြည်းဖြည်း ငြိမ်ကျသွားပြီး၊ "ကြည်" လာတဲ့ အခိုက်အတန့်ကို ဖမ်းဆုပ်လိုက်ပါ။ အဲဒီ ကြည်လင်မှုလေးကို "သဒ္ဓါ... သဒ္ဓါ" လို့ မှတ်ပါ။

တရားသဘောတွေချည်း ပြောနေရင် မျက်စိထဲ မမြင်မှာစိုးလို့၊ ဦးပဉ္ဇင်းတို့ ပြတိုက်မှာ တကယ်ဖြစ်ပျက်ခဲ့တဲ့ ဖြစ်ရပ်လေးတစ်ခုကို အခြေခံပြီး ဥပမာပေးချင်ပါတယ်။ ယုံကြည်မှု ပျောက်ဆုံးနေတဲ့ ဝန်ထမ်းတစ်ယောက်ကို ဘယ်လို ပြန်လည် တည်ဆောက်ပေးခဲ့သလဲ ဆိုတာပေါ့။

တစ်ခါတုန်းက ဦးပဉ္ဇင်းတို့ ပြတိုက်ရဲ့ ဘဏ္ဍာရေးဌာနမှာ "မောင်မျိုး" ဆိုတဲ့ ဝန်ထမ်းတစ်ယောက် ရှိတယ်။ မောင်မျိုးက ရိုးသားပါတယ်။ ဒါပေမယ့် တစ်ခါတုန်းက စာရင်းအသေးအဖွဲလေး တစ်ခု မှားဖူးတယ်။ အဲဒီတုန်းက အထက်လူကြီး တစ်ယောက်က နည်းနည်း ပြင်းပြင်းထန်ထန် ဆူလိုက်မိတယ်။ အဲဒီကစပြီး မောင်မျိုးဟာ "Self-Confidence" (မိမိကိုယ်ကို ယုံကြည်မှု) ကျဆင်းသွားတယ်။ "ငါ ဘာလုပ်လုပ် မှားတော့မှာပဲ" ဆိုတဲ့ သံသယ (Self-Doubt) ဝင်သွားတယ်။ စာရင်းလုပ်ရင် လက်တွေ တုန်နေတယ်။ လူကြီးတွေ ရှေ့ရောက်ရင် စကားမပြောရဲတော့ဘူး။

သူ့ရဲ့ သဒ္ဓါတရားလည်း ကျဆင်းလာတယ်။ "ငါ့ကံက ညံ့တယ်၊ ဘုရားတရား လုပ်လည်း မထူးပါဘူး" ဆိုတဲ့ အထိ ဖြစ်လာတယ်။ (ဒါ "Lack of Self-Efficacy" ပေါ့)။ ပြတိုက်ရဲ့ အလုပ်တွေလည်း ကြန့်ကြာကုန်တယ်။

ဒီကိစ္စကို စီမံခန့်ခွဲမှုအဖွဲ့က သတိထားမိတော့ "Template T101" (Staff Code of Ethics & Core Values) ကို ပြန်ထုတ်သုံးရတယ်။ ပြီးတော့ ပြတိုက်ရဲ့ မူဝါဒ "Policy No. 1, Article 1.2" (Integrity & Professional Confidence) ကို ကိုးကားပြီး မောင်မျိုးကို မြှင့်တင်ပေးရတယ်။ အဲဒီ မူဝါဒမှာ ဘာပါလဲဆိုတော့... "ဝန်ထမ်းတိုင်းသည် မိမိ၏ ရိုးသားမှု (Integrity) ကို အရင်းပြု၍၊ လုပ်ငန်းခွင်၌ ယုံကြည်မှုရှိစွာ တာဝန်ထမ်းဆောင်ရမည်။ အမှားကို သင်ခန်းစာယူ၍ ရှေ့ဆက်ရမည်" တဲ့။

ဦးပဉ္ဇင်းက မောင်မျိုးကို ခေါ်တွေ့တယ်။ မဆူပါဘူး။

"မောင်မျိုး... မင်း ရိုးသားတယ် ဆိုတာ ဦးပဉ္ဇင်းတို့ ယုံတယ်။ မင်းရဲ့ 'သီလ' (Morality) ကို ယုံတယ်။ သီလရှိတဲ့သူဟာ ကြောက်စရာ မလိုဘူး" လို့ အားပေးလိုက်တယ်။

ပြီးတော့ T101 ထဲက "Core Values" (အဓိက တန်ဖိုးများ) ကို ဖတ်ပြတယ်။ "ငါတို့ ပြတိုက်က တန်ဖိုးထားတာ 'ပြီးပြည့်စုံခြင်း' (Perfection) မဟုတ်ဘူး၊ 'ရိုးသားစွာ ကြိုးစားခြင်း' (Honest Effort) ဖြစ်တယ်"။

ပြီးတော့ တာဝန်သေးသေးလေး တစ်ခု ပေးလိုက်တယ်။ "မောင်မျိုး... ဒီနေ့ အလှူငွေစာရင်းကို မင်း တစ်ယောက်တည်း တာဝန်ယူပြီး လုပ်ကြည့်။ မှားရင် ဦးပဉ္ဇင်း တာဝန်ယူမယ်" လို့ ပြောလိုက်တယ်။ (ဒါ Bandura ပြောတဲ့ "Mastery Experience" ပေးလိုက်တာပဲ)။

မောင်မျိုးက ဦးပဉ္ဇင်းရဲ့ ယုံကြည်မှု (Trust) ကို ရလိုက်တော့၊ သူ့ရဲ့ စိတ်ထဲမှာ "သဒ္ဓါ" တွေ တက်လာတယ်။ "ငါ့ကို ဆရာတော် ယုံတယ်၊ ငါ လုပ်နိုင်ရမယ်" ဆိုပြီး ကြိုးစားတယ်။ အဲဒီနေ့ စာရင်းက တိကျမှန်ကန်နေတယ်။ အဲဒီ အောင်မြင်မှုလေး တစ်ခုက သူ့ရဲ့ ယုံကြည်မှုကို ပြန်လည် မွေးဖွားပေးလိုက်တယ်။ အခုဆိုရင် မောင်မျိုးဟာ ပြတိုက်ရဲ့ အတိကျဆုံး ဘဏ္ဍာရေးမှူး ဖြစ်နေပါပြီ။ ဒါဟာ "Case-2530" အနေနဲ့ မှတ်တမ်းဝင်သွားတယ်။ "Ethical Foundation" (ကျင့်ဝတ် အခြေခံ) ဟာ ယုံကြည်မှုရဲ့ အုတ်မြစ်ဖြစ်ကြောင်း သက်သေပြလိုက်တာပါပဲ။

ကိုင်း... တရားတော်ကို နိဂုံးချုပ်ကြစို့။ ဒီနေ့ ဦးပဉ္ဇင်း ဟောကြားခဲ့တဲ့ "သဒ္ဓါ" တရားတော်ကို သစ္စာလေးပါးနဲ့ ချိတ်ဆက်ပြီး ပြန်လည် သုံးသပ်ကြည့်ရအောင်။

(၁) ဒုက္ခသစ္စာ: ယုံကြည်မှု မရှိလို့ တွေဝေရတာ၊ အားငယ်ရတာ၊ စိတ်ရှုပ်ထွေးပြီး ပူလောင်ရတာတွေဟာ ဒုက္ခသစ္စာပါ။

(၂) သမုဒယသစ္စာ: အဲဒီ သံသယတွေကို ဖြစ်စေတာက အမှန်တရားကို မသိတဲ့ "မောဟ" နဲ့ ကိုယ့်ကိုယ်ကို အပြစ်တင်တတ်တဲ့ "ဒေါသ" (ကုက္ကုစ္စ) တွေဟာ သမုဒယသစ္စာပါ။

(၃) နိရောဓသစ္စာ: သံသယတွေ ကင်းစင်ပြီး၊ သဒ္ဓါတရားဖြင့် ကြည်လင်အေးချမ်းသွားသော စိတ်အခြေအနေ၊ ယုံကြည်ချက်ဖြင့် နိဗ္ဗာန်ကို မျက်မှောက်ပြုတာဟာ နိရောဓသစ္စာပါ။

(၄) မဂ္ဂသစ္စာ: သဒ္ဓါတရား ခိုင်မြဲဖို့အတွက် ဘုရားဂုဏ်ကို ပွားများခြင်း၊ သတိပဋ္ဌာန် ကျင့်စဉ်ကို အားထုတ်ခြင်းတို့ဟာ မဂ္ဂသစ္စာ ကျင့်စဉ်ပါပဲ။

ဒီနေ့ ဩဂုတ်လ (၁၈) ရက်နေ့ အခါသမယမှာ... ဦးပဉ္ဇင်း အနေနဲ့ နိဂုံးချုပ် ဆုတောင်းမေတ္တာ ပို့သချင်တာကတော့... "သူတော်ကောင်းများအားလုံး ယုံကြည်ချက် ခိုင်မာစွာဖြင့် ဘဝပန်းတိုင်ကို လျှောက်လှမ်းနိုင်ကြပါစေ"။ မိမိကိုယ်ကို ယုံကြည်မှု (Self-Confidence) နှင့် ရတနာသုံးပါးကို ယုံကြည်မှု (Saddha) တို့ကို ဟန်ချက်ညီညီ ပေါင်းစပ်ပြီး၊ အခက်အခဲမှန်သမျှကို ကျော်လွှားနိုင်ကြပါစေ။ နောက်ဆုံးမှာ "အစာလ သဒ္ဓါ" (မတုန်လှုပ်သော ယုံကြည်ခြင်း) ဖြင့် နိဗ္ဗာန်ရွှေပြည်မြတ်သို့ လျင်မြန်စွာ ရောက်ရှိနိုင်ကြပါစေ ကုန်သတည်း။

ဗုဒ္ဓ သာသနံ စိရံ တိဋ္ဌတု။

ဗုဒ္ဓ သာသနံ စိရံ တိဋ္ဌတု။

ဗုဒ္ဓ သာသနံ စိရံ တိဋ္ဌတု။

ဘိက္ခု ဣန္ဒသောမ သိရိဒန္တမဟာပါလက ORCID: 0009-0000-0697-4760

The Hswagata Buddha Tooth Relics Preservation Museum

ဩဂုတ်လ (၁၈) ရက်၊ ၂၀၂၃