နေ့ရက် - ဩဂုတ်လ (၁၃) ရက်၊ ၂၀၂၃ - ဣဿာ (Envy) နှင့် လုပ်ငန်းခွင် ယှဉ်ပြိုင်မှု စိတ်ပညာ (Workplace Jealousy & Status Anxiety)

 

နေ့ရက် - ဩဂုတ်လ (၁၃) ရက်၊ ၂၀၂၃ - ဣဿာ (Envy) နှင့် လုပ်ငန်းခွင် ယှဉ်ပြိုင်မှု စိတ်ပညာ (Workplace Jealousy & Status Anxiety)

နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ။

နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ။

နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ။

 ဒီနေ့ဟာ သာသနာတော်နှစ် ၂၅၆၇ ခု၊ ကောဇာသက္ကရာဇ် ၁၃၈၅ ခုနှစ်၊ ဝါဆိုလပြည့်ကျော် (၁၂) ရက်နေ့ ဖြစ်ပါတယ်။ ကမ္ဘာ့အထိမ်းအမှတ်နေ့တွေအရ ဒီနေ့ကို "ကျွန်စနစ် ပပျောက်ရေးနေ့" အဖြစ် အချို့သော ဒေသတွေမှာ သတ်မှတ်ထားကြပါတယ်။ လူတစ်ယောက်ကို သံခြေချင်းခတ်ပြီး ခိုင်းစေမှ ကျွန်ဖြစ်တာ မဟုတ်ပါဘူး။ ကိုယ့်ရဲ့ စိတ်နှလုံးက ကိလေသာတရားတွေရဲ့ ခိုင်းစေမှုကို ခံနေရရင်၊ သူများကောင်းစားတာကို ကြည့်ပြီး မနေနိုင် မထိုင်နိုင် ပူလောင်နေရရင် အဲဒါလည်း "စိတ်ကျွန်" ဖြစ်နေတာပါပဲ။ အထူးသဖြင့် "မနာလိုဝန်တိုမှု" ဆိုတဲ့ သံခြေချင်းက လူကို အင်မတန် ကျဉ်းကျပ်စေပါတယ်။ ဒါကြောင့် ဒီနေ့လို နေ့မျိုးမှာ ဦးပဉ္ဇင်းတို့ သူတော်ကောင်းများ အနေနဲ့ ဣဿာမစ္ဆရိယ တည်းဟူသော စိတ်ပိုင်းဆိုင်ရာ ကျွန်ဘဝမှ လွတ်မြောက်နိုင်ကြပါစေ၊ သူတစ်ပါး အောင်မြင်မှုကို ဝမ်းမြောက်နိုင်သော "မုဒိတာ" စိတ်ဖြင့် လွတ်လပ်ပေါ့ပါးစွာ ရှင်သန်နိုင်ကြပါစေလို့ ဦးစွာပထမ မေတ္တာပို့သ နှုတ်ခွန်းဆက်သလိုက်ပါတယ်။

ဒီနေ့ ဦးပဉ္ဇင်း ဟောကြားချင်တဲ့ တရားခေါင်းစဉ်ကတော့ "ဣဿာ" (Issa) လို့ ခေါ်တဲ့ သူတစ်ပါး စည်းစိမ်ကို ငြူစူခြင်းနဲ့ ဒီနေ့ခေတ် စိတ်ပညာမှာ ပြောကြတဲ့ "Status Anxiety" (လူမှုအဆင့်အတန်းကြောင့် စိုးရိမ်သောကရောက်ခြင်း) အကြောင်း ဖြစ်ပါတယ်။ ဦးပဉ္ဇင်းတို့ လူ့လောကမှာ၊ အထူးသဖြင့် ရုံးတွေ၊ လုပ်ငန်းခွင်တွေမှာ လူတစ်ယောက်နဲ့ တစ်ယောက် ပြိုင်ဆိုင်ကြတယ်။ ကိုယ့်လုပ်ဖော်ကိုင်ဖက် ရာထူးတက်သွားရင် ဝမ်းသာပေးရမယ့်အစား ရင်ထဲမှာ "အောင့်" ခနဲ ဖြစ်သွားတတ်တယ်။ "သူက ဘာမို့လို့လဲ၊ ငါ့လောက် မတော်ပါဘူး" ဆိုပြီး တွေးမိတတ်ကြတယ်။ အဲဒီ စိတ်ကလေးဟာ သိပ်ကြောက်ဖို့ကောင်းတယ်။ သူက အပြင်က လူကို မဖျက်ဆီးဘဲ၊ ကိုယ့်ရဲ့ နှလုံးသားကို အရင်ဆုံး မီးရှို့ပစ်လို့ပါပဲ။ ဒီနေ့တော့ အဲဒီ မနာလိုဝန်တိုစိတ်ကို ဘယ်လို ကုစားမလဲ ဆိုတာကို လေ့လာကြည့်ကြရအောင်။

ကဲ... တရားမဟောကြားမီမှာ မိမိတို့ရဲ့ စိတ်ကလေးကို ကျယ်ပြန့်သွားအောင်၊ သူတစ်ပါး ကောင်းစားတာကို ကြည့်ပြီး ပြုံးနိုင်အောင် သမထဘာဝနာလေး ခဏလောက် ပွားများကြရအောင်။ ဒီနေ့ ခေါင်းစဉ်က "မနာလိုခြင်း" ဖြစ်တဲ့အတွက် သူ့ရဲ့ ဆန့်ကျင်ဘက် ဆေးဖြစ်တဲ့ "မုဒိတာ" (Appreciative Joy) ကို ပွားများရမယ်။ သူတော်ကောင်းတို့ရေ... မျက်လုံးလေးတွေကို ဖြည်းဖြည်းချင်း မှိတ်ထားပါ။ မိမိရဲ့ ပတ်ဝန်းကျင်မှာ၊ ဒါမှမဟုတ် လုပ်ငန်းခွင်မှာ ကိုယ့်ထက် အောင်မြင်နေတဲ့သူ၊ ရာထူးတက်သွားတဲ့သူ၊ စီးပွားတက်နေတဲ့သူ တစ်ယောက်ယောက်ကို စိတ်အာရုံထဲမှာ မြင်ယောင်ကြည့်ပါ။ ပထမတော့ စိတ်ထဲမှာ နည်းနည်း ခွကျကျ ဖြစ်ချင် ဖြစ်မယ်။ ဒါပေမယ့် ကြိုးစားပြီး နှလုံးသွင်းကြည့်ပါ။ "သူ အခုလို အောင်မြင်တာဟာ သူ့ရဲ့ ကံ၊ ဉာဏ်၊ ဝီရိယကြောင့်ပါလား"။ "သူ့ရဲ့ အောင်မြင်ခြင်းသည် ငါ့အတွက် ဝမ်းမြောက်စရာပါလား"။ သူ့ရဲ့ ပျော်ရွှင်နေတဲ့ မျက်နှာလေးကို ကြည့်ပြီး "ဝမ်းသာပါတယ်... ဝမ်းသာပါတယ်... ဆက်လက် အောင်မြင်ပါစေ" လို့ (၁) မိနစ်လောက် စိတ်ပါလက်ပါ မေတ္တာပို့ကြည့်ရအောင်...။

စိတ်ကလေး အနည်းငယ် နူးညံ့ပျော့ပျောင်းသွားပြီဆိုရင် ဦးပဉ္ဇင်းတို့ ဒီနေ့ခေတ် သိပ္ပံပညာ၊ အထူးသဖြင့် "Evolutionary Psychology" (ဆင့်ကဲဖြစ်စဉ် စိတ်ပညာ) နဲ့ "Social Neuroscience" (လူမှုရေး နျူရိုသိပ္ပံ) က ဒီ "မနာလိုစိတ်" ကို ဘယ်လို ရှင်းပြထားသလဲဆိုတာ ဓမ္မမီးမောင်း ထိုးကြည့်ကြမယ်။ သိပ္ပံပညာရှင်တွေက ပြောတယ်... လူသားတွေဟာ "Social Comparison" (လူမှုရေး နှိုင်းယှဉ်ခြင်း) ပြုလုပ်တတ်တဲ့ သတ္တဝါတွေတဲ့။ ရှေးခေတ် ကျောက်ခေတ်ကာလတုန်းက အစာရေစာ ရှားပါးတော့ ကိုယ့်အနားကလူ ကိုယ့်ထက် ပိုရသွားရင် ကိုယ်ငတ်မယ့် အန္တရာယ် ရှိတယ်။ ဒါကြောင့် ဦးနှောက်က "သူများရတာကို ကြည့်ပြီး စိုးရိမ်ပါ" ဆိုတဲ့ ပရိုဂရမ် (Program) ကို ထည့်ပေးထားတာ။

ဒါပေမယ့် ဒီနေ့ခေတ်မှာတော့ အဲဒီ ပရိုဂရမ်က ဒုက္ခပေးနေပြီ။ နျူရိုသိပ္ပံပညာရှင်တွေက စမ်းသပ်ကြည့်တဲ့အခါ... လူတစ်ယောက်က ကိုယ့်ပြိုင်ဘက် (Rival) အောင်မြင်တာကို မြင်လိုက်ရတဲ့အချိန်မှာ ဦးနှောက်ရဲ့ "Anterior Cingulate Cortex" (ACC) ဆိုတဲ့ နေရာမှာ မီးလင်းလာတယ်တဲ့။ အံ့သြစရာကောင်းတာက အဲဒီနေရာဟာ "ရုပ်ပိုင်းဆိုင်ရာ နာကျင်မှု" (Physical Pain) ဖြစ်ရင် လင်းတဲ့နေရာနဲ့ အတူတူပဲ။ ဆိုလိုတာက သူများ ကောင်းစားတာကို မြင်ရရင် စိတ်ထဲမှာ "နာ" တယ် ဆိုတာ တင်စားပြောတာ မဟုတ်ဘူး၊ ဦးနှောက်က တကယ်ကို နာကျင်မှုအဖြစ် မှတ်ယူတာပါ။

နောက်ပြီး "Schadenfreude" ဆိုတဲ့ စိတ်ပညာ ဝေါဟာရ တစ်ခုရှိတယ်။ အဲဒါက "သူများ ဒုက္ခရောက်ရင် ကိုယ်က ကျိတ်ပြီး ဝမ်းသာတဲ့စိတ်" ကို ခေါ်တာ။ ပြိုင်ဘက် ဒုက္ခရောက်တာကို မြင်ရင် ဦးနှောက်ရဲ့ "Ventral Striatum" ဆိုတဲ့ ဆုချီးမြှင့်တဲ့ နေရာကနေ Dopamine တွေ ထွက်လာတယ်တဲ့။ ကြောက်စရာ မကောင်းဘူးလား။ လူ့စိတ်ဟာ ဒီလောက်ထိ ယုတ်ညံ့တဲ့ အလုပ်ကို ဇီဝကမ္မသဘောအရ လုပ်ဆောင်နေတာ။ ဒါကို စီးပွားရေးပညာမှာတော့ "Zero-sum Game" (သူရရင် ငါရှုံးမယ်) ဆိုတဲ့ အယူအဆလို့ ခေါ်ပါတယ်။

.

 သူတော်ကောင်းတို့... ခုနက ပုံမှာ မြင်ရတဲ့အတိုင်းပဲ၊ မနာလိုခြင်းဆိုတာ ဦးနှောက်ထဲမှာ ဖြစ်ပေါ်နေတဲ့ "နာကျင်မှု" တစ်ခုပါပဲ။ အဲဒီ နာကျင်မှုကို ကုစားဖို့အတွက် တချို့လူတွေက သူများကို လိုက်တိုက်ခိုက်ကြတယ်။ "Crab Bucket Theory" (ကဏန်းတောင်း သီအိုရီ) လိုပေါ့။ တောင်းထဲမှာ ကဏန်းတွေ အများကြီး ထည့်ထားရင် အဖုံးဖုံးစရာ မလိုဘူးတဲ့။ တစ်ကောင်က အပေါ်ကို တက်ဖို့ ကြိုးစားရင်၊ ကျန်တဲ့ ကောင်တွေက သူ့ခြေထောက်ကို ဆွဲချလိမ့်မယ်။ ဘယ်သူမှ အပြင်မရောက်စေရဘူး ဆိုတဲ့ သဘောပေါ့။ ဦးပဉ္ဇင်းတို့ လူ့လောကမှာလည်း ဒီလို "ကဏန်းစိတ်ဓာတ်" တွေ များနေရင် တိုင်းပြည်လည်း မတိုးတက်၊ သာသနာလည်း မတိုးတက်နိုင်ပါဘူး။

သိပ္ပံပညာဘက်ကနေ မြတ်စွာဘုရားရဲ့ အဘိဓမ္မာဘက်ကို ပြန်လှည့်ကြည့်ကြစို့။ မြတ်စွာဘုရားရှင်က ဒီသဘောတရားကို "ဣဿာ" (Issa) ဆိုတဲ့ စေတသိက်နဲ့ အတိအကျ ဟောကြားခဲ့ပါတယ်။ ပါဠိလို "ဣဿတီတိ ဣဿာ" လို့ ဖွင့်ဆိုပါတယ်။ အဓိပ္ပာယ်ကတော့ "သူတစ်ပါး၏ စည်းစိမ်ချမ်းသာကို ငြူစူတတ်၊ မကြည့်ရှုနိုင် ဖြစ်တတ်သောကြောင့် ဣဿာ မည်၏" တဲ့။

အဘိဓမ္မာသဘောအရ ဣဿာရဲ့ လက္ခဏာက "ပရသမ္ပတ္တိ ဥဿူယန လက္ခဏာ" တဲ့။ သူတစ်ပါး စည်းစိမ်ကို မြင်ရင် မျက်နှာမဲ့တယ်၊ မကြည့်ချင်ဘူး၊ ရင်ထဲမှာ ပူလောင်တယ်။ သူ့ရဲ့ လုပ်ငန်း (Rasa) ကတော့ "တတော ဝိမုခဘာဝ ရသ" တဲ့။ အဲဒီ စည်းစိမ်ရှင်အပေါ်မှာ မျက်နှာလွှဲတယ်။ မခေါ်ချင် မပြောချင် ဖြစ်လာတယ်။ ပိုဆိုးတာက "တတ္ထာနိစ္ဆန ပစ္စုပဋ္ဌာန" တဲ့၊ အဲဒီ စည်းစိမ်ကို ပျက်စီးစေချင်တဲ့ အခြင်းအရာနဲ့ ပေါ်လာတယ်။ "ဒီကောင် ပြုတ်ကျသွားရင် ကောင်းမယ်"၊ "ဒီဆိုင် ပိတ်သွားရင် ကောင်းမယ်" ဆိုတဲ့ စိတ်မျိုးပေါ့။

ဣဿာဟာ "ဒေါသ" အုပ်စုဝင် စေတသိက် ဖြစ်ပါတယ်။ သူက တစ်ယောက်တည်း မလာဘူး။ "မစ္ဆရိယ" (ဝန်တိုမှု) နဲ့ တွဲလာတတ်တယ်။ ဣဿာက "သူများ မရစေချင်တာ"၊ မစ္ဆရိယက "ကိုယ့်ဟာ မပေးချင်တာ"။ ဒီနှစ်ကောင် ပေါင်းလိုက်ရင် စိတ်နှလုံးဟာ မီးလောင်တိုက်သွင်းသလို ပူလောင်နေတော့တာပဲ။ ဘုရားရှင်က "ဣဿာ မစ္ဆရိယ သံယောဇဉ် နှောင်ဖွဲ့ခံရသူသည် ဘုရား၊ ပစ္စေကဗုဒ္ဓါ၊ အရိယာတို့ကို ဖူးမြော်ခွင့် မရနိုင်" လို့ ဟောထားပါတယ်။ ဘာလို့လဲဆိုတော့ သူတော်ကောင်းတွေရဲ့ အောင်မြင်မှုကို မြင်ရင်တောင် မနာလိုစိတ် ဖြစ်နေတတ်လို့ပါပဲ။

ကဲ... အခု ဒီ "ဣဿာ" သဘောတရားကို ဦးပဉ္ဇင်းတို့ "နေ့စဥ်၀တ်ရွတ်စဥ်မှာပါတဲ့" မှာ ပါတဲ့ ခန္ဓာဖွဲ့နည်း၊ ဓာတ်ဖွဲ့နည်းတွေနဲ့ ချိတ်ဆက်ပြီး "ဓမ္မာနုပဿနာ" ရှုကွက်ထဲကို ထည့်ပြီး လက်တွေ့ အလုပ်လုပ်ကြည့်ရအောင်။ သူတော်ကောင်းတို့ရေ... ဝိပဿနာ ရှုမှတ်တဲ့အခါမှာ ဣဿာကို "ငါ မနာလိုဘူး" လို့ မငြင်းနဲ့။ "ဪ... ဣဿာဆိုတဲ့ သဘောတရားလေး ပေါ်နေပါလား" လို့ လက်ခံပြီး ကြည့်ရမယ်။

ဝိပဿနာ ယန္တရား (Mechanism of Envy):

လုပ်ဖော်ကိုင်ဖက် တစ်ယောက် ဆုရတဲ့ အခြေအနေကို ဓာတ်ခွဲကြည့်မယ်။

(၁) အာရုံ (Object): သူတစ်ပါးရဲ့ အောင်မြင်မှု၊ ရာထူးတက်မှု၊ ချီးကျူးခံရမှု (ရူပါရုံ/သဒ္ဒါရုံ)။

(၂) ဒေါမနဿ (Feeling): ရင်ထဲမှာ "အောင့်" ခနဲ ဖြစ်သွားတဲ့ မကျေနပ်မှု။ (ဒေါသနဲ့ ယှဉ်တဲ့ ဝေဒနာ)။

(၃) ဣဿာ (Reaction): "ဘာလို့ သူလဲ၊ ငါက သူ့ထက် တော်ရဲ့သားနဲ့" ဆိုပြီး နှိုင်းယှဉ်ပြီး ပူလောင်လာတယ်။ အဲဒီ ပူလောင်မှုဟာ ဣဿာ စေတသိက် (သင်္ခါရက္ခန္ဓာ) ပါပဲ။

(၄) ဒေါသ (Aversion): အဲဒီလူကို မြင်ရင် စိတ်တိုလာတယ်။ အပြစ်ရှာချင်လာတယ်။

.

ဒီအဆင့်မှာ ယောဂီက ဘယ်လို ရှုရမလဲ။

"ပူတယ်... ပူတယ်" လို့ ရင်ထဲက ခံစားမှုကို ရှုပါ။

ကိုယ့်ကိုယ်ကို မေးခွန်းထုတ်ပါ... "ဒီမီးက ဘယ်သူ့ကို လောင်နေတာလဲ"။

ဟိုလူ့ကို လောင်တာလား၊ ကိုယ့်ကို လောင်တာလား။ ဟိုလူကတော့ ဆုရလို့ ပျော်နေတာ။ ကိုယ်ကတော့ ဒီမှာ ထမင်းမမြိန်၊ ဟင်းမမြိန် ဖြစ်နေတာ။ "ဪ... ဣဿာဆိုတာ ကိုယ့်အိမ်ကို ကိုယ်မီးရှို့တဲ့ တရားပါလား" လို့ ဉာဏ်နဲ့ မြင်လိုက်ပါ။

အဲဒီလို မြင်လိုက်တာနဲ့ စိတ်က "အို... မိုက်လှချည်လား" ဆိုပြီး ဣဿာကို လွှတ်ချလိုက်လိမ့်မယ်။ အစားထိုးအနေနဲ့ "မုဒိတာ" (Rejoicing) ကို သွင်းပေးလိုက်ပါ။ "သူ့ကံနဲ့ သူ ရတာပဲ၊ ဝမ်းသာပေးလိုက်ပါ" ဆိုပြီး စိတ်ကို ပြောင်းလိုက်ပါ။

 "ဗုဒ္ဓံ သရဏံ ဂစ္ဆာမိ" လို့ ဆိုလိုက်တဲ့အခါ၊ ကျွန်ပြုတတ်တဲ့ ကိလေသာစိတ်တွေကို စွန့်လွှတ်ပြီး၊ လွတ်လပ်တဲ့ ဗုဒ္ဓစိတ်ကို ခံယူလိုက်ခြင်း ဖြစ်ပါတယ်။ ဘုရားရှင်ဟာ သတ္တဝါတွေ အားလုံးအပေါ်မှာ ယှဉ်ပြိုင်လိုစိတ် မရှိဘူး။ အားလုံးကို "ရင်ဝယ်သား" လို့ သဘောထားတယ်။ ကိုယ့်ညီအစ်ကို မောင်နှမ အောင်မြင်ရင် ဝမ်းသာသလိုမျိုး၊ သူတစ်ပါး အောင်မြင်ရင် ဝမ်းသာနိုင်တဲ့ "ဗုဒ္ဓစိတ်" ကို မွေးမြူတာဟာ သရဏဂုံ တည်ဆောက်ခြင်းပါပဲ။

လက်တွေ့ ရှုကွက် (Vipassana Assignment - The Congratulation Practice):

ကဲ... သူတော်ကောင်းတို့၊ ဒီနေ့ အိမ်ရောက်ရင်၊ ဒါမှမဟုတ် ရုံးမှာ တစ်ယောက်ယောက် ကောင်းစားတာ မြင်ရင် ဒီနည်းလမ်းလေးကို လက်တွေ့ ကျင့်သုံးကြည့်ပါ။

(၁) မျက်နှာကို စစ်ဆေးပါ (Check the Face): သူများကို ချီးကျူးတဲ့အခါ ကိုယ့်မျက်နှာက တကယ် ပြုံးနေလား၊ ဒါမှမဟုတ် မဲ့နေလား။ ဣဿာရှိရင် မျက်နှာက မဲ့ချင်နေတတ်တယ်။

(၂) စိတ်ထဲကနေ ဆုတောင်းပါ (Silent Blessing): ပါးစပ်က "ဂုဏ်ယူပါတယ်" လို့ ပြောရုံနဲ့ မပြီးဘူး။ စိတ်ထဲကပါ "သူ ဒီထက်မက အောင်မြင်ပါစေ" လို့ တိတ်တိတ်လေး ဆုတောင်းပေးလိုက်ပါ။ ဒါဟာ ဣဿာကို အမြစ်ဖြတ်တဲ့ နည်းလမ်းပဲ။

(၃) နှိုင်းယှဉ်မှုကို ဖြတ်ပါ (Cut the Comparison): "ငါကတော့ ဘာမှ မဟုတ်ပါဘူး" ဆိုတဲ့ အတွေးဝင်လာရင် ဖြတ်ချလိုက်။ "သူ့လမ်း သူသွားတာ၊ ငါ့လမ်း ငါသွားတာ၊ ပန်းတိုင်ချင်း မတူဘူး" လို့ နှလုံးသွင်းပါ။

တရားသဘောတွေချည်း ပြောနေရင် မျက်စိထဲ မမြင်မှာစိုးလို့၊ ဦးပဉ္ဇင်းတို့ ပြတိုက်မှာ တကယ်ဖြစ်ပျက်ခဲ့တဲ့ ဖြစ်ရပ်လေးတစ်ခုကို အခြေခံပြီး ဥပမာပေးချင်ပါတယ်။ လုပ်ငန်းခွင် မနာလိုမှု (Workplace Jealousy) ကြောင့် ဘယ်လို ပြဿနာတွေ တက်တတ်သလဲ ဆိုတာပေါ့။

တစ်ခါတုန်းက ဦးပဉ္ဇင်းတို့ ပြတိုက်ရဲ့ ရှေးဟောင်းသုတေသန ဌာနမှာ "မောင်ညို" နဲ့ "မောင်ဖြူ" ဆိုတဲ့ ဝန်ထမ်းနှစ်ယောက် ရှိတယ်။ နှစ်ယောက်လုံးက တော်ကြတယ်။ ဒါပေမယ့် မောင်ဖြူက လူချစ်လူခင် ပိုများပြီး နိုင်ငံခြား ပညာတော်သင်ဆု တစ်ခု ရသွားတယ်။ ဒီမှာတင် ပြဿနာ စတာပဲ။ မောင်ညိုရဲ့ စိတ်ထဲမှာ "ဣဿာ" မီး တောက်လောင်လာတယ်။ "ငါက သူ့ထက် စီနီယာ ကျတယ်၊ ငါက ပိုတော်တယ်၊ ဘာလို့ သူရတာလဲ" ဆိုပြီး မကျေနပ်ဘူး။

မောင်ညိုက ဘာလုပ်လဲဆိုတော့... မောင်ဖြူ မရှိတဲ့အချိန် သူ့ရဲ့ ကွန်ပျူတာထဲက အရေးကြီးတဲ့ ဖိုင်တချို့ကို ဖျက်ပစ်လိုက်တယ်။ ပြီးတော့ အစည်းအဝေးမှာ "မောင်ဖြူက အလုပ်မပြီးဘူး" ဆိုပြီး တိုက်ခိုက်တယ်။ (ဒါ "Schadenfreude" နဲ့ "Crab Mentalities" ပေါ့)။ ပြတိုက်ရဲ့ လုပ်ငန်းတွေ နှောင့်နှေးကုန်တယ်။ ဝန်ထမ်းအချင်းချင်းလည်း အုပ်စုကွဲပြီး စိတ်ဝမ်းကွဲကုန်ကြတယ်။

ဒီကိစ္စကို စီမံခန့်ခွဲမှုအဖွဲ့က ရိပ်မိတော့ "Template T216" (Jealousy & Interpersonal Conflict Log) ကို ထုတ်သုံးရတယ်။ ပြီးတော့ ပြတိုက်ရဲ့ မူဝါဒ "Policy No. 16, Article 16.2" (Meritocracy & Non-Discrimination) ကို ကိုးကားပြီး ဖြေရှင်းရတယ်။

ဦးပဉ္ဇင်းက မောင်ညိုကို ခေါ်ပြီး T216 ဇယားကွက် ပေးလိုက်တယ်။ အဲဒီ ဇယားမှာ "Trigger" (ဘာကို မကျေနပ်တာလဲ)၊ "Emotion" (ဘာခံစားရလဲ)၊ "Consequence" (အကျိုးဆက် ဘာဖြစ်လဲ) ဆိုတာ ပါတယ်။ မောင်ညိုက ရေးတယ်။ "မောင်ဖြူ ပညာတော်သင် ရသွားလို့ စိတ်ဆိုးတယ်"။

ဦးပဉ္ဇင်းက မေးတယ်။ "မောင်ညို... မောင်ဖြူ ပညာတော်သင် ရတာ ပြတိုက်အတွက် ကောင်းလား၊ ဆိုးလား"။

"ကောင်းပါတယ် ဘုရား"။

"ပြတိုက်အတွက် ကောင်းရင်၊ မင်းအတွက်ရော မကောင်းဘူးလား။ သူပြန်လာရင် မင်းကို ပြန်သင်ပေးမှာလေ"။

မောင်ညို ခေါင်းငိုက်စိုက် ကျသွားတယ်။ "တပည့်တော် ကိုယ့်ကိုယ်ကိုပဲ ကြည့်မိပါတယ်"။

ဦးပဉ္ဇင်းက သူ့ကို ဆုံးမတယ်။ "မောင်ညို... မင်းက မောင်ဖြူကို ပြိုင်ဘက်လို့ မြင်နေသမျှ မင်း ပင်ပန်းနေမှာပဲ။ သူ့ကို 'အသင်းဖော်' (Teammate) လို့ မြင်လိုက်စမ်းပါ။ သူ့အောင်မြင်မှုက အသင်းရဲ့ အောင်မြင်မှုပဲ"။ အဲဒီနောက်ပိုင်း မောင်ညိုဟာ သူ့ရဲ့ ဣဿာစိတ်ကို လျှော့ချပြီး၊ မောင်ဖြူနဲ့ ပူးပေါင်းဆောင်ရွက်လာတယ်။ ဒါဟာ "Case-2525" အနေနဲ့ မှတ်တမ်းဝင်သွားတယ်။ "ပြိုင်ဆိုင်မှု (Competition) ကို ပူးပေါင်းဆောင်ရွက်မှု (Collaboration) အဖြစ် ပြောင်းလဲခြင်း" ဟာ အောင်မြင်မှုရဲ့ လျှို့ဝှက်ချက်ပါပဲ။

ကိုင်း... တရားတော်ကို နိဂုံးချုပ်ကြစို့။ ဒီနေ့ ဦးပဉ္ဇင်း ဟောကြားခဲ့တဲ့ "ဣဿာ" တရားတော်ကို သစ္စာလေးပါးနဲ့ ချိတ်ဆက်ပြီး ပြန်လည် သုံးသပ်ကြည့်ရအောင်။

(၁) ဒုက္ခသစ္စာ: သူတစ်ပါး ကောင်းစားတာကို မြင်ပြီး ကိုယ့်မှာ ဆင်းရဲရတာ၊ ရင်ထဲမှာ ပူလောင်ရတာ၊ မနာလိုမှုကြောင့် အကုသိုလ်ပွားရတာတွေဟာ ဒုက္ခသစ္စာပါ။

(၂) သမုဒယသစ္စာ: အဲဒီ ဒုက္ခတွေကို ဖြစ်စေတာက ကိုယ်သာလျှင် အရာရာ ဖြစ်ချင်တဲ့ "မာန"၊ သူတစ်ပါးကို မရစေချင်တဲ့ "ဒေါသ/ဣဿာ"၊ ပြိုင်ဆိုင်လိုတဲ့ "တဏှာ" တွေဟာ သမုဒယသစ္စာပါ။

(၃) နိရောဓသစ္စာ: ဣဿာမီး ငြိမ်းအေးပြီး၊ မုဒိတာရေအေးဖြင့် အေးချမ်းသွားသော စိတ်အခြေအနေ၊ သူတစ်ပါး အောင်မြင်မှုကို ဝမ်းမြောက်နိုင်သော အရိယာစိတ်ကို မျက်မှောက်ပြုတာဟာ နိရောဓသစ္စာပါ။

(၄) မဂ္ဂသစ္စာ: ဣဿာကို ပယ်သတ်ဖို့အတွက် မေတ္တာ၊ ကရုဏာ၊ မုဒိတာ၊ ဥပေက္ခာ ဆိုတဲ့ ဗြဟ္မစိုရ်တရား လေးပါးကို ပွားများအားထုတ်တာဟာ မဂ္ဂသစ္စာ ကျင့်စဉ်ပါပဲ။

ဒီနေ့ ဩဂုတ်လ (၁၃) ရက်၊ ကျွန်စနစ် ပပျောက်ရေး အထိမ်းအမှတ် အခါသမယမှာ... ဦးပဉ္ဇင်း အနေနဲ့ နိဂုံးချုပ် ဆုတောင်းမေတ္တာ ပို့သချင်တာကတော့... "သူတော်ကောင်းများအားလုံး တဏှာကျွန်ဘဝမှ လွတ်မြောက်နိုင်ကြပါစေ"။ ဣဿာမစ္ဆရိယ တည်းဟူသော သံခြေချင်းများကို ရိုက်ချိုးပြီး၊ လွတ်လပ်သော မုဒိတာစိတ်ဖြင့် လောကကြီးကို အလှဆင်နိုင်ကြပါစေ။ သူတစ်ပါး၏ အောင်မြင်မှုကို မိမိ၏ အောင်မြင်မှုကဲ့သို့ ဝမ်းမြောက်နိုင်ကာ၊ နောက်ဆုံးမှာ ကိလေသာကျွန်ဘဝမှ အပြီးတိုင် လွတ်မြောက်ရာ နိဗ္ဗာန်ရွှေပြည်မြတ်သို့ လျင်မြန်စွာ ရောက်ရှိနိုင်ကြပါစေ ကုန်သတည်း။

ဗုဒ္ဓ သာသနံ စိရံ တိဋ္ဌတု။

ဗုဒ္ဓ သာသနံ စိရံ တိဋ္ဌတု။

ဗုဒ္ဓ သာသနံ စိရံ တိဋ္ဌတု။

ဘိက္ခု ဣန္ဒသောမ သိရိဒန္တမဟာပါလက ORCID: 0009-0000-0697-4760

The Hswagata Buddha Tooth Relics Preservation Museum

ဩဂုတ်လ (၁၃) ရက်၊ ၂၀၂၃

နေ့ရက် - ဩဂုတ်လ (၁၂) ရက်၊ ၂၀၂၃- လူငယ်များ၏ အနာဂတ် (Future of Youth) နှင့် လူငယ်ဖွံ့ဖြိုးရေး (Youth Development)

 

နေ့ရက် - ဩဂုတ်လ (၁၂) ရက်၊ ၂၀၂၃- လူငယ်များ၏ အနာဂတ် (Future of Youth) နှင့် လူငယ်ဖွံ့ဖြိုးရေး (Youth Development)

နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ။

နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ။

နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ။

 ဒီနေ့ဟာ သာသနာတော်နှစ် ၂၅၆၇ ခု၊ ကောဇာသက္ကရာဇ် ၁၃၈၅ ခုနှစ်၊ ဝါဆိုလပြည့်ကျော် (၁၁) ရက်နေ့ ဖြစ်ပါတယ်။ ကမ္ဘာ့ပြက္ခဒိန်အရ ဒီနေ့ ဩဂုတ်လ (၁၂) ရက်နေ့ကို "အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ လူငယ်များနေ့" (International Youth Day) အဖြစ် သတ်မှတ်ထားကြပါတယ်။ လူငယ်ဆိုတာ တိုင်းပြည်ရဲ့ အနာဂတ်၊ သာသနာရဲ့ အညွန့်အဖူးလေးတွေ ဖြစ်ပါတယ်။ သစ်ပင်လေးတစ်ပင် ဖြောင့်မတ်ကြီးထွားဖို့ဆိုရင် ပျိုးသက်ငယ်စဉ်ကတည်းက ဂရုတစိုက် ပြုစုပျိုးထောင်ပေးရသလို၊ လူငယ်တွေကိုလည်း ငယ်ရွယ်စဉ်ကတည်းက ဓမ္မအသိ၊ ပညာအသိတွေနဲ့ လမ်းကြောင်းတည့်မတ်ပေးဖို့ လိုအပ်ပါတယ်။ ဒါကြောင့် ဒီနေ့လို နေ့ထူးနေ့မြတ်မှာ ဦးပဉ္ဇင်းတို့အနေနဲ့ လူငယ်မောင်မယ်များအားလုံး လမ်းမှားမရောက်ဘဲ၊ မူးယစ်ဆေးဝါးနဲ့ အန္တရာယ်များမှ ကင်းဝေးပြီး၊ လူတော်လူကောင်းလေးတွေအဖြစ် ကိုယ့်ဘဝကို တန်ဖိုးရှိရှိ တည်ဆောက်နိုင်ကြပါစေလို့ ဦးစွာပထမ မေတ္တာပို့သ နှုတ်ခွန်းဆက်သလိုက်ပါတယ်။

ဒီနေ့ ဦးပဉ္ဇင်း ဟောကြားချင်တဲ့ တရားခေါင်းစဉ်ကတော့ "သုဘလုလင်" (Subha Manava) လို့ခေါ်တဲ့ ဘုရားလက်ထက်က လူငယ်လေးတစ်ယောက်အကြောင်းနဲ့ ယနေ့ခေတ် လူငယ်ဖွံ့ဖြိုးရေး (Youth Development) ဆိုင်ရာ စိန်ခေါ်မှုများအကြောင်း ဖြစ်ပါတယ်။ လူငယ်သဘာဝဆိုတာ စူးစမ်းချင်တယ်၊ စွန့်စားချင်တယ်၊ အသစ်အဆန်းကို နှစ်သက်တယ်။ ဒါဟာ သဘာဝပါပဲ။ ဒါပေမယ့် အဲဒီ စွမ်းအင်တွေကို ဘယ်လို ထိန်းကျောင်းမလဲ ဆိုတာက အဓိက သော့ချက်ပါပဲ။ ခေတ်သစ် ဦးနှောက်သိပ္ပံပညာက လူငယ်တွေရဲ့ ဦးနှောက်ဖွဲ့စည်းပုံကို လေ့လာတဲ့အခါ အံ့သြစရာ ကောင်းလောက်အောင် ဗုဒ္ဓရဲ့ ဟောကြားချက်တွေနဲ့ ကိုက်ညီနေတာကို တွေ့ရပါတယ်။ ဒီအကြောင်းတွေကို ဒီနေ့ အကျယ်တဝင့် ဆွေးနွေးကြပါမယ်။

ကဲ... တရားမဟောကြားမီမှာ မိမိတို့ရဲ့ စိတ်ကလေးကို ကြည်လင်တောက်ပပြီး အနာဂတ်ကို မြင်နိုင်စွမ်း ရှိလာအောင် သမထဘာဝနာလေး ခဏလောက် ပွားများကြရအောင်။ ဒီနေ့ ခေါင်းစဉ်က "လူငယ်နှင့် အနာဂတ်" ဖြစ်တဲ့အတွက် ဦးပဉ္ဇင်းတို့ ကမ္မဋ္ဌာန်း ၄၀ ထဲက "အာလောက ကသိုဏ်း" (Light Kasina) သို့မဟုတ် အလင်းရောင်ကို အာရုံပြုတဲ့ နည်းလမ်းလေးနဲ့ စိတ်ကို နှိုးဆွကြည့်မယ်။ သူတော်ကောင်းတို့ရေ... မျက်လုံးလေးတွေကို ဖြည်းဖြည်းချင်း မှိတ်ထားပါ။ မိမိတို့ရဲ့ မျက်ခွံအတွင်းမှာပဲ ဖြစ်ဖြစ်၊ စိတ်အာရုံထဲမှာပဲ ဖြစ်ဖြစ် လင်းလက်နေတဲ့ ကြယ်ရောင်လေး တစ်ခု၊ ဒါမှမဟုတ် မနက်ခင်း နေရောင်ခြည်လေးကို ပုံဖော်ကြည့်ပါ။ အလင်းရောင်ဆိုတာ မှောင်မိုက်မှုကို ခွင်းပြီး လမ်းပြပေးနိုင်တယ်။ "အလင်း... အလင်း..." လို့ စိတ်ထဲက မှတ်ရင်း၊ မိမိရဲ့ ဉာဏ်အလင်းရောင်ကြောင့် အနာဂတ်ခရီးလမ်းကို ထင်ထင်ရှားရှား မြင်တွေ့နေရသလို ခံစားကြည့်ပါ။ တွေဝေမှု (မောဟ) တွေ ကင်းစင်ပြီး၊ တောက်ပတဲ့ အသိဉာဏ်အလင်းကို (၁) မိနစ်လောက် ငြိမ်ငြိမ်လေး မွေးမြူထားကြည့်ရအောင်...။

စိတ်ကလေး ကြည်လင်ပြီး တက်ကြွလန်းဆန်းတဲ့သဘော ရောက်သွားပြီဆိုရင် ဦးပဉ္ဇင်းတို့ ဒီနေ့ခေတ် သိပ္ပံပညာ၊ အထူးသဖြင့် "Neuroscience of Adolescence" (ဆယ်ကျော်သက်အရွယ် ဦးနှောက်သိပ္ပံ) က ဒီ "လူငယ်သဘာဝ" ကို ဘယ်လို ရှင်းပြထားသလဲဆိုတာ ဓမ္မမီးမောင်း ထိုးကြည့်ကြမယ်။ သူတော်ကောင်းတို့... လူကြီးတွေက မကြာခဏ ပြောတတ်ကြတယ်၊ "ဒီကလေးတွေကွာ... မိုက်လိုက်တာ၊ ပြောမရ ဆိုမရ၊ အန္တရာယ်ရှိတာတွေမှ လုပ်ချင်တယ်" လို့ ညည်းကြတယ်။ ဘာဖြစ်လို့ လူငယ်တွေက အဲဒီလို ဖြစ်ရတာလဲ။

သိပ္ပံပညာရှင်တွေက တွေ့ရှိထားတာက... လူငယ်တွေရဲ့ ဦးနှောက်ဟာ "ဆောက်လုပ်ရေး လုပ်ငန်းခွင်" (Under Construction) နဲ့ တူပါတယ်တဲ့။ ဦးနှောက်ရဲ့ စိတ်ခံစားမှုနဲ့ ဆိုင်တဲ့ အပိုင်း "Limbic System" (အထူးသဖြင့် Amygdala) က စောစောစီးစီး ဖွံ့ဖြိုးပြီးနေပြီ။ ဒါကြောင့် သူတို့က ခံစားလွယ်တယ်၊ ဒေါသထွက်လွယ်တယ်၊ ပျော်လွယ်တယ်။ ဒါပေမယ့် ဆင်ခြင်တုံတရားနဲ့ ထိန်းချုပ်တဲ့ အပိုင်းဖြစ်တဲ့ "Prefrontal Cortex" (PFC) ကတော့ အသက် (၂၅) နှစ်လောက် ရောက်မှ အပြည့်အဝ ဖွံ့ဖြိုးတာပါ။

ဒါကို ပညာရှင်တွေက ကားတစ်စီးနဲ့ ဥပမာပေးတယ်။ လူငယ်ဆိုတာ "အင်ဂျင်အား အရမ်းကောင်းပေမယ့်၊ ဘရိတ်စနစ် မကောင်းသေးတဲ့ ပြိုင်ကား" (Ferrari engine with bicycle brakes) နဲ့ တူတယ်တဲ့။ အရှိန်တင်ချင်တဲ့စိတ် (Dopamine seeking) က များနေပေမယ့်၊ ထိန်းချုပ်မယ့် ဘရိတ် (Prefrontal Cortex) က အားနည်းနေသေးတယ်။ ဒါကြောင့် လူငယ်တွေဟာ မူးယစ်ဆေးဝါး စမ်းသပ်တာ၊ အမြန်မောင်းတာ၊ အပေါင်းအသင်း မက်တာတွေ ဖြစ်တတ်တယ်။ ဒါဟာ "လူဆိုး" ဖြစ်လို့ မဟုတ်ဘဲ၊ "ဇီဝဗေဒ" (Biology) အရ ထိန်းကျောင်းမှု လိုအပ်နေတဲ့ အချိန်ကာလ ဖြစ်နေလို့ပါပဲ။

နောက်ပြီး လူငယ်ဦးနှောက်ရဲ့ ထူးခြားချက်က "Neuroplasticity" (ဦးနှောက် ပုံစံပြောင်းလွယ်မှု) အားအကောင်းဆုံး အချိန်ဖြစ်တယ်။ ဒီအချိန်မှာ ကောင်းတာသင်ရင် အမြန်ဆုံး တတ်တယ်၊ ဆိုးတာသင်ရင်လည်း အမြန်ဆုံး စွဲလမ်းသွားတယ်။ ဒါကြောင့် ဒီအချိန်ဟာ "ပါရမီ ဖြည့်ဖို့ အကောင်းဆုံးအချိန်" ဖြစ်သလို၊ "လမ်းမှားရောက်ဖို့ အလွယ်ဆုံးအချိန်" လည်း ဖြစ်နေပါတယ်။

.

 သူတော်ကောင်းတို့... ခုနက ပုံမှာ မြင်ရတဲ့အတိုင်းပဲ၊ လူငယ်တွေရဲ့ ဦးနှောက်ရှေ့ပိုင်း (Control Center) က မီးမလင်းသေးဘူး။ အတွင်းပိုင်း (Emotion Center) ကတော့ မီးတွေ တောက်နေပြီ။ ဒီကွာဟချက် (Gap) ကို မိဘဆရာသမားတွေ၊ သူတော်ကောင်းတရားတွေက "ပြင်ပ ဘရိတ်" (External Brake) အနေနဲ့ ဝင်ရောက် ထိန်းကျောင်းပေးရမှာ ဖြစ်ပါတယ်။

သိပ္ပံပညာဘက်ကနေ မြတ်စွာဘုရားရဲ့ စာပေကျမ်းဂန်ဘက်ကို ပြန်လှည့်ကြည့်ကြစို့။ မြတ်စွာဘုရားရှင် လက်ထက်တော်ကလည်း ဒီလို စူးစမ်းလိုစိတ် ပြင်းပြတဲ့ လူငယ်တစ်ယောက် ရှိခဲ့ဖူးတယ်။ သူ့နာမည်က "သုဘ" (Subha) တဲ့။ သူက ပုဏ္ဏားမျိုးနွယ်၊ "တောဒေယျ" ပုဏ္ဏားကြီးရဲ့ သား။ သူက လူငယ်ပီပီ မေးခွန်းတွေ အရမ်းမေးတယ်။ "အရှင်ဂေါတမ... ဘာဖြစ်လို့ လူချင်းတူပေမယ့် တချို့က အသက်ရှည်ပြီး တချို့က အသက်တိုတာလဲ။ တချို့က ချမ်းသာပြီး တချို့က ဆင်းရဲတာလဲ။ တချို့က ပညာတတ်ပြီး တချို့က မတတ်တာလဲ" ဆိုပြီး လောကရဲ့ မညီမျှမှုတွေကို လိုက်မေးတယ်။ (ဒါဟာ လူငယ်တွေရဲ့ Critical Thinking ပါပဲ)။

မြတ်စွာဘုရားရှင်က လူငယ်သုဘကို ပစ်ပယ်မထားဘူး။ သူ့ရဲ့ အသိဉာဏ်နဲ့ ကိုက်ညီမယ့် "ကံ" (Kamma) တရားအကြောင်းကို သိပ္ပံနည်းကျ ရှင်းပြခဲ့တယ်။

"ကမ္မဿကာ မာဏဝ သတ္တာ၊ ကမ္မဒါယာဒါ၊ ကမ္မယောနိ..."

"လုလင်... သတ္တဝါတွေဟာ ကံသာလျှင် ကိုယ်ပိုင်ဥစ္စာ ရှိကြတယ်၊ ကံသာလျှင် အမွေခံ ရှိကြတယ်" လို့ ဟောကြားတယ်။

ဘုရားရှင်က လူငယ်တွေကို "လမ်းပြမြေပုံ" (Roadmap) ချပေးလေ့ရှိတယ်။ "သိင်္ဂါလ" ဆိုတဲ့ လူငယ်လေးကိုဆိုရင်လည်း အရပ်မျက်နှာ ခြောက်ပါးကို ဘယ်လို ရှိခိုးရမလဲ၊ မိတ်ဆွေတု မိတ်ဆွေစစ်ကို ဘယ်လို ခွဲခြားရမလဲ ဆိုတာ "သိင်္ဂါလောဝါဒသုတ်" နဲ့ အသေးစိတ် သင်ကြားပေးခဲ့တယ်။

လူငယ်ဘဝဆိုတာ "အလုပ်လုပ်ရမယ့် အရွယ်" (ပထမအရွယ်) ဖြစ်ပါတယ်။ ဘုရားရှင်က "ယုဝါ" (ပျိုမြစ်သူ)၊ "သုသု" (လူငယ်)၊ "ကာဠကေသ" (ဆံမဲသူ) ဖြစ်ခိုက်မှာ ကုသိုလ်တရားတွေ ကြိုးစားဖို့ တိုက်တွန်းတယ်။ ဘာလို့လဲဆိုတော့ အိုမင်းသွားရင် ရုပ်ရော စိတ်ရော အားနည်းသွားလို့ တရားအားထုတ်ရ ခက်ခဲလို့ပါပဲ။ "ငယ်တုန်းမှာ မကြိုးစားရင်၊ တောထဲက အိုမင်းတဲ့ မြေခွေးအိုကြီးလိုပဲ နောင်တတွေနဲ့ ခြောက်သွေ့နေရလိမ့်မယ်" လို့ ဓမ္မပဒမှာ ဆုံးမထားပါတယ်။

ကဲ... အခု ဒီ "လူငယ်နှင့် အနာဂတ်" သဘောတရားကို ဦးပဉ္ဇင်းတို့ "နေ့စဥ်၀တ်ရွတ်စဥ်မှာပါတဲ့" မှာ ပါတဲ့ ခန္ဓာဖွဲ့နည်း၊ ဓာတ်ဖွဲ့နည်းတွေနဲ့ ချိတ်ဆက်ပြီး "ဓမ္မာနုပဿနာ" ရှုကွက်ထဲကို ထည့်ပြီး လက်တွေ့ အလုပ်လုပ်ကြည့်ရအောင်။ သူတော်ကောင်းတို့ရေ... လူငယ်တွေမှာ အဖြစ်များတဲ့ "စိတ်ပျံ့လွင့်မှု" (Uddhacca) နဲ့ "အနာဂတ်ကို စိုးရိမ်မှု" (Anxiety) ကို ဝိပဿနာနည်းနဲ့ ဘယ်လို ကိုင်တွယ်မလဲ ကြည့်ကြရအောင်။

ဝိပဿနာ ယန္တရား (Mechanism of Restless Mind):

လူငယ်တစ်ယောက် ဖုန်းသုံးနေရင်း စိတ်တွေ လွင့်နေတဲ့ အခြေအနေကို ဓာတ်ခွဲကြည့်မယ်။

(၁) အာရုံ (Object): ဖုန်းမျက်နှာပြင်ပေါ်က ပုံရိပ်တွေ၊ စာတွေကို မြင်တယ် (ရူပါရုံ)။

(၂) တဏှာ (Craving): "နောက်တစ်ခု ဘာလာမလဲ၊ ဘယ်သူ Like ပေးလဲ" ဆိုတဲ့ သိချင်စိတ်၊ လိုချင်စိတ် (Dopamine seeking) ဖြစ်ပေါ်တယ်။

(၃) ဥဒ္ဓစ္စ (Restlessness): စိတ်က တစ်နေရာတည်းမှာ မနေနိုင်ဘူး။ ဟိုရောက်ဒီရောက် ပြေးလွှားနေတယ်။ ဒါဟာ သင်္ခါရက္ခန္ဓာရဲ့ လှုပ်ရှားမှုပါပဲ။

(၄) ဝေဒနာ (Feeling): ကြာလာတော့ စိတ်မောလာတယ်၊ ဟာတာတာ ဖြစ်လာတယ်။ (ဒုက္ခဝေဒနာ)။

.

ဒီအဆင့်မှာ လူငယ်ယောဂီက ဘယ်လို ရှုရမလဲ။

"ငါ ပျင်းတယ်၊ ငါ ဖုန်းကြည့်ချင်တယ်" လို့ မဆိုနဲ့။

"တွန်းအား... တွန်းအား" (Impulse) လို့ မှတ်လိုက်ပါ။

ရင်ဘတ်ထဲမှာ တစ်ခုခု လုပ်ချင်နေတဲ့၊ ဂနာမငြိမ်ဖြစ်နေတဲ့ "စွမ်းအင်" (Energy) ကို ကြည့်လိုက်ပါ။ အဲဒီ စွမ်းအင်က "ငါ" မဟုတ်ဘူး။ ဦးနှောက်ထဲက ဓာတုဗေဒ ဖောက်ပြန်မှု သက်သက်ပဲ။

"အို... ဒီစိတ်က မျောက်ကလေးလိုပါလား၊ ခုန်နေပါလား" လို့ ကြည့်လိုက်တာနဲ့၊ အဲဒီ မျောက်ကလေး ငြိမ်ကျသွားလိမ့်မယ်။ အဲဒါ "စိတ်ကို ဆုံးမခြင်း" (Taming the Mind) ပါပဲ။

 "ဗုဒ္ဓံ သရဏံ ဂစ္ဆာမိ" လို့ ဆိုလိုက်တဲ့အခါ၊ လူငယ်တွေ အနေနဲ့ ကိုယ့်ရဲ့ "Hero" (စံပြပုဂ္ဂိုလ်) အဖြစ် ဘုရားရှင်ကို ရွေးချယ်လိုက်ခြင်း ဖြစ်ပါတယ်။ လူငယ်တွေက အိုင်ဒေါ (Idol) တွေကို အားကျတတ်တယ်။ ဘုရားရှင်ဟာ လောကမှာ အကြီးမြတ်ဆုံး Hero ပါ။ ဘုရားရှင်ရဲ့ စွန့်စားမှု (Renunciation)၊ ဘုရားရှင်ရဲ့ သတ္တိ (Courage)၊ ဘုရားရှင်ရဲ့ ပညာ (Wisdom) ကို အတုယူပြီး "ငါလည်း ဘုရားသားတော် ဖြစ်ရမယ်" လို့ ခံယူလိုက်တာဟာ အကောင်းဆုံး Youth Development ပါပဲ။

လက်တွေ့ ရှုကွက် (Vipassana Assignment - The Traffic Light):

ကဲ... လူငယ်မောင်မယ်တို့၊ ဒီနေ့ အိမ်ရောက်ရင်၊ ဒါမှမဟုတ် ဆုံးဖြတ်ချက် တစ်ခုခု ချခါနီးမှာ ဒီနည်းလမ်းလေးကို လက်တွေ့ ကျင့်သုံးကြည့်ပါ။

(၁) မီးနီပြပါ (Stop): စိတ်က "လုပ်ချင်တယ်" လို့ တွန်းအားပေးလာရင် (ဥပမာ- ဂိမ်းကစားချင်တာ၊ သူငယ်ချင်းနဲ့ လျှောက်လည်ချင်တာ) ချက်ချင်း မလုပ်နဲ့ဦး။ "ခဏလေး" လို့ ပြောပြီး ရပ်လိုက်။

(၂) မီးဝါပြပါ (Think): "ဒါ လုပ်ရင် ငါ့အနာဂတ်အတွက် ကောင်းလား၊ ဆိုးလား"။ "ဒါ Prefrontal Cortex က ဆုံးဖြတ်တာလား၊ Amygdala က ဆုံးဖြတ်တာလား" လို့ ကိုယ့်ကိုယ်ကို မေးပါ။

(၃) မီးစိမ်းပြပါ (Go): အဖြေက "ကောင်းတယ်" ဆိုမှ လုပ်ပါ။ "မကောင်းဘူး" ဆိုရင် လမ်းကြောင်းပြောင်းလိုက်ပါ။ ဒါဟာ ကိုယ့်ဦးနှောက်ရဲ့ ဘရိတ်စနစ်ကို ပြန်ပြင်ပေးနေတာ (Rewiring the Brain) ပါပဲ။

တရားသဘောတွေချည်း ပြောနေရင် မျက်စိထဲ မမြင်မှာစိုးလို့၊ ဦးပဉ္ဇင်းတို့ ပြတိုက်မှာ တကယ်ဖြစ်ပျက်ခဲ့တဲ့ ဖြစ်ရပ်လေးတစ်ခုကို အခြေခံပြီး ဥပမာပေးချင်ပါတယ်။ လူငယ်သဘာဝ လမ်းပျောက်နေတာကို ဘယ်လို တည့်မတ်ပေးခဲ့သလဲ ဆိုတာပေါ့။

တစ်ခါတုန်းက ဦးပဉ္ဇင်းတို့ ပြတိုက်ကို "မောင်စိုင်း" ဆိုတဲ့ လူငယ်လေး တစ်ယောက် စေတနာ့ဝန်ထမ်း လာလုပ်တယ်။ မောင်စိုင်းက ဉာဏ်ကောင်းတယ်။ နည်းပညာ ကျွမ်းကျင်တယ်။ ဒါပေမယ့် သူ့မှာ ပြဿနာတစ်ခု ရှိတယ်။ အဲဒါကတော့ "ရေလိုက်ငါးလိုက်" (Drifting) ဖြစ်နေတာ။ ဒီနေ့ ဒီဌာနမှာ လုပ်ချင်တယ် ပြောလိုက်၊ မနက်ဖြန်ကျတော့ ဟိုဌာန ပြောင်းချင်တယ် ပြောလိုက်နဲ့။ သူ့ဘဝမှာ ဘာဖြစ်ချင်မှန်း သူကိုယ်တိုင် မရေရာဘူး။ ဖုန်းပဲ ပွတ်နေပြီး အချိန်ကုန်နေတယ်။ (ဒါ Youth Identity Crisis ပေါ့)။

တစ်နေ့တော့ သူက ဦးပဉ္ဇင်းကို လာပြောတယ်။ "ဘုန်းဘုန်း... တပည့်တော် ဒီမှာ မပျော်တော့ဘူး၊ အလုပ်ထွက်ပြီး နိုင်ငံခြား သွားမလား စဉ်းစားနေတယ်" တဲ့။

ဦးပဉ္ဇင်းက မေးတယ်။ "နိုင်ငံခြားသွားရင် ဘာလုပ်မှာလဲ"။

"မသိသေးဘူး ဘုရား၊ ရောက်မှ ကြည့်လုပ်မယ်" တဲ့။

ကြည့်စမ်း... ရည်မှန်းချက် (Goal) မရှိဘဲ စိတ်အလိုလိုက်ပြီး ရွေ့လျားနေတာ။

ဒီကိစ္စကို ကူညီဖို့ ဦးပဉ္ဇင်းတို့ စီမံခန့်ခွဲမှုအဖွဲ့က "Template T242" (Decision Matrix for Career & Life Path) ကို ထုတ်သုံးရတယ်။ ပြီးတော့ ပြတိုက်ရဲ့ မူဝါဒ "Policy No. 27, Article 27.4" (Youth Mentorship & Succession Planning) ကို အသုံးပြုရတယ်။ အဲဒီ မူဝါဒမှာ ဘာပါလဲဆိုတော့... "ပြတိုက်သည် လူငယ်ဝန်ထမ်းများ၏ အသက်မွေးဝမ်းကျောင်းနှင့် ဘဝရည်မှန်းချက်များကို ရှင်းလင်းစေရန် လမ်းညွှန်မှု (Mentoring) ပေးရမည်" တဲ့။

ဦးပဉ္ဇင်းက မောင်စိုင်းကို T242 ဇယားကွက် ပေးပြီး ဖြည့်ခိုင်းတယ်။

"မောင်စိုင်း... မင်း (၅) နှစ်နေရင် ဘယ်လိုလူ ဖြစ်ချင်လဲ၊ ရေးစမ်း"။

သူက စဉ်းစားပြီး ရေးတယ်။ "IT ပညာရှင် ဖြစ်ချင်တယ်"။

"ကောင်းပြီ... ဒါဆို အခု နိုင်ငံခြားသွားပြီး ပန်းကန်ဆေးတာက IT ပညာရှင် ဖြစ်ဖို့ အထောက်အကူ ပြုလား"။

"မပြုပါဘူး ဘုရား"။

"ဒါဆိုရင် ဒီပြတိုက်မှာ IT ဌာန ရှိတယ်။ အဲဒီမှာ မင်းဝင်လုပ်ပြီး အတွေ့အကြုံယူရင်ရော"။

သူ့မျက်လုံးတွေ အရောင်တောက်လာတယ်။ "ဟုတ်တယ်နော်... တပည့်တော် မစဉ်းစားမိဘူး"။

ဦးပဉ္ဇင်းက သူ့ကို တာဝန်တစ်ခု ပေးလိုက်တယ်။ "Case-2524" အနေနဲ့ ပြတိုက်ရဲ့ ဒီဂျစ်တယ် မှတ်တမ်းတွေကို ဦးစီးခိုင်းလိုက်တယ်။ တာဝန် (Responsibility) ရသွားတဲ့အခါ မောင်စိုင်းဟာ လူက ပြောင်းလဲသွားတယ်။ အရင်လို ဂိမ်းမဆော့တော့ဘူး။ သူ့ရဲ့ ဦးနှောက်က "Purpose" (ရည်ရွယ်ချက်) ကို တွေ့သွားလို့ Dopamine ကို အလုပ်ထဲမှာ သုံးတတ်သွားပြီ။ အခုဆိုရင် မောင်စိုင်းဟာ ပြတိုက်ရဲ့ အားကိုးရဆုံး IT ခေါင်းဆောင်လေး ဖြစ်နေပါပြီ။

ကိုင်း... တရားတော်ကို နိဂုံးချုပ်ကြစို့။ ဒီနေ့ ဦးပဉ္ဇင်း ဟောကြားခဲ့တဲ့ "လူငယ်နှင့် အနာဂတ်" တရားတော်ကို သစ္စာလေးပါးနဲ့ ချိတ်ဆက်ပြီး ပြန်လည် သုံးသပ်ကြည့်ရအောင်။

(၁) ဒုက္ခသစ္စာ: ရည်မှန်းချက်မရှိဘဲ လွင့်မျောနေရတဲ့ ဘဝ၊ မတည်ငြိမ်တဲ့ စိတ်ကြောင့် ပူလောင်ရတဲ့ လူငယ်ဘဝ ဒုက္ခတွေဟာ ဒုက္ခသစ္စာပါ။

(၂) သမုဒယသစ္စာ: အဲဒီ ဒုက္ခတွေကို ဖြစ်စေတာက အာရုံဆန်းတွေကို လိုက်ရှာနေတဲ့ တဏှာ (Craving for Novelty) နဲ့ အမှန်ကို မသိတဲ့ မောဟ (Ignorance) ဟာ သမုဒယသစ္စာပါ။

(၃) နိရောဓသစ္စာ: လမ်းမှားကို စွန့်ပြီး လမ်းမှန်ပေါ် ရောက်ရှိသွားတဲ့ အခိုက်အတန့်၊ စိတ်တည်ငြိမ်အေးချမ်းမှုကို ရရှိတာဟာ နိရောဓသစ္စာပါ။

(၄) မဂ္ဂသစ္စာ: ဘဝလမ်းကြောင်း မှန်ကန်ဖို့အတွက် သမ္မာဒိဋ္ဌိ (မှန်ကန်သော အမြင်) နဲ့ သမ္မာဝါယာမ (မှန်ကန်သော ကြိုးစားမှု) ကို ကျင့်သုံးတာဟာ မဂ္ဂသစ္စာ ကျင့်စဉ်ပါပဲ။

ဒီနေ့ ဩဂုတ်လ (၁၂) ရက်၊ လူငယ်များနေ့ အခါသမယမှာ... ဦးပဉ္ဇင်း အနေနဲ့ နိဂုံးချုပ် ဆုတောင်းမေတ္တာ ပို့သချင်တာကတော့... "လူငယ်များ လမ်းမှားမရောက်ဘဲ လူတော်လူကောင်း ဖြစ်ကြပါစေ"။ မိမိတို့၏ ထက်မြက်သော ဉာဏ်ရည်၊ သန်စွမ်းသော ခွန်အားများကို အဖျက်ဘက်တွင် မသုံးဘဲ၊ ကိုယ့်အကျိုး၊ နိုင်ငံ့အကျိုး၊ သာသနာ့အကျိုးအတွက် အကောင်းဆုံး အသုံးချနိုင်ကြပါစေ။ "သုဘလုလင်" ကဲ့သို့ အမှန်တရားကို ရှာဖွေတွေ့ရှိပြီး၊ တန်ဖိုးရှိသော ဘဝကို တည်ဆောက်ကာ နိဗ္ဗာန်ရွှေပြည်မြတ်သို့ လျင်မြန်စွာ ရောက်ရှိနိုင်ကြပါစေ ကုန်သတည်း။

ဗုဒ္ဓ သာသနံ စိရံ တိဋ္ဌတု။

ဗုဒ္ဓ သာသနံ စိရံ တိဋ္ဌတု။

ဗုဒ္ဓ သာသနံ စိရံ တိဋ္ဌတု။

ဘိက္ခု ဣန္ဒသောမ သိရိဒန္တမဟာပါလက ORCID: 0009-0000-0697-4760

The Hswagata Buddha Tooth Relics Preservation Museum

ဩဂုတ်လ (၁၂) ရက်၊ ၂၀၂၃

နေ့ရက် - ဩဂုတ်လ (၁၁) ရက်၊ ၂၀၂၃- ဒေါသ (Anger) နှင့် စီမံခန့်ခွဲမှု (Anger Management)

 

နေ့ရက် - ဩဂုတ်လ (၁၁) ရက်၊ ၂၀၂၃- ဒေါသ (Anger) နှင့် စီမံခန့်ခွဲမှု (Anger Management)

နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ။

နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ။

နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ။

 ဒီနေ့ဟာ သာသနာတော်နှစ် ၂၅၆၇ ခု၊ ကောဇာသက္ကရာဇ် ၁၃၈၅ ခုနှစ်၊ ဝါဆိုလပြည့်ကျော် (၁၀) ရက်နေ့ ဖြစ်ပါတယ်။ ကမ္ဘာ့ပြက္ခဒိန်အရ ဒီနေ့ကို "ခြင်နေ့" (Mosquito Day) လို့ အထိမ်းအမှတ် ပြုထားကြတယ်။ ခြင်ဆိုတဲ့ သတ္တဝါလေးဟာ အကောင်အားဖြင့် သေးငယ်ပေမယ့် သူကိုက်လိုက်တဲ့အခါ ယားယံမှု၊ နာကျင်မှုတွေ ဖြစ်စေပြီး၊ တုပ်ကွေးတို့၊ သွေးလွန်တုပ်ကွေးတို့လို ကြီးမားတဲ့ ရောဂါဆိုးတွေကို သယ်ဆောင်လာတတ်ပါတယ်။ ထို့အတူပါပဲ... ဦးပဉ္ဇင်းတို့ရဲ့ စိတ်ထဲမှာ ဖြစ်ပေါ်တတ်တဲ့ "ဒေါသ" ဆိုတာဟာလည်း အစပိုင်းမှာ ခြင်ကိုက်သလောက်ပဲ နာကျင်မှု (Mental Irritation) လေးကနေ စတင်တာပါ။ ဒါပေမယ့် အဲဒီ အကိုက်ခံရတဲ့ နေရာကို ကုတ်ဖဲ့လိုက်တဲ့အခါ အနာကြီး ဖြစ်သွားသလိုမျိုး၊ စိတ်ထဲက မကျေနပ်မှုကို အရှိန်မြှင့်လိုက်တဲ့အခါ "ဒေါသ" ဆိုတဲ့ မီးလောင်တိုက်သွင်းမှုကြီး ဖြစ်ပေါ်လာတတ်ပါတယ်။ ဒါကြောင့် ဒီနေ့လို နေ့မျိုးမှာ ဦးပဉ္ဇင်းတို့ သူတော်ကောင်းများ အနေနဲ့ ရုပ်ပိုင်းဆိုင်ရာမှာ ခြင်အန္တရာယ် ကင်းဝေးကြသလို၊ စိတ်ပိုင်းဆိုင်ရာမှာလည်း "ဒေါသ" တည်းဟူသော ပိုးမွှားအန္တရာယ်မှ ကင်းဝေးကြပါစေ၊ ခြင်ကိုကြားမှ ကူးစက်သော ရောဂါများ ကင်းဝေးကြပါစေလို့ ဦးစွာပထမ မေတ္တာပို့သ နှုတ်ခွန်းဆက်သလိုက်ပါတယ်။

ဒီနေ့ ဦးပဉ္ဇင်း ဟောကြားချင်တဲ့ တရားခေါင်းစဉ်ကတော့ "ဒေါသ" (Dosa) လို့ ခေါ်တဲ့ စိတ်ရဲ့ ကြမ်းတမ်းခက်ထန်မှုနဲ့ ဒီနေ့ခေတ် စိတ်ပညာမှာ ခေတ်စားနေတဲ့ "Anger Management" (ဒေါသ စီမံခန့်ခွဲမှု) အကြောင်း ဖြစ်ပါတယ်။ သူတော်ကောင်းတို့ရေ... လောကမှာ "စိတ်တိုတာ မကောင်းဘူး" ဆိုတာ လူတိုင်း သိကြပါတယ်။ ဒါပေမယ့် "စိတ်မတိုအောင် ဘယ်လို နေမလဲ"၊ "တိုလာတဲ့ စိတ်ကို ဘယ်လို ဖြိုမလဲ" ဆိုတာကိုတော့ နည်းစနစ်တကျ မသိကြဘူး။ ဒေါသထွက်တဲ့အခါ တချို့က အောင့်ထားတယ်၊ တချို့က ပေါက်ကွဲပစ်လိုက်တယ်။ ဘုရားရှင်ရဲ့ နည်းလမ်းကတော့ အောင့်ထားတာလည်း မဟုတ်ဘူး၊ ပေါက်ကွဲတာလည်း မဟုတ်ဘူး။ "သိလိုက်တာ" (Knowing) သက်သက်ပါပဲ။ အဲဒီ "သိလိုက်ခြင်း" ဟာ ဘယ်လောက် စွမ်းအားကြီးသလဲ ဆိုတာကို ဒီနေ့ သိပ္ပံနည်းကျရော၊ ဓမ္မနည်းကျပါ ရှင်းပြသွားပါမယ်။

ကဲ... တရားမဟောကြားမီမှာ မိမိတို့ရဲ့ စိတ်ကလေးကို အေးမြသွားအောင်၊ ဒေါသမီးတွေ ငြိမ်းသတ်နိုင်အောင် သမထဘာဝနာလေး ခဏလောက် ပွားများကြရအောင်။ ဒီနေ့ ခေါင်းစဉ်က "ဒေါသ" ဖြစ်တဲ့အတွက် ဦးပဉ္ဇင်းတို့ ကမ္မဋ္ဌာန်း ၄၀ ထဲက "မေတ္တာကမ္မဋ္ဌာန်း" ကို အခြေခံပြီး၊ "နီလကသိုဏ်း" (Blue Kasina) ဆိုတဲ့ အေးမြတဲ့ အရောင်ကို အာရုံပြုတဲ့ နည်းလမ်းလေး တွဲမှတ်ကြည့်မယ်။ သူတော်ကောင်းတို့ရေ... မျက်လုံးလေးတွေကို ဖြည်းဖြည်းချင်း မှိတ်ထားပါ။ မိမိရဲ့ စိတ်အာရုံထဲမှာ ကြည်လင်နေတဲ့ ရေကန်ပြာပြာလေး တစ်ကန်ကို ပုံဖော်ကြည့်ပါ။ ဒါမှမဟုတ် ကြည်လင်တဲ့ ကောင်းကင်ပြာပြာလေးကို အာရုံယူပါ။ အပြာရောင်ဟာ အေးမြခြင်း သဘောရှိတယ်။ "အေးမြတယ်... အေးမြတယ်..." လို့ စိတ်ထဲက မှတ်ရင်း၊ မိမိရဲ့ ရင်ထဲမှာ ရှိနေတဲ့ အပူဓာတ်၊ မကျေနပ်မှု၊ စိတ်တိုင်းမကျမှုတွေကို ဒီအပြာရောင် ရေအေးလေးနဲ့ လောင်းချလိုက်သလို ခံစားကြည့်ပါ။ ကိုယ့်ကိုယ်ကိုလည်း မေတ္တာပို့ပါ... "ငါ့စိတ် အေးချမ်းပါစေ၊ ဒေါသကင်းပါစေ"။ ပြီးတော့ ကိုယ်မုန်းနေတဲ့ သူ၊ ကိုယ်မကျေနပ်တဲ့ သူတွေကိုလည်း ဒီရေအေးလေး ပက်ဖျန်းပေးလိုက်ပါ... "သူတို့လည်း အေးချမ်းပါစေ"။ ရင်ထဲက မီးခဲလေးတွေ ငြိမ်းသွားတဲ့အထိ (၁) မိနစ်လောက် ငြိမ်ငြိမ်လေး စီးဖြန်းကြည့်ရအောင်...။

စိတ်ကလေး အနည်းငယ် ငြိမ်းအေးသွားပြီဆိုရင် ဦးပဉ္ဇင်းတို့ ဒီနေ့ခေတ် သိပ္ပံပညာ၊ အထူးသဖြင့် "Neuroscience" (ဦးနှောက်နှင့် အာရုံကြော သိပ္ပံ) က ဒီ "ဒေါသ" ဖြစ်စဉ်ကို ဘယ်လို ရှင်းပြထားသလဲဆိုတာ ဓမ္မမီးမောင်း ထိုးကြည့်ကြမယ်။ သူတော်ကောင်းတို့... ဒေါသထွက်တဲ့အခါ ဦးနှောက်ထဲမှာ ဘာဖြစ်သွားသလဲ သိလား။ သိပ္ပံပညာရှင်တွေက ဒါကို "Amygdala Hijack" (အမစ်ဂဒါလာ ပြန်ပေးဆွဲခြင်း) လို့ ခေါ်ပါတယ်။

ဦးနှောက်ထဲမှာ "Amygdala" ဆိုတဲ့ ဗာဒံစေ့ အရွယ်အစားလောက်ရှိတဲ့ အစိတ်အပိုင်းလေး တစ်ခုရှိတယ်။ သူက "အန္တရာယ် ကာကွယ်ရေး ခေါင်းလောင်း" (Alarm System) နဲ့ တူတယ်။ တစ်ယောက်ယောက်က ကိုယ့်ကို စော်ကားလိုက်တာနဲ့၊ ဒါမှမဟုတ် ကိုယ်မကြိုက်တာ တစ်ခုခု ကြုံလိုက်ရတာနဲ့ ဒီ Amygdala က ချက်ချင်း ထအော်တော့တာပဲ။ "ဟေ့... အန္တရာယ်ပဲ၊ တိုက်ခိုက်မလား၊ ထွက်ပြေးမလား (Fight or Flight)" ဆိုပြီး ခန္ဓာကိုယ်ကို အမိန့်ပေးလိုက်တယ်။ အဲဒီအချိန်မှာ Adrenaline (အဒရီနယ်လင်း) နဲ့ Cortisol (ကော်တီဆော) ဆိုတဲ့ စိတ်ဖိစီးမှု ဟော်မုန်းတွေ သွေးကြောထဲကို ဒလဟော စီးဝင်သွားတယ်။ နှလုံးခုန် မြန်လာတယ်၊ မျက်နှာတွေ နီလာတယ်၊ လက်သီးတွေ ဆုပ်မိလာတယ်။

ပြဿနာက ဘာလဲဆိုတော့... ဒီ Amygdala က အလုပ်လုပ်နေတဲ့အချိန်မှာ၊ ဦးနှောက်ရဲ့ အရှေ့ပိုင်းမှာရှိတဲ့ "Prefrontal Cortex" (ဆင်ခြင်တုံတရားနဲ့ ထိန်းချုပ်တဲ့ အပိုင်း) က အလုပ်မလုပ်နိုင်တော့ဘဲ "Shut Down" ဖြစ်သွားတာပါပဲ။ ကားတစ်စီးမှာ ဘရိတ်ကြိုး ပြတ်သွားသလိုမျိုးပေါ့။ စိတ်ဆိုးနေတဲ့သူကို တရားချလို့ မရတာ၊ အကျိုးအကြောင်း ရှင်းပြလို့ မရတာဟာ သူ့ရဲ့ "Cortex" ပိတ်နေလို့ပါပဲ။ သိပ္ပံပညာရှင်တွေက ပြောတယ်... ဒေါသထွက်ပြီး (၆) စက္ကန့်လောက်အတွင်းမှာ လူဟာ အသိဉာဏ်မဲ့တဲ့ လုပ်ရပ်တွေကို လုပ်မိတတ်တယ် တဲ့။ ဒါကြောင့် "စိတ်တိုရင် ခြောက်အထိ ရေတွက်ပါ" ဆိုတာ အလကား ပြောတာ မဟုတ်ဘူး။ Cortex ပြန်ပွင့်လာအောင် အချိန်ဆွဲခိုင်းတာ ဖြစ်ပါတယ်။

.

 သူတော်ကောင်းတို့... ခုနက ပုံမှာ မြင်ရတဲ့အတိုင်းပဲ၊ အာရုံတစ်ခု (ဥပမာ - ဆဲသံ) ဝင်လာတာနဲ့၊ အဲဒီအသံက စဉ်းစားတဲ့နေရာ (Cortex) ကို မရောက်ဘဲ၊ ဒေါသဖြစ်တဲ့နေရာ (Amygdala) ကို အရင်ရောက်သွားတယ်။ ဒါကြောင့် "ပါးစပ်က အရင်ထွက်သွားတယ်၊ ပြီးမှ မှားမှန်းသိတယ်" ဆိုတာ ဖြစ်ရတာပေါ့။ သိပ္ပံပညာက ဒေါသကို "Temporary Madness" (ယာယီ ရူးသွပ်ခြင်း) လို့တောင် တင်စားကြပါတယ်။

သိပ္ပံပညာဘက်ကနေ မြတ်စွာဘုရားရဲ့ အဘိဓမ္မာဘက်ကို ပြန်လှည့်ကြည့်ကြစို့။ မြတ်စွာဘုရားရှင်က ဒီသဘောတရားကို "ဒေါသ" (Dosa) ဆိုတဲ့ စေတသိက်နဲ့ အတိအကျ ဟောကြားခဲ့ပါတယ်။ ပါဠိလို "ဒုဿတီတိ ဒေါသော" လို့ ဖွင့်ဆိုပါတယ်။ အဓိပ္ပာယ်ကတော့ "မိမိမှီရာ စိတ်ကို ဖောက်ပြန်ပျက်စီးစေတတ်သောကြောင့် ဒေါသ မည်၏" တဲ့။

ရိုးရိုးလေး စဉ်းစားကြည့်ပါ... ဒေါသထွက်တဲ့အခါ သူများမပျက်စီးခင် ကိုယ့်စိတ်က အရင် ပျက်စီးသွားတယ်။ ရေကြည်တစ်ခွက်ထဲကို အဆိပ်ခတ်လိုက်သလို၊ နို့ခွက်ထဲကို သံပုရာရည် ညှစ်ထည့်လိုက်သလိုမျိုး၊ စိတ်အစဉ်ကြီးတစ်ခုလုံး ပူလောင်နောက်ကျိသွားတယ်။ အဘိဓမ္မာ သဘောအရ ဒေါသရဲ့ လက္ခဏာက "စဏ္ဍိက္က လက္ခဏာ" တဲ့။ ကြမ်းတမ်းခက်ထန်တဲ့ လက္ခဏာ ရှိတယ်။ မြွေပွေးမြွေဟောက်က ပါးပျဉ်းထောင်ပြီး ပေါက်မယ်ဆိုတဲ့ ပုံစံမျိုးပေါ့။ သူ့ရဲ့ လုပ်ငန်း (Rasa) ကတော့ "ဝိသုမနဒ္ဒန ရသ" တဲ့။ ကိုယ်မှီရာ နေရာကို လောင်ကျွမ်းစေတယ်။ တောမီးလိုပဲ... တောမီးဟာ လောင်စာရှိသမျှကို ဝါးမြိုသလို၊ ဒေါသကလည်း ကိုယ့်ရဲ့ ကျန်းမာရေး၊ အလှအပ၊ စီးပွားရေး၊ မိတ်ဆွေအပေါင်းအသင်း အားလုံးကို လောင်ကျွမ်းပစ်လိုက်တယ်။

ဘုရားရှင်က ဒေါသနဲ့ ပတ်သက်ပြီး ဥပမာတစ်ခု ပေးဖူးတယ်။ "ပူလောင်နေတဲ့ သံခဲကို ကိုင်ပြီး သူများကို ပစ်ပေါက်ဖို့ လုပ်တဲ့သူနဲ့ တူတယ်" တဲ့။ သူများကို မထိခင် ကိုယ့်လက်က အရင် ကျွမ်းတာပါပဲ။ ဒေါသမှာ အပေါင်းအဖော်တွေလည်း ရှိသေးတယ်။ "ဣဿာ" (မနာလိုတာ)၊ "မစ္ဆရိယ" (ဝန်တိုတာ)၊ "ကုက္ကုစ္စ" (နောင်တရတာ)။ ဒီတရားတွေဟာ ဒေါသအုပ်စုဝင် (Dosa-mula Cetasikas) တွေချည်းပါပဲ။ သူတို့ ဝင်လာရင် စိတ်ဟာ ဘယ်တော့မှ မအေးချမ်းတော့ဘူး။

ကဲ... အခု ဒီ "ဒေါသ" သဘောတရားကို ဦးပဉ္ဇင်းတို့ "နေ့စဥ်၀တ်ရွတ်စဥ်မှာပါတဲ့" မှာ ပါတဲ့ ခန္ဓာဖွဲ့နည်း၊ ဓာတ်ဖွဲ့နည်းတွေနဲ့ ချိတ်ဆက်ပြီး "ဓမ္မာနုပဿနာ" ရှုကွက်ထဲကို ထည့်ပြီး လက်တွေ့ အလုပ်လုပ်ကြည့်ရအောင်။ သူတော်ကောင်းတို့ရေ... ဝိပဿနာ ရှုမှတ်တဲ့အခါမှာ ဒေါသကို "ငါ စိတ်ဆိုးတယ်" လို့ မကြည့်ဘဲ "မီးဓာတ်" (Tejo Dhatu) တစ်ခု လောင်ကျွမ်းနေတယ်လို့ မြင်ဖို့ အရေးကြီးပါတယ်။

ဝိပဿနာ ယန္တရား (Mechanism of Anger):

တစ်ယောက်ယောက်က ကိုယ့်ကို ဝေဖန်လိုက်တဲ့ အခြေအနေကို ဓာတ်ခွဲကြည့်မယ်။

(၁) အာရုံ (Object): နားထဲကို အသံတစ်ခု ဝင်လာတယ်။ "ခင်ဗျား လုပ်တာ ညံ့တယ်" ဆိုတဲ့ အသံ (သဒ္ဒါရုံ)။

(၂) ဖဿ (Contact): နားအကြည်နဲ့ အသံ တိုက်ဆိုင်သွားတယ်။ (သောတဖဿ)။

(၃) သညာ (Perception): "ဒါ ငါ့ကို စော်ကားတာ၊ ဒါ ငါ့ကို အပြစ်ပြောတာ" ဆိုပြီး အတိတ်က မှတ်ဉာဏ်နဲ့ ပေါင်းပြီး "အဓိပ္ပာယ် ဖွင့်" လိုက်တယ်။

(၄) ဝေဒနာ (Feeling): ရင်ထဲမှာ "ဒိန်း" ခနဲ ဖြစ်သွားတယ်။ မခံချင်တဲ့ ခံစားမှု (ဒေါမနဿ ဝေဒနာ) ပေါ်လာတယ်။

(၅) ဒေါသ (Reaction): အဲဒီ ဝေဒနာကို မကျေနပ်တော့ "တုံ့ပြန်မယ်" ဆိုတဲ့ တွန်းကန်အား ပေါ်လာတယ်။ ရင်ဘတ်ထဲမှာ ပူလာတယ်၊ တင်းလာတယ်။ ဒါဟာ ဒေါသ စေတသိက် (သင်္ခါရက္ခန္ဓာ) ပါပဲ။

.

ဒီအဆင့်မှာ ယောဂီက ဘယ်လို ရှုရမလဲ။

သာမန်လူက "ဟိုလူ့" ကို ကြည့်ပြီး ဒေါသထွက်တယ်။ ယောဂီက "ကိုယ့်ရင်ထဲက အပူ" ကို ကြည့်ပြီး တရားမှတ်ရမယ်။

"ပူတယ်... ပူတယ်"၊ "တင်းတယ်... တင်းတယ်" လို့ ရှုပါ။

ကိုယ့်ကို ဆဲတဲ့လူကို မကြည့်နဲ့။ အဲဒီလူက "လောင်စာ" (Fuel)။ ကိုယ့်ရင်ထဲက ဒေါသက "မီး" (Fire)။ လောင်စာကို ကြည့်နေသမျှ မီးက တောက်နေမှာပဲ။ မျက်လုံးကို မှိတ်၊ ကိုယ့်ရင်ဘတ်ထဲကို စိတ်စိုက်၊ "အို... ပူလိုက်တဲ့ သဘောတရားပါလား၊ လောင်ကျွမ်းနေတဲ့ ဓာတ်သဘောပါလား" လို့ ကြည့်လိုက်ပါ။

အဲဒီလို ကြည့်လိုက်တာနဲ့ "ငါ" ပျောက်သွားတယ်။ "ငါ စိတ်ဆိုးတာ မဟုတ်ဘူး၊ ဒေါသဓာတ် လောင်နေတာ" လို့ သိလိုက်ရတယ်။ အဲဒီလို သိလိုက်တဲ့ "သတိ" (Mindfulness) ဟာ မီးသတ်ဆေးဘူးပါပဲ။ ခဏနေရင် အဲဒီ အပူရှိန် တဖြည်းဖြည်း ကျသွားတာကို တွေ့ရလိမ့်မယ်။ အဲဒါ "နိရောဓ" (Cessation) ကို မျက်မှောက်ပြုတာပဲ။

ဒီနေရာမှာ မဟာသရဏဂုံတော်ကြီးရဲ့ အနှစ်သာရဖြစ်တဲ့ "ရတနာသုံးပါးကို ပြန်လည်ဆန်းသစ်ခြင်း" (Renewing Refuge) သဘောကို နှလုံးသွင်းကြည့်ရအောင်။ ဩဂုတ်လရဲ့ Theme ဟာ "သိပ္ပံနှင့် ရုပ်နာမ်" ဖြစ်တဲ့အတွက်... "ဗုဒ္ဓံ သရဏံ ဂစ္ဆာမိ" လို့ ဆိုလိုက်တဲ့အခါ၊ "ငါ့စိတ်ထဲက ဒေါသမီးကို ဘုရားရှင်ရဲ့ မေတ္တာရေအေးနဲ့ ငြိမ်းသတ်ပါ၏" လို့ အဓိဋ္ဌာန်ပြုရပါမယ်။ ဘုရားရှင်ဟာ "အာဃာတ" (ရန်ငြိုး) ကို "မေတ္တာ" နဲ့ အနိုင်ယူခဲ့သူ ဖြစ်ပါတယ်။ ဒေဝဒတ်က ကျောက်မောင်းဆင်ပြီး သတ်ဖို့ ကြိုးစားတာတောင် ဘုရားရှင်ရဲ့ စိတ်တော်ဟာ တုန်လှုပ်ခြင်း မရှိ၊ ဒေါသ ဖြစ်ခြင်း မရှိခဲ့ပါဘူး။ အဲဒီ "အဒေါသ" ဓာတ်ကို ကိုယ့်စိတ်ထဲမှာ ကူးယူ တည်ဆောက်တာဟာ သရဏဂုံ တည်ခြင်းပါပဲ။

လက်တွေ့ ရှုကွက် (Vipassana Assignment - The 90-Second Rule):

ကဲ... သူတော်ကောင်းတို့၊ ဒီနေ့ အိမ်ရောက်ရင်၊ ဒါမှမဟုတ် လုပ်ငန်းခွင်မှာ စိတ်တိုစရာ ကြုံလာရင် ဒီနည်းလမ်းလေးကို လက်တွေ့ ကျင့်သုံးကြည့်ပါ။

(၁) ခန္ဓာကိုယ်ကို စစ်ဆေးပါ (Body Scan): စိတ်တိုလာပြီဆိုရင် ချက်ချင်း ခန္ဓာကိုယ်ကို သတိကပ်။ "ရင်ဘတ် တင်းနေသလား"၊ "လက်သီး ဆုပ်မိနေသလား"၊ "အသက်ရှူ မြန်နေသလား"။ ရုပ်ရဲ့ ဖောက်ပြန်မှုကို အရင်ကြည့်။

(၂) (၉၀) စက္ကန့် စောင့်ပါ (The Pause): နျူရိုသိပ္ပံပညာရှင် Jill Bolte Taylor ပြောသလိုပဲ၊ ဒေါသဟော်မုန်းတွေ သွေးထဲမှာ လည်ပတ်ဖို့ (၉၀) စက္ကန့်ပဲ ကြာတယ်။ အဲဒီ (၉၀) စက္ကန့်အတွင်းမှာ ဘာမှ ပြန်မပြောနဲ့။ ရေတစ်ခွက် သောက်လိုက်။ အသက်ပြင်းပြင်း ရှူလိုက်။

(၃) နာမည်တပ်ပါ (Labeling): "ဒေါသ... ဒေါသ" သို့မဟုတ် "စိတ်ဆိုးနေတယ်... စိတ်ဆိုးနေတယ်" လို့ စိတ်ထဲက ရွတ်ပါ။ နာမည်တပ်လိုက်ရင် Amygdala ရဲ့ အရှိန် ကျသွားတတ်တယ်။

တရားသဘောတွေချည်း ပြောနေရင် မျက်စိထဲ မမြင်မှာစိုးလို့၊ ဦးပဉ္ဇင်းတို့ ပြတိုက်မှာ တကယ်ဖြစ်ပျက်ခဲ့တဲ့ ဖြစ်ရပ်လေးတစ်ခုကို အခြေခံပြီး ဥပမာပေးချင်ပါတယ်။ ဒေါသကို မထိန်းနိုင်ရင် ဘယ်လို ပျက်စီးတတ်သလဲ၊ စနစ်တကျ စီမံခန့်ခွဲရင် ဘယ်လို အကျိုးရှိသလဲ ဆိုတာပေါ့။

တစ်ခါတုန်းက ဦးပဉ္ဇင်းတို့ ပြတိုက်ရဲ့ လုံခြုံရေးဌာနမှာ "ကိုလှမောင်" ဆိုတဲ့ ဝန်ထမ်းတစ်ယောက် ရှိတယ်။ ကိုလှမောင်က အလုပ်တော့ ကြိုးစားတယ်၊ ဒါပေမယ့် သူက "မီးခြစ်ဆံ" လိုပဲ။ ခေါင်းကို နည်းနည်း ပွတ်လိုက်တာနဲ့ "ထ" ခနဲ တောက်တော့တာပဲ။ တစ်နေ့တော့... ပြတိုက်မှာ လူရှင်းနေတဲ့ အချိန်၊ သန့်ရှင်းရေး ဝန်ထမ်း "မမြ" က ကြမ်းတိုက်ရင်းနဲ့ ကိုလှမောင်ရဲ့ စားပွဲပေါ်က မှတ်တမ်းစာအုပ်ကို မတော်တဆ ရေစိုအောင် လုပ်မိသွားတယ်။

သာမန်ဆိုရင်တော့ တောင်းပန်လိုက်ရင် ပြီးတဲ့ကိစ္စပေါ့။ ဒါပေမယ့် ကိုလှမောင်ရဲ့ Amygdala က ချက်ချင်း Hijack လုပ်လိုက်တယ်။ "မင်း ကန်းနေလား၊ ဒါ အရေးကြီးစာအုပ်ကွ" ဆိုပြီး အော်ကြီးဟစ်ကျယ် လုပ်တော့တာပဲ။ မမြက ကြောက်ပြီး ငိုတယ်။ ဧည့်သည်တချို့တောင် လန့်ပြီး ကြည့်ကုန်ကြတယ်။ ကိုလှမောင်က ဒေါသအရှိန်နဲ့ စားပွဲကိုပါ ထုလိုက်တော့ သူ့လက်လည်း နာ၊ စားပွဲမှန်လည်း အက်သွားတယ်။ (ဒေါသကြောင့် ကိုယ်ရော စိတ်ရော ပစ္စည်းပါ ပျက်စီးတာနော်)။

ဒီကိစ္စ ဖြစ်ပြီးတဲ့အခါ ဦးပဉ္ဇင်းတို့ စီမံခန့်ခွဲမှုအဖွဲ့က "Template T211" (Conflict & Grievance Report) ကို ထုတ်သုံးရတယ်။ ပြီးတော့ ပြတိုက်ရဲ့ မူဝါဒ "Policy No. 16, Article 16.3" (Conflict Resolution & Anger Management) ကို ကိုးကားပြီး ကိုလှမောင်ကို ခေါ်ယူ ဆုံးမရတယ်။ အဲဒီ မူဝါဒမှာ ဘာပါလဲဆိုတော့... "ပြတိုက်သည် အကြမ်းဖက်မှုနှင့် ဒေါသပေါက်ကွဲမှုကို လုံးဝ လက်မခံ (Zero Tolerance)။ သို့သော် ဝန်ထမ်းများ၏ စိတ်ခံစားမှုကို နားလည်ပြီး ပြန်လည် ထိန်းကျောင်းခွင့် ပေးသည်" တဲ့။

ဦးပဉ္ဇင်းက ကိုလှမောင်ကို T211 ဇယားကွက် ပေးပြီး "Incident Reflection" (ဖြစ်စဉ် သုံးသပ်ချက်) ရေးခိုင်းတယ်။

"ကိုလှမောင်... မင်း အဲဒီအချိန်မှာ ဘာဖြစ်သွားလဲ၊ ပြန်ရေးပြ"။

ကိုလှမောင်က ရေးတယ်... "ကျွန်တော် ဒေါသ ထိန်းမရ ဖြစ်သွားပါတယ်"။

"ကောင်းပြီ... မင်း ဒေါသထွက်တာ စာအုပ်စိုလို့လား၊ ဒါမှမဟုတ် မင်းရဲ့ အာဏာကို မလေးစားဘူးလို့ ထင်လို့လား"။

ကိုလှမောင် စဉ်းစားတယ်။ "ကျွန်တော့်ကို ဂရုမစိုက်ဘူးလို့ ထင်မိလို့ပါ ဘုရား"။

"... မင်းရဲ့ 'မာန' ကို ထိလို့ 'ဒေါသ' ထွက်တာ။ စာအုပ်က အကြောင်းပြချက်ပဲ"။

ပြီးတော့ ဦးပဉ္ဇင်းက သူ့ကို "Time-out Rule" သင်ပေးလိုက်တယ်။ နောက်တစ်ခါ စိတ်တိုရင် ချက်ချင်း အပြင်ထွက်၊ သစ်ပင်သွားကြည့်၊ ရေသွားသောက်၊ (၁၀) မိနစ်နေမှ ပြန်လာလို့ မှာလိုက်တယ်။ ကိုလှမောင်လည်း ဒီနည်းကို ကျင့်သုံးတယ်။ နောက်ပိုင်းမှာ သူ စိတ်တိုစရာ ကြုံရင် "ခဏလေးနော်" ဆိုပြီး အပြင်ထွက်သွားတယ်။ ပြန်လာရင် ပြုံးပြုံးလေး ဖြစ်နေပြီ။ ဒါဟာ "Case-2523" အနေနဲ့ မှတ်တမ်းဝင်သွားတယ်။ "Anger Management" ဆိုတာ ဒေါသ မဖြစ်အောင် တားတာ မဟုတ်ဘူး၊ ဖြစ်လာတဲ့ ဒေါသကို မပေါက်ကွဲစေဘဲ ဘေးကင်းရာကို လမ်းလွှဲပေးလိုက်တာ (Channeling the energy) ပါပဲ။

ကိုင်း... တရားတော်ကို နိဂုံးချုပ်ကြစို့။ ဒီနေ့ ဦးပဉ္ဇင်း ဟောကြားခဲ့တဲ့ "ဒေါသ" တရားတော်ကို သစ္စာလေးပါးနဲ့ ချိတ်ဆက်ပြီး ပြန်လည် သုံးသပ်ကြည့်ရအောင်။

(၁) ဒုက္ခသစ္စာ: ဒေါသကြောင့် စိတ်ပူလောင်ရတာ၊ ရုပ်အဆင်း ပျက်စီးတာ၊ ဘေးပတ်ဝန်းကျင်နဲ့ အဆင်မပြေ ဖြစ်ရတာတွေဟာ ဆင်းရဲခြင်း ဒုက္ခသစ္စာပါ။

(၂) သမုဒယသစ္စာ: အဲဒီ ဒေါသကို ဖြစ်စေတဲ့ အကြောင်းရင်းဟာ သူတစ်ပါးကြောင့် မဟုတ်ပါဘူး။ ကိုယ့်စိတ်တိုင်းကျ ဖြစ်ချင်တဲ့ "တဏှာ"၊ မဖြစ်ရင် မကျေနပ်တဲ့ "ပဋိဃ" (Resentment) တွေဟာ သမုဒယသစ္စာပါ။

(၃) နိရောဓသစ္စာ: ဒေါသမီး ငြိမ်းအေးပြီး၊ မေတ္တာရေအေးဖြင့် အေးချမ်းသွားသော စိတ်အခြေအနေ၊ အဒေါသဓာတ် (Non-hatred) ကို မျက်မှောက်ပြုတာဟာ နိရောဓသစ္စာပါ။

(၄) မဂ္ဂသစ္စာ: ဒေါသကို ထိန်းချုပ်ဖို့အတွက် သတိ၊ ဝီရိယ၊ ပညာ ဆိုတဲ့ မဂ္ဂင်လမ်းစဉ်ကို ကျင့်သုံးတာဟာ မဂ္ဂသစ္စာ ကျင့်စဉ်ပါပဲ။

ဒီနေ့ ဩဂုတ်လ (၁၁) ရက်၊ ခြင်နေ့ အခါသမယမှာ... ဦးပဉ္ဇင်း အနေနဲ့ နိဂုံးချုပ် ဆုတောင်းမေတ္တာ ပို့သချင်တာကတော့... "သူတော်ကောင်းများအားလုံး ခြင်ကိုကြားမှ ကူးစက်သော ရောဂါများ ကင်းဝေးကြပါစေ"။ ထို့အတူ အာရုံခြောက်ပါးမှ တစ်ဆင့် ကူးစက်လာတတ်သော "ဒေါသ" တည်းဟူသော စိတ်ရောဂါပိုးမှလည်း ကင်းဝေးကြပါစေ။ သည်းခံခြင်း (ခန္တီ) တည်းဟူသော ခြင်ထောင်ကို ထောင်ထားပြီး၊ မေတ္တာတည်းဟူသော ဆေးကို လိမ်းကျံလျက်၊ အေးချမ်းသာယာသော ဘဝကို ပိုင်ဆိုင်နိုင်ကြပါစေ။ နောက်ဆုံးမှာ ဒေါသကင်းရာ နိဗ္ဗာန်ရွှေပြည်မြတ်သို့ လျင်မြန်စွာ ရောက်ရှိနိုင်ကြပါစေ ကုန်သတည်း။

ဗုဒ္ဓ သာသနံ စိရံ တိဋ္ဌတု။

ဗုဒ္ဓ သာသနံ စိရံ တိဋ္ဌတု။

ဗုဒ္ဓ သာသနံ စိရံ တိဋ္ဌတု။

Sao Dhammasami @ Bhikkhu Indasoma Siridantamahapalaka

ဘိက္ခု ဣန္ဒသောမ သိရိဒန္တမဟာပါလက ORCID: 0009-0000-0697-4760

The Hswagata Buddha Tooth Relics Preservation Museum

ဩဂုတ်လ (၁၁) ရက်၊ ၂၀၂၃