နေ့ရက် - ဩဂုတ်လ (၄) ရက်၊ ၂၀၂၃- ဝီရိယ (Energy) နှင့် ကုန်ထုတ်စွမ်းအား (Productivity Management)

နေ့ရက် - ဩဂုတ်လ (၄) ရက်၊ ၂၀၂၃- ဝီရိယ (Energy) နှင့် ကုန်ထုတ်စွမ်းအား (Productivity Management)

နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ။

နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ။

နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ။

 ဒီနေ့ဟာ သာသနာတော်နှစ် ၂၅၆၇ ခု၊ ကောဇာသက္ကရာဇ် ၁၃၈၅ ခုနှစ်၊ ဝါဆိုလပြည့်ကျော် (၃) ရက်နေ့ ဖြစ်ပါတယ်။ နိုင်ငံတကာ အထိမ်းအမှတ်နေ့တွေအရ ကြည့်မယ်ဆိုရင်တော့ ဒီနေ့ဟာ ဟီရိုရှီးမားနေ့ (Hiroshima Day) လို့ ခေါ်တဲ့ စစ်ပွဲဆန့်ကျင်ရေးနဲ့ ငြိမ်းချမ်းရေးကို ဦးတည်တဲ့ နေ့တစ်နေ့ ဖြစ်ပါတယ်။ လွန်ခဲ့တဲ့ နှစ်ပေါင်းများစွာက ဒီနေ့လို နေ့မျိုးမှာ လူသားတွေဟာ "အဏုမြူ စွမ်းအင်" (Atomic Energy) ကို အသုံးပြုပြီး မြို့ကြီးတစ်မြို့လုံးကို ပြာကျသွားအောင် ဖျက်ဆီးခဲ့ကြဖူးပါတယ်။ စွမ်းအင်ဆိုတာ ကောင်းတဲ့ဘက်မှာ သုံးရင် အလင်းရောင် ရနိုင်သလို၊ မကောင်းတဲ့ဘက်မှာ သုံးရင်လည်း လောင်ကျွမ်းပျက်စီးစေနိုင်တယ် ဆိုတာကို သမိုင်းက သက်သေပြခဲ့ပြီး ဖြစ်ပါတယ်။ ဒါကြောင့် ဒီနေ့လို နေ့မျိုးမှာ ဦးပဉ္ဇင်းတို့ သူတော်ကောင်းများ အနေနဲ့ မိမိတို့ရဲ့ စိတ်စွမ်းအင်ကို အဖျက်ဘက်မှာ မသုံးဘဲ၊ အပြုဘက်မှာ အသုံးပြုနိုင်ကြပါစေ၊ လောကကြီးတစ်ခုလုံး စစ်မီးများ ငြိမ်းသတ်ပြီး အေးချမ်းတဲ့ ငြိမ်းချမ်းရေး ရရှိကြပါစေလို့ ဦးစွာပထမ မေတ္တာပို့သ နှုတ်ခွန်းဆက်သလိုက်ပါတယ်။

ဒီနေ့ ဦးပဉ္ဇင်း ဟောကြားချင်တဲ့ တရားခေါင်းစဉ်ကတော့ "ဝီရိယ" လို့ ခေါ်တဲ့ စိတ်ရဲ့ စွမ်းအင်အကြောင်း ဖြစ်ပါတယ်။ လောကမှာ လူတိုင်းက အောင်မြင်ချင်ကြတယ်။ ချမ်းသာချင်ကြတယ်။ တရားထူး တရားမြတ် ရချင်ကြတယ်။ ဒါပေမယ့် "လုပ်ချင်တဲ့စိတ်" (ဆန္ဒ) ရှိရုံနဲ့ မရပါဘူး။ "လုပ်နိုင်တဲ့ အား" (ဝီရိယ) ပါမှ ရတာပါ။ အထူးသဖြင့် ဒီနေ့ခေတ် စီးပွားရေးလောကနဲ့ စီမံခန့်ခွဲမှု ပညာရပ်တွေမှာ "Productivity" (ကုန်ထုတ်စွမ်းအား) ဆိုတာကို အသည်းအသန် ပြောနေကြတယ်။ "ဘယ်လိုလုပ်ရင် အလုပ်ပိုပြီး တွင်ကျယ်မလဲ"၊ "ဘယ်လိုလုပ်ရင် မပျင်းမရိဘဲ တက်ကြွနေမလဲ" ဆိုတဲ့ မေးခွန်းတွေဟာ လူတိုင်းရဲ့ မေးခွန်းတွေ ဖြစ်ပါတယ်။ မြတ်စွာဘုရားရှင်ကတော့ ဒီမေးခွန်းတွေကို "ဝီရိယ" ဆိုတဲ့ စေတသိက် သဘောတရားနဲ့ အတိအကျ ဖြေကြားခဲ့ပြီး ဖြစ်ပါတယ်။

ကဲ... တရားမဟောကြားမီမှာ မိမိတို့ရဲ့ စိတ်ကလေးကို တက်ကြွလန်းဆန်းသွားအောင်၊ ထိုင်းမှိုင်းမှုတွေ ပျောက်သွားအောင် သမထဘာဝနာလေး ခဏလောက် ပွားများကြရအောင်။ ဒီနေ့ ခေါင်းစဉ်က "စွမ်းအင်" နဲ့ "လှုပ်ရှားမှု" ဖြစ်တဲ့အတွက် ဦးပဉ္ဇင်းတို့ ကမ္မဋ္ဌာန်း ၄၀ ထဲက "ဝါယောကသိုဏ်း" (Wind Kasina) ဆိုတဲ့ လေဓာတ်ကို အာရုံပြုတဲ့ နည်းလမ်းလေးနဲ့ စိတ်ကို နှိုးဆွကြည့်မယ်။ သူတော်ကောင်းတို့ရေ... မျက်လုံးလေးတွေကို ဖြည်းဖြည်းချင်း မှိတ်ထားပါ။ မိမိရဲ့ ခန္ဓာကိုယ်ကို ဖြတ်သန်းတိုက်ခတ်သွားတဲ့ လေကိုပဲ ဖြစ်ဖြစ်၊ သစ်ရွက်ကလေးတွေ လှုပ်ရှားသွားတဲ့ လေကိုပဲ ဖြစ်ဖြစ် အာရုံယူကြည့်ပါ။ လေဆိုတာ ရပ်တန့်မနေဘူး။ အမြဲတမ်း တွန်းကန်တယ်၊ ရွေ့လျားတယ်။ "လေ... လေ... လေ" လို့ စိတ်ထဲက မှတ်ရင်း၊ မိမိရဲ့ စိတ်ထဲမှာ ရှိနေတဲ့ လေးလံထိုင်းမှိုင်းမှုတွေကို ဒီလေပြင်းနဲ့ တိုက်ထုတ်လိုက်သလို ခံစားကြည့်ပါ။ လေရဲ့ တွန်းကန်အားကို ကိုယ့်စိတ်ထဲမှာ ပြည့်လာအောင် (၁) မိနစ်လောက် အာရုံစိုက်ထားကြည့်ရအောင်...။

စိတ်ကလေး အနည်းငယ် တက်ကြွလန်းဆန်းလာပြီဆိုရင် ဦးပဉ္ဇင်းတို့ ဒီနေ့ခေတ် သိပ္ပံပညာ၊ အထူးသဖြင့် ရူပဗေဒ (Physics) နဲ့ စီမံခန့်ခွဲမှုပညာ (Management Science) က ဒီ "စွမ်းအင်" (Energy) ဆိုတာကို ဘယ်လို ရှင်းပြထားသလဲဆိုတာ ကြည့်ကြရအောင်။ ရူပဗေဒမှာ နယူတန်ရဲ့ ပထမနိယာမ (Newton's First Law of Motion) ဆိုတာ ရှိပါတယ်။ အဲဒါက ဘာလဲဆိုတော့ "ရပ်နေတဲ့ အရာဝတ္ထုတစ်ခုဟာ အပြင်ကနေ အားတစ်ခု လာမသက်ရောက်မချင်း ဆက်ပြီး ရပ်နေလိမ့်မယ်" တဲ့။ ဒါကို "Inertia" (အရှိန်စောင့်သဘော) လို့ ခေါ်တယ်။

လူတွေရဲ့ စိတ်ကလည်း ဒီအတိုင်းပါပဲ။ သူတော်ကောင်းတို့ မနက်အိပ်ရာထကာနီးအချိန်ကို စဉ်းစားကြည့်။ စောင်လေးခြုံပြီး ကွေးနေရတာ ကောင်းလိုက်တာဆိုပြီး ဆက်အိပ်ချင်နေတယ် မဟုတ်လား။ အဲဒီ "ဆက်အိပ်ချင်တဲ့ သဘော" ဟာ Inertia ပါပဲ။ အဲဒီအချိန်မှာ "ထမယ်" ဆိုပြီး အားစိုက်လိုက်ရတဲ့ စွမ်းအင်ကိုတော့ သိပ္ပံပညာမှာ "Activation Energy" (စတင်လှုံ့ဆော် စွမ်းအင်) လို့ ခေါ်ပါတယ်။ ဓာတုဗေဒမှာလည်း ဒီသဘောပဲ။ ဓာတ်ပြုမှုတစ်ခု ဖြစ်ဖို့အတွက် မီးပွားလေး တစ်ခု၊ အပူချိန်တစ်ခု လိုအပ်တယ်။ အဲဒီ "စလုပ်လိုက်တဲ့ အား" မရှိရင် ဘယ်လောက်ပဲ ကုန်ကြမ်းတွေ ရှိနေပါစေ၊ ဘာမှ ဖြစ်မလာပါဘူး။

ကုန်ထုတ်စွမ်းအား (Productivity) ပညာရပ်မှာကျတော့ "Momentum" (အရှိန်) ဆိုတာ ရှိပြန်တယ်။ ကားတစ်စီးကို စတွန်းတုန်းက အရမ်းလေးတယ်။ ဒါပေမယ့် ကားဘီး စလိမ့်သွားပြီ ဆိုတာနဲ့ တွန်းရတာ သက်သာသွားတယ်။ ဘာလို့လဲဆိုတော့ "အရှိန်" ရသွားလို့။ လူတစ်ယောက် အလုပ်လုပ်တာလည်း ဒီအတိုင်းပဲ။ စာတစ်အုပ်ကို စရေးဖို့၊ ပန်းကန်တွေ စဆေးဖို့၊ တရားစထိုင်ဖို့ အခက်ခဲဆုံးက ပထမ (၅) မိနစ်ပါပဲ။ အဲဒီ (၅) မိနစ်ကို ကျော်ဖြတ်နိုင်တဲ့ စွမ်းအင် ရှိသွားရင် နောက်ပိုင်းက "Flow State" လို့ခေါ်တဲ့ ရေစီးကြောင်းထဲ မျောပါသွားသလို အလိုလို ပြီးသွားတတ်ပါတယ်။

.

 သူတော်ကောင်းတို့... ခုနက ပုံမှာ မြင်ရတဲ့အတိုင်းပဲ၊ ကျောက်တုံးကြီးကို တောင်ကုန်းပေါ် ရောက်အောင် တွန်းတင်တဲ့ နေရာမှာ သုံးရတဲ့ အားက အများဆုံးပဲ။ အဲဒီ တွန်းတင်လိုက်တဲ့ အားကို ဗုဒ္ဓစာပေမှာတော့ "အာရမ္ဘဓာတ်" (စတင်အားထုတ်မှု) လို့ ခေါ်တယ်။ တောင်ထိပ်ရောက်လို့ လိမ့်ဆင်းသွားတဲ့ အားကိုတော့ "ပရက္ကမဓာတ်" (ဆက်လက် ကြိုးစားမှု) လို့ ခေါ်တယ်။ သိပ္ပံနဲ့ ဓမ္မဟာ သဘောတရားချင်း တူညီနေတာကို တွေ့ရပါတယ်။ စွမ်းအင်တည်မြဲမှု နိယာမ (Law of Conservation of Energy) အရ စွမ်းအင်ဆိုတာ ပျောက်ပျက်မသွားဘူး၊ ပုံသဏ္ဍာန်ပဲ ပြောင်းသွားတာ။ ထို့အတူပါပဲ... သူတော်ကောင်းတို့ ကုသိုလ်ပြုရာမှာ စိုက်ထုတ်လိုက်တဲ့ ဝီရိယစွမ်းအင်တွေဟာ ဘယ်တော့မှ အလကား မဖြစ်ပါဘူး။ ပါရမီစွမ်းအင်အဖြစ် ကိန်းဝပ်ပြီး နိဗ္ဗာန်ရောက်တဲ့အထိ အကျိုးပြုနေမှာ ဖြစ်ပါတယ်။

သိပ္ပံပညာဘက်ကနေ မြတ်စွာဘုရားရဲ့ အဘိဓမ္မာဘက်ကို ပြန်လှည့်ကြည့်ကြစို့။ မြတ်စွာဘုရားရှင်က "ဝီရိယ" ကို အင်မတန် အလေးထား ဟောကြားခဲ့ပါတယ်။ ပါဠိလို "ဝီရာနံ ဘာဝေါ ဝီရိယံ" လို့ ဖွင့်ဆိုပါတယ်။ အဓိပ္ပာယ်ကတော့ "ရဲရင့်သော သူတို့၏ အဖြစ်၊ သို့မဟုတ် သူရဲကောင်းတို့၏ သဘောသည် ဝီရိယ မည်၏" တဲ့။ သာမန်လူတွေက အခက်အခဲ တွေ့ရင် နောက်ဆုတ်သွားတယ်။ ဝီရိယရှိတဲ့ သူရဲကောင်းတွေကတော့ အခက်အခဲ တွေ့လေလေ၊ စိတ်ဓာတ်တွေ တက်ကြွလေလေ ဖြစ်တယ်။

အဘိဓမ္မာ အဋ္ဌကထာဆရာမြတ်တွေက ဝီရိယကို ဥပမာတစ်ခုနဲ့ ရှင်းပြတယ်။ အိမ်ဟောင်းကြီး တစ်လုံး ရှိတယ် ဆိုပါစို့။ အဲဒီအိမ်က ယိုင်နဲ့ပြီး ပြိုကျတော့မယ်။ အဲဒီအချိန်မှာ အိမ်ရှင်က သစ်သားတိုင်ကြီးတွေနဲ့ အိမ်ကို ထောက်ကန်ထားလိုက်တယ်။ အဲဒီလို ထောက်ကန်ထားတဲ့အတွက် အိမ်ကြီး မပြိုကျသလိုမျိုး... ဝီရိယ ဆိုတာဟာလည်း ကုသိုလ်တရားတွေ၊ စိတ်စေတသိက်တွေကို မပြိုလဲအောင်၊ မဆုတ်ယုတ်အောင် ထောက်ပံ့ပေးတဲ့ သဘော (Pagganhana Lakkhana) ရှိပါတယ်။ ဝီရိယ မရှိရင် စိတ်က "ထိနမိဒ္ဓ" လို့ခေါ်တဲ့ ပျင်းရိခြင်း၊ ထိုင်းမှိုင်းခြင်းရဲ့ ဖိစီးမှုကို ခံရပြီး ပြိုကျသွားတတ်တယ်။

ဒါကြောင့် ဘုရားရှင်က ဝီရိယကို (၄) မျိုး ခွဲခြားပြီး "သမ္မပ္ပဓာန် ဝီရိယ" (Right Effort) အဖြစ် ဟောကြားခဲ့တာပါ။

(၁) သံဝရပဓာန: မဖြစ်သေးတဲ့ အကုသိုလ်တွေ မဖြစ်အောင် တားဆီးတဲ့ ဝီရိယ။ (ကာကွယ်ရေး စွမ်းအင်)။

(၂) ပဟာနပဓာန: ဖြစ်ပြီးသား အကုသိုလ်တွေကို ပယ်ဖျက်တဲ့ ဝီရိယ။ (တိုက်ခိုက်ရေး စွမ်းအင်)။

(၃) ဘာဝနာပဓာန: မဖြစ်သေးတဲ့ ကုသိုလ်တွေ ဖြစ်လာအောင် လုပ်တဲ့ ဝီရိယ။ (ထုတ်လုပ်ရေး စွမ်းအင်)။

(၄) အနုရက္ခဏာပဓာန: ဖြစ်ပြီးသား ကုသိုလ်တွေ မပျောက်ပျက်အောင် ထိန်းသိမ်းတဲ့ ဝီရိယ။ (ထိန်းသိမ်းရေး စွမ်းအင်)။

ဒီလေးချက်ဟာ တကယ်တော့ ခေတ်သစ် စီမံခန့်ခွဲမှုပညာ (Management) မှာ သုံးနေတဲ့ "Risk Management" (အန္တရာယ် ကာကွယ်ရေး) နဲ့ "Growth Strategy" (တိုးတက်ရေး မဟာဗျူဟာ) တွေပါပဲ။ ဘုရားရှင်က စိတ်ကို စီမံခန့်ခွဲရာမှာ ဒီနည်းဗျူဟာတွေကို ပြည့်ပြည့်စုံစုံ ချမှတ်ပေးခဲ့တာ ဖြစ်ပါတယ်။

ကဲ... အခု ဒီ "ဝီရိယ" သဘောတရားကို ဦးပဉ္ဇင်းတို့ "နေ့စဥ်၀တ်ရွတ်စဥ်မှာပါတဲ့" မှာ ပါတဲ့ ခန္ဓာဖွဲ့နည်း၊ ဓာတ်ဖွဲ့နည်းတွေနဲ့ ချိတ်ဆက်ပြီး "ဓမ္မာနုပဿနာ" ရှုကွက်ထဲကို ထည့်ပြီး လက်တွေ့ အလုပ်လုပ်ကြည့်ရအောင်။ သူတော်ကောင်းတို့ရေ... ဝိပဿနာ ရှုမှတ်တယ် ဆိုတာ တကယ်တော့ ဒီ "ဝီရိယ" ကို အသုံးချပြီး ကိလေသာတွေကို တိုက်ထုတ်နေတာပါပဲ။

စိတ်ဖြစ်စဉ်တစ်ခုကို ဓာတ်ခွဲကြည့်မယ်။

(၁) အာရုံ (Object): တရားထိုင်နေတုန်း ခြေထောက်က နာလာတယ် ဆိုပါစို့။ (ဒုက္ခဝေဒနာ)။

(၂) ကိလေသာ ဝင်ရောက်မှု: စိတ်ထဲမှာ "ငါ မခံနိုင်တော့ဘူး၊ ဖြုတ်လိုက်ချင်ပြီ" ဆိုတဲ့ ပျင်းရိခြင်း၊ စိတ်ပျက်ခြင်း (ထိနမိဒ္ဓ/ဒေါသ) ဝင်လာတယ်။ ဒါဟာ အကုသိုလ် စတင် တိုက်ခိုက်တာပါ။

(၃) ဝီရိယ တုံ့ပြန်မှု (Reaction): ဒီအချိန်မှာ ယောဂီက "သည်းခံမယ်၊ ဆက်မှတ်မယ်" ဆိုပြီး စိတ်ကို တင်းလိုက်တယ်။ အဲဒီ "တင်းလိုက်တဲ့ သဘော"၊ စိတ်ကို မလျှော့ချလိုက်တဲ့ သဘောဟာ ဝီရိယ စေတသိက် (သင်္ခါရက္ခန္ဓာ) ပါပဲ။

(၄) ရလဒ် (Result): ဝီရိယက စိတ်ကို ထောက်ကန်လိုက်တဲ့အတွက်၊ စိတ်က နာကျင်မှု (ဝေဒနာ) အောက်ကို ရောက်မသွားဘဲ၊ နာကျင်မှုကို "ကြည့်နေတဲ့သူ" (Observer) အဖြစ် အပေါ်ကနေ စီးမိုးနိုင်သွားတယ်။

 "ဗုဒ္ဓံ သရဏံ ဂစ္ဆာမိ" လို့ ဆိုတာဟာ သာမန် နှုတ်က ရွတ်ဆိုရုံ မဟုတ်ပါဘူး။ ဘုရားရှင်ရဲ့ "မလျော့သော လုံ့လ" (Unshakeable Effort) ကို အားကျပြီး ကိုယ့်စိတ်ထဲမှာ ပွားများယူတာ ဖြစ်ပါတယ်။ ဘုရားရှင်က "ငါ့ရဲ့ အရေ၊ အကြော၊ အရိုးတို့သာ ကြွင်းကျန်ပါစေ၊ အသားအသွေးတို့ ခန်းခြောက်ပါစေ၊ ဒီတရားကို မရမချင်း မထတော့ဘူး" ဆိုပြီး "စတုင်္ဂ ဝီရိယ" ထားခဲ့တယ်။ ဦးပဉ္ဇင်းတို့ကတော့ နည်းနည်းလေး ပင်ပန်းတာနဲ့ လျှော့ချင်ကြတယ်။ ဒါကြောင့် သရဏဂုံ တည်တယ် ဆိုတာ ကိုယ့်ရဲ့ ပျင်းရိတဲ့ စိတ်ကို ဘုရားရဲ့ ဝီရိယဓာတ်နဲ့ အစားထိုးလိုက်ခြင်း (Transmuting the energy) ဖြစ်ပါတယ်။

ကဲ... သူတော်ကောင်းတို့၊ ဒီနေ့ အိမ်ရောက်ရင်၊ ဒါမှမဟုတ် ရုံးမှာ အလုပ်လုပ်ရင်း ဒီနည်းလမ်းလေးကို လက်တွေ့ ကျင့်သုံးကြည့်ပါ။

(၁) အမှတ်စိုက်ပါ (The Breaking Point): အလုပ်လုပ်ရင်းပဲ ဖြစ်ဖြစ်၊ တရားထိုင်ရင်းပဲ ဖြစ်ဖြစ် "တော်ပြီ၊ နားလိုက်တော့မယ်" လို့ စိတ်က အော်တဲ့ အချိန်ကို စောင့်ဖမ်းပါ။ အဲဒါ "ထိနမိဒ္ဓ" (Sloth) ဝင်လာတဲ့ အချိန်ပဲ။

(၂) ဝီရိယကို နှိုးပါ (Activate Viriya): အဲဒီအချိန်မှာ ချက်ချင်း မရပ်လိုက်ပါနဲ့။ "နောက်ထပ် တစ်မိနစ်ပဲ"၊ "နောက်ထပ် စာတစ်မျက်နှာပဲ"၊ "နောက်ထပ် တစ်မှတ်ပဲ" ဆိုပြီး ကိုယ့်ကိုယ်ကို စိန်ခေါ်ပါ။

(၃) စောင့်ကြည့်ပါ (Observe the Element): အဲဒီလို တွန်းလိုက်တဲ့အခါ စိတ်ထဲမှာ "အောင့်ခနဲ၊ တင်းခနဲ" ဖြစ်သွားတဲ့ စွမ်းအင်သဘောကို ကြည့်ပါ။ အဲဒါဟာ "ငါ" မဟုတ်ဘူး။ အဲဒါဟာ "ဝီရိယဓာတ်" (Energy Element) သက်သက်ပဲ။

(၄) ဉာဏ်စဉ် (Insight): ပျင်းတာလည်း စိတ်ပဲ၊ ကြိုးစားတာလည်း စိတ်ပဲ။ ဘယ်အရာကမှ "ငါ" မဟုတ်ပါလား။ အကြောင်း (ဝီရိယ) ရှိရင် အကျိုး (ကုသိုလ်) ဖြစ်တာပါလားလို့ ဆင်ခြင်ပါ။

တရားသဘောတွေချည်း ပြောနေရင် မျက်စိထဲ မမြင်မှာစိုးလို့၊ ဦးပဉ္ဇင်းတို့ ပြတိုက်မှာ တကယ်ဖြစ်ပျက်ခဲ့တဲ့ ဖြစ်ရပ်လေးတစ်ခုကို အခြေခံပြီး ဥပမာပေးချင်ပါတယ်။ ဝီရိယ လျော့နည်းရင် ဘယ်လောက် အကျိုးယုတ်သလဲ၊ ဝီရိယ ရှိရင် ဘယ်လို တိုးတက်သလဲ ဆိုတာပေါ့။

တစ်ခါတုန်းက ဦးပဉ္ဇင်းတို့ ပြတိုက်ရဲ့ ပြုပြင်ထိန်းသိမ်းရေး ဌာနမှာ "မောင်ချစ်" ဆိုတဲ့ ဝန်ထမ်းတစ်ယောက် ရှိတယ်။ မောင်ချစ်က ပညာတတ်တယ်။ ကျွမ်းကျင်တယ်။ ဒါပေမယ့် သူ့မှာ ပြဿနာတစ်ခု ရှိတယ်။ အဲဒါကတော့ "မနက်ဖြန်မှ လုပ်မယ်" ဆိုတဲ့ "ဖင့်နွှဲမှု" (Procrastination) ရောဂါပဲ။ ပြတိုက်ရဲ့ ခေါင်မိုးက ရေနည်းနည်း ယိုနေတာကို သူတွေ့တယ်။ "ဒါလေးက နည်းနည်းပါကွာ၊ နောက်ရက်မှ ဖာမယ်" ဆိုပြီး ထားလိုက်တယ်။ ဒါဟာ သိပ္ပံပညာမှာ ပြောတဲ့ Entropy (ပျက်စီးခြင်း သဘော) ကို ခွင့်ပြုလိုက်တာပဲ။

ရက်တွေ ကြာလာတော့ မိုးသည်းထန်စွာ ရွာတဲ့ ညတစ်ညမှာ ရေယိုပေါက်က ကြီးသွားပြီး အောက်မှာရှိတဲ့ တန်ဖိုးကြီး ရှေးဟောင်းပစ္စည်းအချို့ ရေစိုမလို ဖြစ်သွားတယ်။ ကံကောင်းလို့ လုံခြုံရေးက တွေ့ပြီး ချက်ချင်း ဖုံးအုပ်လိုက်လို့။ ဒီကိစ္စ ဖြစ်ပြီးတဲ့အခါ ဦးပဉ္ဇင်းတို့ စီမံခန့်ခွဲမှုအဖွဲ့က "Template T245" (Productivity & Task Log) ကို ထုတ်သုံးရတယ်။ ပြီးတော့ ပြတိုက်ရဲ့ မူဝါဒ "Policy No. 7, Article 7.1" (Performance & Diligence) ကို ကိုးကားပြီး မောင်ချစ်ကို ဆုံးမရတယ်။

မူဝါဒမှာ ဘာပါလဲဆိုတော့... "ဝန်ထမ်းများသည် လုပ်ငန်းတာဝန်များကို နှောင့်နှေးကြန့်ကြာခြင်း မရှိစေဘဲ၊ ပြီးပြတ်အောင် ဆောင်ရွက်ရမည်" တဲ့။ ဦးပဉ္ဇင်းက မောင်ချစ်ကို T245 ဇယားကွက် ပေးလိုက်တယ်။ အဲဒီ ဇယားမှာ ဘာပါလဲဆိုတော့... "Task" (အလုပ်), "Energy Level" (စွမ်းအင် အခြေအနေ), "Completion Time" (ပြီးစီးချိန်) ဆိုပြီး ပါတယ်။ မောင်ချစ်ကို ပြောလိုက်တယ်... "မောင်ချစ်... မင်း အလုပ်လုပ်တဲ့အခါ မင်းရဲ့ စိတ်စွမ်းအင် ဘယ်အချိန် အကောင်းဆုံးလဲ ဆိုတာ ဒီဇယားမှာ မှတ်ကြည့်" လို့။

တစ်ပတ်လောက် မှတ်လိုက်တဲ့အခါ မောင်ချစ် တွေ့သွားတယ်။ သူဟာ မနက်ပိုင်း (၉) နာရီကနေ (၁၁) နာရီကြားမှာ ဝီရိယ အကောင်းဆုံး ဖြစ်ပြီး၊ နေ့လယ်ပိုင်း ထမင်းစားပြီးချိန်မှာ "ထိနမိဒ္ဓ" အဝင်ဆုံးပဲ ဆိုတာ တွေ့သွားတယ်။ ဒါနဲ့ သူက ခက်ခဲတဲ့ အလုပ်တွေကို မနက်ပိုင်းမှာ အပြတ်လုပ်တယ်။ လွယ်တာတွေကို ညနေပိုင်း ရွှေ့တယ်။ "Inertia" (အရှိန်စောင့်သဘော) ကို ကျော်လွှားဖို့အတွက် "၂-မိနစ် စည်းမျဉ်း" (Two-minute rule) ကို သုံးတယ်။ အလုပ်တစ်ခုက ၂ မိနစ်နဲ့ ပြီးမယ်ဆိုရင် ချက်ချင်းလုပ်၊ မရွှေ့နဲ့တော့ ဆိုတဲ့ နည်းလမ်းပေါ့။

နောက်ပိုင်းမှာတော့ မောင်ချစ်ဟာ ပြတိုက်မှာ "ဝီရိယ အကောင်းဆုံး ဝန်ထမ်း" ဆုတောင် ရသွားတယ်။ သူ့ရဲ့ မျက်နှာမှာ အရင်ကလို ထိုင်းမှိုင်းမနေဘဲ၊ အမြဲတမ်း တက်ကြွလန်းဆန်းနေတယ်။ ဒါဟာ ဘာကြောင့်လဲ။ "ဝီရိယ" ဆိုတဲ့ စေတသိက်ကို စနစ်တကျ မွေးမြူတတ်သွားလို့ပါပဲ။ သူတော်ကောင်းတို့လည်း မောင်ချစ်လိုပဲ ကိုယ့်စိတ်ရဲ့ အားနည်းချက်ကို ရှာပြီး၊ ဝီရိယဆေးနဲ့ ကုစားနိုင်ကြဖို့ လိုပါတယ်။

ကိုင်း... တရားတော်ကို နိဂုံးချုပ်ကြစို့။ ဒီနေ့ ဦးပဉ္ဇင်း ဟောကြားခဲ့တဲ့ "ဝီရိယ" တရားတော်ကို သစ္စာလေးပါးနဲ့ ချိတ်ဆက်ပြီး ပြန်လည် သုံးသပ်ကြည့်ရအောင်။

(၁) ဒုက္ခသစ္စာ: ပျင်းရိခြင်း၊ ထိုင်းမှိုင်းခြင်း၊ အလုပ်မပြီးဘဲ ပူလောင်နေရခြင်း၊ ဘဝမှာ နိမ့်ကျနေခြင်းတွေဟာ ဒုက္ခသစ္စာပါလားလို့ သိမြင်တာပါ။

(၂) သမုဒယသစ္စာ: ဝီရိယ မရှိအောင် တားဆီးနေတဲ့ တဏှာ (သက်တောင့်သက်သာ နေချင်စိတ်)၊ ဒေါသ (စိတ်ပျက်စိတ်) နဲ့ မောဟ (မသိနားမလည်မှု) တွေဟာ ဒုက္ခဖြစ်စေတဲ့ အကြောင်းတရားတွေပါလားလို့ သိမြင်တာဟာ သမုဒယသစ္စာပါ။

(၃) နိရောဓသစ္စာ: ဝီရိယမီးဖြင့် ကိလေသာအညစ်အကြေးများကို လောင်ကျွမ်းစေပြီး၊ ကိစ္စပြီးစီး၍ အေးငြိမ်းသွားသော နိဗ္ဗာန်ဓာတ်ကို မျက်မှောက်ပြုတာဟာ နိရောဓသစ္စာပါ။

(၄) မဂ္ဂသစ္စာ: မှန်ကန်သော အားထုတ်မှု (သမ္မာဝါယာမ) ကို ဖြစ်စေတဲ့ သတိပဋ္ဌာန်လမ်းစဉ်ကို ပွားများအားထုတ်တာဟာ မဂ္ဂသစ္စာ ကျင့်စဉ်ပါပဲ။

ဒီနေ့ ဩဂုတ်လ (၄) ရက်၊ ဟီရိုရှီးမားနေ့ အခါသမယမှာ... ဦးပဉ္ဇင်း အနေနဲ့ နိဂုံးချုပ် ဆုတောင်းမေတ္တာ ပို့သချင်တာကတော့... "သူတော်ကောင်းများအားလုံး စစ်မီးများ ငြိမ်းသတ်ပြီး ငြိမ်းချမ်းရေး ရရှိကြပါစေ"။ လောကကြီးကို ဖျက်ဆီးမယ့် အဏုမြူစွမ်းအင်များကို ရှောင်ရှားပြီး၊ မိမိတို့၏ စိတ်နှလုံးကို ဖြူစင်မြင့်မြတ်စေမည့် "ဝီရိယ စွမ်းအင်" များကိုသာ ထုတ်လုပ်နိုင်ကြပါစေ။ ပျင်းရိခြင်း တည်းဟူသော ရန်သူကို ဝီရိယလက်နက်ဖြင့် အောင်မြင်စွာ တိုက်ခိုက်နိုင်ပြီး၊ နောက်ဆုံးမှာ ဒုက္ခခပ်သိမ်း ချုပ်ငြိမ်းရာ နိဗ္ဗာန်ရွှေပြည်မြတ်သို့ လျင်မြန်စွာ ရောက်ရှိနိုင်ကြပါစေ ကုန်သတည်း။

ဗုဒ္ဓ သာသနံ စိရံ တိဋ္ဌတု။

ဗုဒ္ဓ သာသနံ စိရံ တိဋ္ဌတု။

ဗုဒ္ဓ သာသနံ စိရံ တိဋ္ဌတု။

ဘိက္ခု ဣန္ဒသောမ သိရိဒန္တမဟာပါလက ORCID: 0009-0000-0697-4760

The Hswagata Buddha Tooth Relics Preservation Museum

ဩဂုတ်လ (၄) ရက်၊ ၂၀၂၃

နေ့ရက် - ဩဂုတ်လ (၃) ရက်၊ ၂၀၂၃အဓိမောက္ခ (Adhimokkha) နှင့် ဆုံးဖြတ်ချက်ချခြင်း (Decision Making)

နေ့ရက် - ဩဂုတ်လ (၃) ရက်၊ ၂၀၂၃အဓိမောက္ခ (Adhimokkha) နှင့် ဆုံးဖြတ်ချက်ချခြင်း (Decision Making)

နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ။

နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ။

နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ။

 ဒီနေ့ဟာ သာသနာတော်နှစ် ၂၅၆၇ ခု၊ ကောဇာသက္ကရာဇ် ၁၃၈၅ ခုနှစ်၊ ဝါဆိုလပြည့်ကျော် (၂) ရက်နေ့ ဖြစ်ပါတယ်။ ကမ္ဘာ့ပြက္ခဒိန်မှာတော့ ဒီနေ့ကို "ဘီယာနေ့" (International Beer Day) လို့ သတ်မှတ်ကြတာ ရှိတယ်။ လောကသားတွေကတော့ ပျော်ပွဲရွှင်ပွဲအနေနဲ့ သောက်စားမူးယစ်ကြပေမယ့်၊ ဦးပဉ္ဇင်းတို့ သူတော်ကောင်းများကတော့ ဒီနေ့မှာ အရက်သေစာ မူးယစ်ဆေးဝါးတို့မှ ရှောင်ကြဉ်ပြီး၊ မိမိတို့ရဲ့ စိတ်အာရုံကို ကြည်လင်ပြတ်သားစွာ ထားရှိနိုင်ကြပါစေလို့ ဦးစွာပထမ မေတ္တာပို့သ နှုတ်ခွန်းဆက်သလိုက်ပါတယ်။ ဘာဖြစ်လို့လဲဆိုတော့ မူးယစ်ဆေးဝါးဆိုတာ လူတစ်ယောက်ရဲ့ ဆုံးဖြတ်ချက်ချနိုင်တဲ့ စွမ်းရည် (Decision Making) ကို အဆိုးရွားဆုံး ဖျက်ဆီးပစ်နိုင်တဲ့ အရာဖြစ်လို့ပါပဲ။

ဒီနေ့ ဦးပဉ္ဇင်း ဟောကြားချင်တဲ့ တရားခေါင်းစဉ်ကတော့ "အဓိမောက္ခ" လို့ ခေါ်တဲ့ "ဆုံးဖြတ်ချက်ချခြင်း" သဘောတရားအကြောင်း ဖြစ်ပါတယ်။ ဦးပဉ္ဇင်းတို့ ဘဝမှာ နေ့စဉ်နဲ့အမျှ ဆုံးဖြတ်ချက်တွေ ချနေရတယ်။ "မနက်စာ ဘာစားမလဲ" ဆိုတဲ့ သာမန်ကိစ္စလေးကနေ၊ "ဘယ်အလုပ်ကို ရွေးမလဲ၊ ဘယ်သူနဲ့ အိမ်ထောင်ပြုမလဲ" ဆိုတဲ့ ဘဝအချိုးအကွေ့တွေအထိ ရွေးချယ်မှုတွေ လုပ်နေရတယ်။ တချို့လူတွေက ပြတ်သားတယ်။ တချို့ကျတော့ ဝေခွဲမရဖြစ်ပြီး တွေဝေနေတတ်တယ်။ အဲဒီလို ဆုံးဖြတ်ချက် ပိုင်ပိုင်နိုင်နိုင် ချမှတ်နိုင်ဖို့ စိတ်ထဲမှာ ဘယ်လို စေတသိက်တွေ အလုပ်လုပ်နေသလဲ ဆိုတာကို ဒီနေ့ လေ့လာကြည့်ကြရအောင်။

ကဲ... တရားမဟောကြားမီမှာ မိမိတို့ရဲ့ စိတ်ကလေးကို ခိုင်မာလေးနက်မှု ရှိသွားအောင် သမထဘာဝနာလေး ခဏလောက် ပွားများကြရအောင်။ ဒီနေ့ ခေါင်းစဉ်က "ဆုံးဖြတ်ချက် ခိုင်မာခြင်း" ဖြစ်တဲ့အတွက် ဦးပဉ္ဇင်းတို့ ကမ္မဋ္ဌာန်း ၄၀ ထဲက "ပထဝီကသိုဏ်း" (Earth Kasina) ဆိုတဲ့ မြေကြီးကို အာရုံပြုတဲ့ နည်းလမ်းလေးနဲ့ စိတ်ကို တည်ဆောက်ကြည့်မယ်။ မျက်လုံးလေးတွေကို ဖြည်းဖြည်းချင်း မှိတ်ထားပါ။ မိမိရဲ့ စိတ်အာရုံထဲမှာ ပြန့်ပြူးကျယ်ဝန်းပြီး ခိုင်ခံ့တဲ့ မြေကြီးပြင်ကြီးကို ပုံဖော်ကြည့်ပါ။ တောင်လိုလို၊ ကျောက်ဆောင်ကြီးလိုလို မလှုပ်မယှက် တည်ရှိနေတဲ့ သဘောကို အာရုံယူပါ။ "မြေကြီး... မြေကြီး... မြေကြီး" လို့ စိတ်ထဲက မှတ်ရင်း၊ ကိုယ့်ရဲ့ စိတ်ဟာလည်း အဲဒီ မြေကြီးလိုပဲ လေးလံခိုင်ခံ့ပြီး ဘယ်အရာကမှ တွန်းလှဲလို့ မရနိုင်တဲ့ သဘောမျိုး ဖြစ်သွားအောင် (၁) မိနစ်လောက် ငြိမ်ငြိမ်လေး နေကြည့်ရအောင်...။

စိတ်ကလေး တည်ငြိမ်ပြီး လေးနက်ခိုင်မာတဲ့ သဘော ရောက်သွားပြီဆိုရင် ဦးပဉ္ဇင်းတို့ ဒီနေ့ခေတ် သိပ္ပံပညာ၊ အထူးသဖြင့် စီမံခန့်ခွဲမှုပညာ (Management) နဲ့ သိမြင်မှုဆိုင်ရာ သိပ္ပံ (Cognitive Science) က ဒီ "ဆုံးဖြတ်ချက်ချခြင်း" ကို ဘယ်လို ရှင်းပြထားသလဲဆိုတာ ကြည့်ကြရအောင်။ လူတစ်ယောက် ဆုံးဖြတ်ချက်ချလိုက်တယ် ဆိုတာဟာ ဦးနှောက်ထဲမှာ စစ်ပွဲတစ်ခု ပြီးဆုံးသွားတာနဲ့ တူပါတယ်။ ဦးနှောက်ရဲ့ ရှေ့ပိုင်း (Prefrontal Cortex) က အကျိုးအကြောင်း ဆင်ခြင်တုံတရားနဲ့ တွက်ချက်နေချိန်မှာ၊ ဦးနှောက်ရဲ့ အတွင်းပိုင်း (Limbic System) က စိတ်ခံစားမှု၊ ကြောက်ရွံ့မှုတွေနဲ့ ဆွဲထားတတ်တယ်။ အဲဒီ နှစ်ခု အားပြိုင်ပြီးတော့ နောက်ဆုံးမှာ တစ်ဖက်ဖက်က အနိုင်ရသွားတဲ့ အခိုက်အတန့်၊ အဲဒါကို "Decision Point" လို့ ခေါ်ပါတယ်။

သိပ္ပံပညာမှာ "Threshold Theory" ဆိုတာ ရှိတယ်။ ဦးနှောက်ဆဲလ်တွေ (Neurons) ဟာ သတင်းအချက်အလက်တွေကို စုဆောင်းတယ်။ အချက်အလက်တွေ လုံလောက်သွားပြီ၊ သတ်မှတ်ထားတဲ့ ပမာဏ (Threshold) ကို ကျော်သွားပြီ ဆိုတာနဲ့ "ဒိုင်း" ခနဲ လျှပ်စစ်စီးကြောင်း တစ်ခု လွှတ်ထုတ်လိုက်တယ်။ အဲဒီလို လွှတ်ထုတ်လိုက်ပြီ ဆိုရင် ပြန်ပြင်လို့ မရတော့ဘူး။ သေနတ်မောင်းခလုတ်ကို ဆွဲလိုက်သလိုမျိုး "ပြတ်" သွားပြီ။ ဒါကို "All-or-Nothing Principle" လို့ ခေါ်တယ်။ လုပ်ရင်လုပ်၊ မလုပ်ရင်မလုပ်၊ ကြားမနေဘူး။ ဒီသဘောတရားဟာ အဘိဓမ္မာမှာ ဟောထားတဲ့ "အဓိမောက္ခ" ဆိုတဲ့ စေတသိက်ရဲ့ သဘောနဲ့ အင်မတန် တူပါတယ်။

ဒါကို ပိုပြီး မြင်သာအောင် ဦးပဉ္ဇင်း ပုံလေးတစ်ပုံနဲ့ ရှင်းပြချင်ပါတယ်။

 သူတော်ကောင်းတို့... ခုနက ပုံမှာ မြင်ရတဲ့အတိုင်းပဲ၊ မျဉ်းကွေးလေး တက်သွားပြီး သတ်မှတ်မျဉ်းကို ထိလိုက်တာနဲ့ ချက်ချင်း "ဆုံးဖြတ်ချက်" ဆိုတဲ့ ရလဒ် ထွက်လာတယ်။ မန်နေဂျာတစ်ယောက်က ဖိုင်တွေ ဖတ်နေတုန်းမှာ မဆုံးဖြတ်ရသေးဘူး။ ဒါပေမယ့် "ကဲ... ဒီပရောဂျက်ကို လုပ်မယ်" လို့ လက်မှတ်ထိုးလိုက်တဲ့ အခိုက်အတန့်၊ အဲဒါဟာ ဦးနှောက်ထဲမှာ လျှပ်စစ်စီးကြောင်း ဖြတ်စီးသွားတဲ့ အချိန်ပါပဲ။ အဲဒီအချိန်မှာ တွေဝေမှုတွေ၊ သံသယတွေ အကုန် ငြိမ်းသွားတယ်။

သိပ္ပံပညာဘက်ကနေ မြတ်စွာဘုရားရဲ့ အဘိဓမ္မာဘက်ကို ပြန်လှည့်ကြည့်ကြစို့။ မြတ်စွာဘုရားရှင်က ဒီသဘောတရားကို "အဓိမောက္ခ" (Adhimokkha) ဆိုတဲ့ စေတသိက်နဲ့ ဟောကြားတော်မူပါတယ်။ ပါဠိလို "အဓိမုစ္စတီတိ အဓိမောက္ခော" လို့ ဖွင့်ဆိုပါတယ်။ အဓိပ္ပာယ်ကတော့ "အာရုံ၌ သက်ဝင်ဆုံးဖြတ်တတ်သောကြောင့် အဓိမောက္ခ မည်၏" တဲ့။ "အဓိ" ဆိုတာ "လွန်ကဲသော/ပိုင်နိုင်သော"၊ "မုစ္စ" ဆိုတာ "လွှတ်ခြင်း/ဆုံးဖြတ်ခြင်း"။ ပေါင်းလိုက်တော့ "ပိုင်ပိုင်နိုင်နိုင် ဆုံးဖြတ်လိုက်ခြင်း" ပေါ့။

အဘိဓမ္မာသဘောအရ အဓိမောက္ခရဲ့ လက္ခဏာက "သန္နိဋ္ဌာန လက္ခဏာ" တဲ့။ "ဒါပဲ" လို့ ဆုံးဖြတ်တဲ့ လက္ခဏာ ရှိတယ်။ သူ့ရဲ့ လုပ်ငန်းကတော့ "အသံသပ္ပန ရသ" တဲ့။ မတုန်လှုပ်ခြင်း ကိစ္စ ရှိတယ်။ တရားခွင်မှာ တရားသူကြီးက အမှုစစ်နေတုန်းမှာ ဟိုဘက်နားထောင် ဒီဘက်နားထောင် ဖြစ်နေသေးတယ်။ ဒါပေမယ့် "အမိန့်ချမှတ်လိုက်သည်" ဆိုပြီး သစ်သားတူလေးနဲ့ စားပွဲကို ထုလိုက်ပြီဆိုရင် ပြန်ပြင်လို့ မရတော့ဘူး။ အဲဒီ တူလေး ထုလိုက်တဲ့ သဘောဟာ "အဓိမောက္ခ" ပါပဲ။ သူက "ဝိစိကိစ္ဆာ" လို့ခေါ်တဲ့ သံသယရဲ့ ဆန့်ကျင်ဘက် ဖြစ်ပါတယ်။ သံသယက "ဟိုဟာ ဖြစ်နိုးနိုး၊ ဒီဟာ ဖြစ်နိုးနိုး" နဲ့ လမ်းဆုံမှာ ရပ်နေတဲ့ လူနဲ့ တူတယ်။ အဓိမောက္ခကတော့ လမ်းတစ်လမ်းကို ရွေးပြီး လျှောက်သွားတဲ့ လူနဲ့ တူပါတယ်။

ကဲ... အခု ဒီ "အဓိမောက္ခ" သဘောတရားကို ဦးပဉ္ဇင်းတို့ "နေ့စဥ်၀တ်ရွတ်စဥ်မှာပါတဲ့" မှာ ပါတဲ့ ခန္ဓာဖွဲ့နည်း၊ ဓာတ်ဖွဲ့နည်းတွေနဲ့ ချိတ်ဆက်ပြီး "ဓမ္မာနုပဿနာ" ရှုကွက်ထဲကို ထည့်ပြီး လက်တွေ့ အလုပ်လုပ်ကြည့်ရအောင်။ သူတော်ကောင်းတို့ရေ... ဝိပဿနာ ရှုမှတ်တယ် ဆိုတာ တကယ်တော့ အာရုံတစ်ခုပေါ်လာတိုင်းမှာ "ဒါဟာ ရုပ်ပဲ၊ ဒါဟာ နာမ်ပဲ" လို့ မှန်ကန်စွာ ဆုံးဖြတ်ချက်ချပေးနေတာပါပဲ။

စိတ်ဖြစ်စဉ်တစ်ခုကို ဓာတ်ခွဲကြည့်မယ်။

(၁) အာရုံ (Object): အသံတစ်ခု ကြားလိုက်တယ် (သဒ္ဒါရုံ)။

(၂) ဖဿ (Contact): နားနဲ့ အသံ ထိတွေ့တယ်။

(၃) ဝေဒနာ (Feeling): ကောင်းတယ် ဆိုးတယ် ခံစားတယ်။

(၄) အဓိမောက္ခ (Decision): ဒီအဆင့်မှာ စိတ်က ဆုံးဖြတ်လိုက်တယ်။ "ဒါ ခွေးဟောင်သံပဲ" သို့မဟုတ် "ဒါ သီချင်းသံပဲ" ဆိုပြီး အာရုံကို "Label" တပ်လိုက်တယ်။

သာမန်ပုထုဇဉ်တွေရဲ့ အဓိမောက္ခက မှားယွင်းတဲ့ ဆုံးဖြတ်ချက် (မိစ္ဆာဆုံးဖြတ်) တွေကို ချတတ်တယ်။ "ဒါ ငါ့အသံ"၊ "ဒါ သူများအသံ"၊ "ဒါ ငါ့ရန်သူ" ဆိုပြီး ပညတ်တွေပေါ်မှာ ဆုံးဖြတ်ချက်ချတယ်။ အဲဒီလို ဆုံးဖြတ်လိုက်တာနဲ့ နောက်ကနေ လောဘ၊ ဒေါသတွေ တန်းစီပြီး ပါလာတော့တာပဲ။

ဝိပဿနာ ယောဂီရဲ့ အဓိမောက္ခကျတော့ "ဒါဟာ ကြားသိစိတ်ကလေး တစ်ခုပါလား"၊ "ဖြစ်ပြီး ပျက်သွားတဲ့ သဘောတရားပါလား" ဆိုပြီး ပရမတ်ပေါ်မှာ ဆုံးဖြတ်ချက်ချတယ်။

ဒီနေရာမှာ မဟာသရဏဂုံတော်ကြီးရဲ့ အနှစ်သာရဖြစ်တဲ့ "ရတနာသုံးပါးကို ပြန်လည်ဆန်းသစ်ခြင်း" (Renewing Refuge) သဘောကို နှလုံးသွင်းကြည့်ရအောင်။ ဩဂုတ်လရဲ့ Theme ဖြစ်တဲ့ "သိပ္ပံနှင့် ရုပ်နာမ်" ရှုထောင့်အရ ပြောရရင်... "ဗုဒ္ဓံ သရဏံ ဂစ္ဆာမိ" လို့ ဆိုတာဟာ စိတ်ထဲမှာ မဝေခွဲနိုင်တဲ့ သံသယတွေ (Vicikiccha) ကို ဖယ်ရှားပြီး "ဘုရားရှင်ရဲ့ လမ်းစဉ်သည်သာလျှင် အမှန်ကန်ဆုံးပဲ" လို့ "အဓိမောက္ခ" စေတသိက်နဲ့ ပြတ်ပြတ်သားသား ဆုံးဖြတ်လိုက်ခြင်း ဖြစ်ပါတယ်။ တုန်လှုပ်ချောက်ချားနေတဲ့ စိတ်ကို "သဒ္ဓါ" ဆိုတဲ့ ကျောက်တိုင်နဲ့ တွဲပြီး "အဓိမောက္ခ" နဲ့ သံမှိုစွဲလိုက်သလို ခိုင်မြဲသွားစေတာ ဖြစ်ပါတယ်။

လက်တွေ့ ရှုကွက် (Vipassana Assignment - The Judge's Mind):

ကဲ... သူတော်ကောင်းတို့၊ အိမ်ရောက်ရင် ဒီနည်းလမ်းလေးကို လက်တွေ့ ကျင့်သုံးကြည့်ပါ။

(၁) ဆုံးဖြတ်ချက် တစ်ခုခု ချခါနီးအချိန်ကို ဖမ်းပါ: ဥပမာ - ရေခဲသေတ္တာ ဖွင့်ပြီး "ရေသောက်မလား၊ အချိုရည် သောက်မလား" စဉ်းစားနေတဲ့ အချိန်။

(၂) တွေဝေမှုကို ကြည့်ပါ (Watching Uncertainty): "သောက်ရင် ကောင်းမလား၊ မကောင်းဘူးလား" ဆိုတဲ့ ဝိစိကိစ္ဆာ သဘောလေးကို အရင်ရှုပါ။ စိတ်က ဟိုဘက်ယိမ်းလိုက် ဒီဘက်ယိမ်းလိုက် ဖြစ်နေတာကို မြင်အောင်ကြည့်။

(၃) ဆုံးဖြတ်တဲ့ အခိုက်အတန့် (The Gavel Strike): "ရေပဲ သောက်မယ်" လို့ ရွေးလိုက်တဲ့ တိကျတဲ့ စက္ကန့်လေးကို သတိထားကြည့်။ စိတ်ထဲမှာ "ဒိုင်း" ခနဲ ပြတ်သားသွားတဲ့ "အဓိမောက္ခ" သဘောကို တွေ့ရလိမ့်မယ်။

(၄) ဉာဏ်စဉ် (Insight): ဪ... ဆုံးဖြတ်တယ် ဆိုတာ ငါက ဆုံးဖြတ်တာ မဟုတ်ပါလား။ အကြောင်းအကျိုးတွေ (ကျန်းမာရေးအသိ၊ ရေငတ်စိတ်) ပေါင်းစုံပြီး "ရွေးချယ်မှု" ဆိုတဲ့ သင်္ခါရတရား ဖြစ်ပေါ်လာတာပါလားလို့ ဆင်ခြင်ပါ။

တရားသဘောတွေချည်း ပြောနေရင် မျက်စိထဲ မမြင်မှာစိုးလို့၊ ဦးပဉ္ဇင်းတို့ ပြတိုက်မှာ တကယ်ဖြစ်ပျက်ခဲ့တဲ့ ဖြစ်ရပ်လေးတစ်ခုကို အခြေခံပြီး ဥပမာပေးချင်ပါတယ်။ ဆုံးဖြတ်ချက် မပြတ်သားရင် ဘယ်လောက် အချိန်ကုန်ပြီး အန္တရာယ်ရှိသလဲ ဆိုတာပေါ့။

တစ်ခါတုန်းက ဦးပဉ္ဇင်းတို့ ပြတိုက်ရဲ့ ဧည့်ကြိုဌာနမှာ "မောင်ကျော်" ဆိုတဲ့ ဝန်ထမ်းတစ်ယောက် ရှိတယ်။ မောင်ကျော်က လူတော်ပါ၊ ဒါပေမယ့် သူက "အားနာတတ်တဲ့ ရောဂါ" ရှိတယ်။ ဆုံးဖြတ်ချက်ချရမှာ ကြောက်တယ်။ တစ်နေ့တော့ နိုင်ငံခြားသား ဧည့်သည်တစ်ယောက်က ကင်မရာအကြီးကြီး တစ်လုံးလွယ်ပြီး ဝင်လာတယ်။ ပြတိုက်စည်းကမ်း (Policy) အရ အပျော်တမ်း ကင်မရာ ခွင့်ပြုပေမယ့်၊ ဒီလောက်ကြီးတဲ့ Professional ကင်မရာမျိုးဆိုရင် ခွင့်ပြုချက် တောင်းရမယ်။

မောင်ကျော်က ဧည့်သည်ကို တားဖို့ တွန့်ဆုတ်နေတယ်။ "တားလိုက်ရင် ဧည့်သည် စိတ်ဆိုးမလား၊ မတားရင် ငါ့အပြစ် ဖြစ်မလား" ဆိုပြီး သူ့စိတ်ထဲမှာ လွန်ဆွဲနေတယ်။ (ဒါ ဝိစိကိစ္ဆာ ပေါ့)။ အဲဒီလို သူက အဓိမောက္ခ မဖြစ်ဘဲ တွေဝေနေတုန်းမှာပဲ၊ ဟိုဧည့်သည်က ဓာတ်ပုံတွေ တဖျပ်ဖျပ် ရိုက်ပြီး အထဲရောက်သွားပြီ။ နောက်ဆုံးတော့ လုံခြုံရေးအရာရှိက မြင်ပြီး ပြဿနာ ရှင်းလိုက်ရတယ်။

ဒီကိစ္စ ဖြစ်ပြီးတဲ့အခါ ဦးပဉ္ဇင်းတို့ စီမံခန့်ခွဲမှုအဖွဲ့က "Template T242" (Decision Matrix & Log) ကို ထုတ်သုံးရတယ်။ ပြီးတော့ ပြတိုက်ရဲ့ မူဝါဒ "Policy No. 3, Article 3.1" (Decision Making Authority) ကို ရှင်းပြရတယ်။ အဲဒီ ပေါ်လစီမှာ ဘာရေးထားလဲဆိုတော့... "ဆုံးဖြတ်ချက် ချရာတွင် နှောင့်နှေးခြင်းသည် မှားယွင်းသော ဆုံးဖြတ်ချက် ချခြင်းထက် ပိုမို ဆိုးရွားနိုင်သည်" တဲ့။ ဝန်ထမ်းတွေ အနေနဲ့ စည်းကမ်းနဲ့ ကိုက်ညီရင် ချက်ချင်း ဆုံးဖြတ်ရမယ်။ မသေချာရင် အထက်လူကြီးကို ချက်ချင်း မေးရမယ်။ ကြားထဲမှာ ရပ်မနေရဘူး။

မောင်ကျော်ကို ဦးပဉ္ဇင်းတို့က "Template T242" ဇယားကွက်လေး ဖြည့်ခိုင်းတယ်။ အဲဒီ ဇယားမှာ (၁) ပြဿနာက ဘာလဲ၊ (၂) ရွေးချယ်စရာ လမ်းကြောင်းတွေက ဘာလဲ၊ (၃) အကျိုးဆက်က ဘာလဲ ဆိုတာ ပါတယ်။ မောင်ကျော်က စာရွက်ပေါ်မှာ ချရေးလိုက်တော့မှ သူ့ရဲ့ ကြောက်စိတ်တွေ ပျောက်ပြီး "ဪ... ငါ လုပ်သင့်တာက ယဉ်ယဉ်ကျေးကျေး တားမြစ်ဖို့ပါလား" ဆိုတာကို ပြတ်ပြတ်သားသား မြင်သွားတယ်။ စာရွက်ပေါ်က အချက်အလက်တွေက သူ့ရဲ့ "အဓိမောက္ခ" စေတသိက်ကို အားဖြည့်ပေးလိုက်တာပေါ့။ အဲဒီနောက်ပိုင်း မောင်ကျော်ဟာ ဆုံးဖြတ်ချက်ချရာမှာ တော်တော်လေး သွက်လက် ထက်မြက်လာပါတယ်။

ကိုင်း... တရားတော်ကို နိဂုံးချုပ်ကြစို့။ ဒီနေ့ ဦးပဉ္ဇင်း ဟောကြားခဲ့တဲ့ "အဓိမောက္ခ" တရားတော်ကို သစ္စာလေးပါးနဲ့ ချိတ်ဆက်ပြီး ပြန်လည် သုံးသပ်ကြည့်ရအောင်။

(၁) ဒုက္ခသစ္စာ: နေ့စဉ်နဲ့အမျှ ရွေးချယ်စရာတွေကြားမှာ ဗျာများနေရတဲ့ စိတ်ရဲ့ ပင်ပန်းမှု၊ မဆုံးဖြတ်နိုင်လို့ ပူလောင်မှုတွေဟာ ဒုက္ခသစ္စာပါလားလို့ သိမြင်တာပါ။

(၂) သမုဒယသစ္စာ: ဆုံးဖြတ်ချက် မချနိုင်အောင် တားဆီးနေတဲ့ မသိမှု (မောဟ)၊ သံသယ (ဝိစိကိစ္ဆာ) နဲ့ မှားယွင်းစွာ ဆုံးဖြတ်စေတဲ့ တဏှာတွေဟာ ဒုက္ခဖြစ်စေတဲ့ အကြောင်းတရားတွေပါလားလို့ သိမြင်တာဟာ သမုဒယသစ္စာပါ။

(၃) နိရောဓသစ္စာ: တွေဝေမှုတွေ ကင်းစင်ပြီး၊ မှန်ကန်သော ဆုံးဖြတ်ချက် (သမ္မာဒိဋ္ဌိ) ဖြင့် ငြိမ်းအေးသွားတဲ့ နိဗ္ဗာန်ဓာတ်ကို မျက်မှောက်ပြုတာဟာ နိရောဓသစ္စာပါ။

(၄) မဂ္ဂသစ္စာ: မှန်ကန်စွာ ဆုံးဖြတ်နိုင်ဖို့အတွက် သတိ၊ ပညာ ဦးစီးတဲ့ မဂ္ဂင်လမ်းစဉ်ကို ပွားများအားထုတ်တာဟာ မဂ္ဂသစ္စာ ကျင့်စဉ်ပါပဲ။

ဒီနေ့ ဩဂုတ်လ (၃) ရက်နေ့၊ ဘီယာနေ့ အခါသမယမှာ... ဦးပဉ္ဇင်း အနေနဲ့ နိဂုံးချုပ် ဆုတောင်းမေတ္တာ ပို့သချင်တာကတော့... "သူတော်ကောင်းများအားလုံး မူးယစ်စေသော အရာများမှ ကင်းဝေးကြပါစေ"။ အရက်သေစာကြောင့် ဖြစ်စေ၊ ကိလေသာကြောင့် ဖြစ်စေ စိတ်တွေဝေခြင်း မရှိဘဲ၊ ဘဝရဲ့ အရေးကြီးတဲ့ အခိုင်အမာ ဆုံးဖြတ်ချက်များကို "အဓိမောက္ခ" စေတသိက်၏ အကူအညီဖြင့် မှန်ကန်ပြတ်သားစွာ ချမှတ်နိုင်ကြပါစေ။ နောက်ဆုံးမှာ သံသယကင်းရှင်းသော ဉာဏ်ပညာဖြင့် နိဗ္ဗာန်ရွှေပြည်သို့ မျက်မှောက်ပြုနိုင်ကြပါစေ ကုန်သတည်း။

ဗုဒ္ဓ သာသနံ စိရံ တိဋ္ဌတု။

ဘိက္ခု ဣန္ဒသောမ သိရိဒန္တမဟာပါလက ORCID: 0009-0000-0697-4760

The Hswagata Buddha Tooth Relics Preservation Museum

ဩဂုတ်လ (၃) ရက်၊ ၂၀၂၃

 

 

နေ့ရက် - ဩဂုတ်လ (၂) ရက်၊ ၂၀၂၃- မနသိကာရ (Manasikara) နှင့် အာရုံစိုက်ခြင်း (Focus & Attention)

နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ။

နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ။

နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ။

 ဒီနေ့ဟာ သာသနာတော်နှစ် ၂၅၆၇ ခု၊ ကောဇာသက္ကရာဇ် ၁၃၈၅ ခုနှစ်၊ ဝါဆိုလပြည့်ကျော် (၁) ရက်နေ့ ဖြစ်ပါတယ်။ ဒီနေ့ကမ္ဘာမှာတော့ "မိခင်နို့တိုက်ကျွေးရေး ရက်သတ္တပတ်" အဖြစ် သတ်မှတ်ထားကြတယ်။ မိခင်မေတ္တာဆိုတာ အာရုံစိုက်မှု (Focus) အကောင်းဆုံး မေတ္တာတစ်မျိုးပါပဲ။ မိခင်တစ်ယောက်ဟာ သူ့ရင်သွေးငယ်လေး ဘယ်နားရောက်နေလဲ၊ ဘာလိုအပ်နေလဲဆိုတာကို အမြဲတမ်း "မနသိကာရ" လို့ခေါ်တဲ့ နှလုံးသွင်းမှု ပြုနေသလိုမျိုး၊ သူတော်ကောင်းတို့လည်း မိမိတို့ရဲ့ စိတ်အစဉ်ကို မိခင်မေတ္တာကဲ့သို့ ဂရုတစိုက် စောင့်ကြည့်နိုင်ကြပါစေလို့ ဦးစွာပထမ မေတ္တာပို့သ နှုတ်ခွန်းဆက်သလိုက်ပါတယ်။

ဒီနေ့ ဦးပဉ္ဇင်း ဟောကြားချင်တဲ့ တရားခေါင်းစဉ်ကတော့ "မနသိကာရ" ဆိုတဲ့ စိတ်ရဲ့ "စတီယာရင်" (Steering Wheel) အကြောင်း ဖြစ်ပါတယ်။ ဦးပဉ္ဇင်းတို့ နေ့စဉ်ဘဝမှာ "အာရုံစိုက်လို့ မရဘူး"၊ "သတိလွတ်သွားတယ်"၊ "ဘယ်ရောက်သွားမှန်း မသိဘူး" ဆိုတာတွေ ခဏခဏ ဖြစ်ကြတယ် မဟုတ်လား။ အဲဒါ ဘာကြောင့်လဲဆိုတော့ စိတ်ကို မောင်းနှင်နေတဲ့ "မနသိကာရ" ဆိုတဲ့ ယာဉ်မောင်းသူကို သတိမကပ်မိလို့ပါပဲ။ ဒီနေ့ခေတ်မှာ လူတွေက "Focus" (အာရုံစိုက်မှု) ကို တန်ဖိုးထားကြတယ်။ ဒါပေမယ့် ဗုဒ္ဓမြတ်စွာဘုရားက ဒီအာရုံစိုက်မှုကို လွန်ခဲ့တဲ့ နှစ်ပေါင်း ၂၅၀၀ ကျော်ကတည်းက "မနသိကာရ" ဆိုတဲ့ နာမည်နဲ့ အတိအကျ ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာ ပြသခဲ့ပြီး ဖြစ်ပါတယ်။

ကဲ... တရားမဟောကြားမီမှာ မိမိတို့ရဲ့ စိတ်ကလေးကို တည်ငြိမ်ပြီး အာရုံစူးစိုက်မှု အားကောင်းလာအောင် သမထဘာဝနာလေး ခဏလောက် ပွားများကြရအောင်။ ဒီနေ့ခေါင်းစဉ်က "အာရုံစိုက်ခြင်း" ဖြစ်တဲ့အတွက် ကမ္မဋ္ဌာန်း ၄၀ ထဲက "အာလောက ကသိုဏ်း" (Light Kasina) ဆိုတဲ့ အလင်းရောင်ကို အာရုံပြုတဲ့ နည်းလမ်းလေးနဲ့ စိတ်ကို စုစည်းကြည့်မယ်။ မျက်လုံးလေးတွေကို ဖြည်းဖြည်းချင်း မှိတ်ထားပါ။ မိမိရဲ့ မျက်ခွံအတွင်းမှာပဲဖြစ်ဖြစ်၊ စိတ်အာရုံထဲမှာပဲဖြစ်ဖြစ် လင်းလက်နေတဲ့ "အလင်းဝိုင်း" လေးတစ်ခုကို ပုံဖော်ကြည့်ပါ။ လရောင်လို အေးမြတဲ့ အလင်းရောင်လေးပေါ့။ အဲဒီ အလင်းဝိုင်းလေးကိုပဲ စိတ်နဲ့ စိုက်ကြည့်နေပါ။ တခြား အတွေးတွေ ဝင်လာရင် ဖယ်ထုတ်လိုက်ပါ။ "အလင်း... အလင်း... အလင်း" လို့ စိတ်ထဲက မှတ်ပြီး အဲဒီ အလင်းရောင်လေး ထင်းနေအောင် (၁) မိနစ်လောက် အာရုံစိုက်ထားကြည့်ရအောင်...။

စိတ်ကလေး ငြိမ်သက်ပြီး အာရုံစူးစိုက်မှု (Focus) ရလာပြီဆိုရင် ဦးပဉ္ဇင်းတို့ ဒီနေ့ခေတ် သိပ္ပံပညာက ဒီ "အာရုံစိုက်ခြင်း" ကို ဘယ်လို ရှင်းပြထားသလဲဆိုတာ ကြည့်ကြရအောင်။ ဦးနှောက်နဲ့ အာရုံကြော သိပ္ပံပညာ (Neuroscience) မှာ "Selective Attention" (ရွေးချယ် အာရုံစိုက်ခြင်း) ဆိုတဲ့ သဘောတရား ရှိပါတယ်။ သူတော်ကောင်းတို့ စဉ်းစားကြည့်ပါ... အခုလက်ရှိ ဒီနေရာမှာ အသံတွေ အများကြီး ရှိတယ်။ လေတိုက်သံ၊ ပန်ကာလည်သံ၊ အပြင်က ကားသံ၊ ဦးပဉ္ဇင်းရဲ့ အသံ။ ဒါပေမယ့် သူတော်ကောင်းတို့ရဲ့ နားထဲမှာ ဘယ်အသံကို အဓိက ကြားနေရသလဲ။ ဦးပဉ္ဇင်းရဲ့ တရားသံကိုပဲ ကွဲကွဲပြားပြား ကြားနေရတယ် မဟုတ်လား။ ကျန်တဲ့ အသံတွေက နောက်ခံ (Background) အဖြစ် မှေးမှိန်သွားတယ်။ ဒါကို သိပ္ပံပညာမှာ "Cocktail Party Effect" လို့ ခေါ်တယ်။ ပါတီပွဲတစ်ခုမှာ လူတွေ ဆူညံနေပေမယ့် ကိုယ်နားထောင်ချင်တဲ့ သူငယ်ချင်းရဲ့ စကားသံကိုပဲ ရွေးပြီး နားထောင်လို့ ရတာမျိုးပေါ့။

ဒါ ဘယ်လို ဖြစ်ရတာလဲ။ ဦးနှောက်ရဲ့ အောက်ခြေမှာ "Reticular Activating System" (RAS) ဆိုတဲ့ စစ်ထုတ်ရေး ယန္တရားလေး တစ်ခု ရှိလို့ပါပဲ။ သူက တံခါးမှူးနဲ့ တူတယ်။ မျက်စိ၊ နား၊ နှာခေါင်း၊ လျှာ၊ ကိုယ် ဆိုတဲ့ ဒွါရတွေကနေ တစ်စက္ကန့်ကို သတင်းအချက်အလက် (Information) ပေါင်း ဘီလီယံချီပြီး ဝင်လာတယ်။ အဲဒီအကုန်လုံးကိုသာ ဦးနှောက်က လက်ခံလိုက်ရင် "Short Circuit" ဖြစ်ပြီး ရှော့ခ်ရသွားမှာပေါ့။ ဒါကြောင့် ဒီ RAS ဆိုတဲ့ စစ်ထုတ်စက်က "အရေးကြီးတယ်" လို့ ယူဆတဲ့ အာရုံကိုပဲ အပေါ်ထပ်က သိစိတ် (Consciousness) ဆီကို ပို့ပေးလိုက်တာ ဖြစ်ပါတယ်။

ဒါကို ပိုပြီး မြင်သာအောင် ပုံလေးတစ်ပုံ ထုတ်ကြည့်ရအောင်။

 သူတော်ကောင်းတို့... ခုနက ပုံမှာ ပြထားတဲ့အတိုင်းပဲ၊ အာရုံတွေ အများကြီး လာနေပေမယ့် "အာရုံစိုက်မှု" (Attention) ဆိုတဲ့ မီးမောင်းထိုးပေးလိုက်တဲ့ အရာကသာလျှင် ဦးနှောက်ထဲကို ရောက်သွားတာ။ သိပ္ပံပညာရှင်တွေက ပြောတယ်... "Energy flows where attention goes" တဲ့။ အာရုံရောက်တဲ့ နေရာမှာ စွမ်းအင်တွေ စီးဆင်းသွားတယ်။ ဒါဟာ ဗုဒ္ဓအဘိဓမ္မာမှာ ဟောထားတဲ့ "မနသိကာရ" ရဲ့ လုပ်ဆောင်ချက်နဲ့ တစ်ထပ်တည်း ကျနေပါတယ်။

သိပ္ပံပညာဘက်ကနေ မြတ်စွာဘုရားရဲ့ အဘိဓမ္မာဘက်ကို ပြန်လှည့်ကြည့်ကြစို့။ မြတ်စွာဘုရားရှင်က စိတ်တစ်ခု ဖြစ်ပေါ်တိုင်းမှာ မပါမဖြစ် ပါဝင်ရမယ့် စေတသိက် (၇) ပါး (သဗ္ဗစိတ္တသာဓာရဏ) ထဲမှာ ဒီ "မနသိကာရ" ကို ထည့်သွင်း ဟောကြားခဲ့ပါတယ်။ ပါဠိလို "ကိရ မနသိကရောတီတိ မနသိကာရော" လို့ ဖွင့်ဆိုပါတယ်။ အဓိပ္ပာယ်ကတော့ "စိတ်၌ ဖြစ်အောင် ပြုလုပ်တတ်သောကြောင့် မနသိကာရ မည်၏" တဲ့။

ရိုးရိုးလေး ရှင်းပြရရင်... စိတ် (Citta) ဆိုတာက "ဘုရင်" နဲ့ တူတယ်။ အာရုံ (Object) ဆိုတာက "တိုင်းပြည်" နဲ့ တူတယ်။ မနသိကာရ (Manasikara) ဆိုတာကတော့ ဘုရင်ကြီးကို တိုင်းပြည်ဆီ ရောက်အောင် မောင်းပို့ပေးတဲ့ "ရထားထိန်း" (Charioteer) နဲ့ တူပါတယ်။ ရထားထိန်းက မြင်းတွေ (ကျန်တဲ့ စေတသိက်တွေ) ကို ထိန်းကျောင်းပြီး လိုရာခရီးကို မောင်းနှင်ပေးသလိုပဲ၊ မနသိကာရကလည်း စိတ်ကို အာရုံတစ်ခုဆီ ရောက်သွားအောင် တည့်မတ်ပေးပါတယ်။ အဘိဓမ္မာ သဘောအရ မနသိကာရရဲ့ လက္ခဏာက "သာရထိ" (Sārathi) တဲ့။ ပဲ့ကိုင်ရှင် သဘော ရှိတယ်။ သူက စိတ်ကို "ဟိုဘက် လှည့်လိုက်"၊ "ဒီဘက် ကြည့်လိုက်" ဆိုပြီး လမ်းကြောင်းပေးတယ်။ သူတော်ကောင်းတို့ တစ်ခါတလေ စာဖတ်နေရင်း စိတ်က တခြားရောက်သွားတယ် မဟုတ်လား။ အဲဒါ "မနသိကာရ" က စာအုပ်ဆီမှာ မရှိတော့ဘဲ "အတိတ်က အကြောင်းအရာ" ဆီကို စတီယာရင် လှည့်လိုက်လို့ ဖြစ်ရတာပါ။

ဒီနေရာမှာ အရေးကြီးဆုံး အချက်တစ်ချက် ရှိတယ်။ မနသိကာရမှာ နှစ်မျိုး ရှိတယ်။ "ယောနိသော မနသိကာရ" (သင့်လျော်မှန်ကန်စွာ နှလုံးသွင်းခြင်း) ဆိုတာက ကုသိုလ် ဖြစ်စေတဲ့ လမ်းကြောင်း။ "အယောနိသော မနသိကာရ" (မသင့်လျော် မှားယွင်းစွာ နှလုံးသွင်းခြင်း) ဆိုတာက အကုသိုလ် ဖြစ်စေတဲ့ လမ်းကြောင်း။ ဥပမာ - လမ်းမှာ ခလုတ်တိုက်မိတယ် ဆိုပါစို့။ "ဘယ်ကောင် ဒီကျောက်ခဲ လာထားတာလဲ" လို့ ဒေါသထွက်တာဟာ "အယောနိသော မနသိကာရ" (မှားယွင်းသော နှလုံးသွင်းမှု) ကြောင့် ဖြစ်တာ။ "ဪ... ငါ သတိမထားမိလို့ပါလား၊ နောက်တစ်ခါ သတိထားမှ" လို့ တွေးတာဟာ "ယောနိသော မနသိကာရ" (မှန်ကန်သော နှလုံးသွင်းမှု) ဖြစ်ပါတယ်။ အာရုံ (ကျောက်ခဲ) ကတော့ အတူတူပါပဲ။ ဒါပေမယ့် စိတ်ကို ဘယ်ဘက် မောင်းမလဲဆိုတာကတော့ "မနသိကာရ" ပေါ်မှာပဲ မူတည်နေပါတယ်။

ကဲ... အခု ဒီ "မနသိကာရ" သဘောတရားကို ဦးပဉ္ဇင်းတို့ "နေ့စဥ်၀တ်ရွတ်စဥ်မှာပါတဲ့" မှာ ပါတဲ့ ခန္ဓာဖွဲ့နည်း၊ ဓာတ်ဖွဲ့နည်းတွေနဲ့ ချိတ်ဆက်ပြီး "ဓမ္မာနုပဿနာ" ရှုကွက်ထဲကို ထည့်ပြီး လက်တွေ့ အလုပ်လုပ်ကြည့်ရအောင်။ သူတော်ကောင်းတို့ရေ... ဝိပဿနာ ရှုတယ်ဆိုတာ တကယ်တော့ ဒီ "မနသိကာရ" ကို ပြုပြင်ပြောင်းလဲပေးတာပါပဲ။ သာမန်အချိန်မှာ ဦးပဉ္ဇင်းတို့ရဲ့ စိတ်က "ငါ"၊ "သူ"၊ "ယောက်ျား"၊ "မိန်းမ" ဆိုတဲ့ ပညတ်တွေအပေါ်မှာပဲ နှလုံးသွင်းနေကြတယ်။ အခု ဝိပဿနာ ရှုတဲ့အခါကျတော့ "ရုပ်"၊ "နာမ်"၊ "ဖြစ်"၊ "ပျက်" ဆိုတဲ့ ပရမတ်အပေါ်ကို နှလုံးသွင်းမှု ပြောင်းပေးရမယ်။

စိတ်ဖြစ်စဉ်တစ်ခုကို ဓာတ်ခွဲကြည့်မယ်။

(၁) အာရုံ (Object): အသံတစ်ခု ကြားလိုက်တယ် ဆိုပါစို့။ (သဒ္ဒါရုံ)။

(၂) ဒွါရ (Door): နားမှာ လာတိုက်တယ်။ (သောတဒွါရ)။

(၃) မနသိကာရ (Attention): စိတ်က အဲဒီအသံဆီကို လှည့်သွားတယ်။ "ဘာသံလဲ" လို့ အာရုံစိုက်လိုက်တယ်။ ဒီအဆင့်က အရေးအကြီးဆုံးပဲ။

(၄) ဝိညာဉ် (Consciousness): ကြားသိစိတ် ပေါ်လာတယ်။

အကယ်၍ မနသိကာရက "ဒါ ငါ့ကို ဆဲတဲ့အသံပဲ" လို့ ပညတ်ဘက်ကို လှည့်လိုက်ရင် (အယောနိသော)၊ နောက်ကနေ "ဒေါသ" ဆိုတဲ့ စေတသိက် ချက်ချင်း လိုက်လာမယ်။ အကယ်၍ မနသိကာရက "ဒါဟာ လေတိုးသံ၊ ရုပ်သံ သက်သက်ပါလား" လို့ ဓာတ်သဘောဘက်ကို လှည့်လိုက်ရင် (ယောနိသော)၊ နောက်ကနေ "ဥပေက္ခာ" သို့မဟုတ် "ပညာ" ဆိုတဲ့ စေတသိက် လိုက်လာမယ်။

ဒီနေရာမှာ မဟာသရဏဂုံတော်ကြီးရဲ့ အနှစ်သာရဖြစ်တဲ့ "ရတနာသုံးပါးကို ပြန်လည်ဆန်းသစ်ခြင်း" (Renewing Refuge) သဘောကို နှလုံးသွင်းကြည့်ရအောင်။ ဩဂုတ်လရဲ့ Theme က "သိပ္ပံနှင့် ရုပ်နာမ်" (Science & Elements) ဖြစ်ပါတယ်။ "ဗုဒ္ဓံ သရဏံ ဂစ္ဆာမိ" လို့ ဆိုလိုက်တဲ့အခါ၊ ဦးပဉ္ဇင်းတို့ရဲ့ မနသိကာရ (နှလုံးသွင်း) ကို လောကီအာရုံတွေဆီကနေ ဘုရားရှင်ရဲ့ ဉာဏ်တော်ဆီကို ဦးလှည့်လိုက်တာ ဖြစ်ပါတယ်။ "ငါ့စိတ်က အမြဲတမ်း အကုသိုလ်ဘက်ကိုပဲ ဦးလှည့်နေပါလား၊ အခုတော့ ဘုရားရှင်ရဲ့ အဆုံးအမဘက်ကို ဦးလှည့်ပါတော့မယ်" ဆိုတဲ့ ဆုံးဖြတ်ချက်ဟာ စစ်မှန်တဲ့ သရဏဂုံ တည်ဆောက်ခြင်းပါပဲ။

ကဲ... သူတော်ကောင်းတို့၊ ဒီနေ့ အိမ်ပြန်ရောက်ရင် ဒါလေးကို "ကားမောင်းသင်သလို" လက်တွေ့ ကျင့်ကြည့်ကြမယ်။

(၁) အာရုံ (The Road): မိမိရှေ့မှာ မြင်နေရတဲ့ မြင်ကွင်း၊ ဒါမှမဟုတ် ကြားနေရတဲ့ အသံ တစ်ခုခုကို မှတ်တိုင်ထားလိုက်ပါ။

(၂) ယာဉ်မောင်းကို ကြည့်ပါ (Watch the Driver): အဲဒီ အာရုံကို စိတ်က ဘယ်လို သွားယူသလဲ ဆိုတာကို စောင့်ကြည့်ပါ။ စိတ်က "လိုချင်တဲ့ဘက်" (လောဘ) ကို မောင်းနေသလား၊ "မကျေနပ်တဲ့ဘက်" (ဒေါသ) ကို မောင်းနေသလား။

(၃) ဘရိတ်အုပ်ပြီး လမ်းကြောင်းပြောင်းပါ (Correcting the Steering): မကောင်းတဲ့ဘက်ကို စိတ်က ဦးလှည့်နေပြီဆိုရင် "နို... နို... ဒီလမ်းက ဒုက္ခလမ်း" လို့ သိပြီး၊ "ဒါဟာ ရုပ်တရား သက်သက်ပဲ၊ ကြားရုံ သက်သက်ပဲ" ဆိုတဲ့ "ပရမတ်လမ်း" ပေါ်ကို မနသိကာရ စတီယာရင်ကို ပြန်တည့်မတ်ပေးလိုက်ပါ။

(၄) ဉာဏ်စဉ် (Insight): အဲဒီလို ပြန်တည့်ပေးလိုက်တဲ့အခါ စိတ်ရဲ့ ပူလောင်မှု ငြိမ်းသွားတာကို တွေ့ရလိမ့်မယ်။ အဲဒါဟာ "သင်္ခါရ" (ပြုပြင်မှု) ကို မြင်ပြီး "နိရောဓ" (ငြိမ်းအေးမှု) ကို မျက်မှောက်ပြုတာပါပဲ။ သတိပဋ္ဌာန်မှာတော့ ဒါကို "ဓမ္မာနုပဿနာ" လို့ ခေါ်ပါတယ်။

တရားသဘောတွေချည်း ပြောနေရင် မျက်စိထဲ မမြင်မှာစိုးလို့၊ ဦးပဉ္ဇင်းတို့ ပြတိုက်မှာ တကယ်ဖြစ်ပျက်ခဲ့တဲ့ ဖြစ်ရပ်လေးတစ်ခုကို အခြေခံပြီး ဥပမာပေးချင်ပါတယ်။ "အာရုံစိုက်မှု" (Focus) ပျက်ယွင်းရင် ဘယ်လောက် အန္တရာယ်ကြီးသလဲ ဆိုတာပေါ့။ တစ်ခါတုန်းက ဦးပဉ္ဇင်းတို့ ပြတိုက်ရဲ့ လုံခြုံရေးဌာနမှာ "မောင်ဘ" ဆိုတဲ့ ဝန်ထမ်းတစ်ယောက် ရှိတယ်။ မောင်ဘက လူကတော့ သဘောကောင်းပါတယ်။ ဒါပေမယ့် သူ့မှာ အကျင့်ဆိုးတစ်ခု ရှိတယ်။ အဲဒါကတော့ "စိတ်ကူးယဉ်တတ်တာ" (Daydreaming) ပါပဲ။ သူ့တာဝန်က CCTV မော်နီတာတွေကို ထိုင်ကြည့်ပြီး လုံခြုံရေး စောင့်ကြည့်ရတာ။ ဒါပေမယ့် မောင်ဘရဲ့ မျက်စိက မော်နီတာကို ကြည့်နေပေမယ့်၊ သူ့ရဲ့ "မနသိကာရ" ကတော့ မော်နီတာမှာ မရှိဘူး။ အိမ်က မိန်းမနဲ့ ရန်ဖြစ်ခဲ့တာတွေ၊ ညနေကျရင် ဘောလုံးပွဲ ကြည့်ဖို့တွေဆီကို ရောက်နေတတ်တယ်။ (သိပ္ပံလို ပြောရင် Selective Attention လွဲနေတာပေါ့)။

တစ်ရက်မှာတော့... ပြတိုက်ရဲ့ အရေးကြီးတဲ့ ဇုန်တစ်ခုမှာ မီးကြိုးရှော့ခ် ဖြစ်ပြီး မီးခိုးငွေ့တွေ ထွက်လာတယ်။ မော်နီတာမှာ မီးခိုးငွေ့ကို ထင်ထင်ရှားရှား မြင်နေရတယ်။ အချက်ပေးမီးတွေလည်း မှိတ်တုတ်မှိတ်တုတ် လင်းနေတယ်။ ဒါပေမယ့် မောင်ဘက မမြင်ဘူး။ ဘာလို့လဲဆိုတော့ သူ့စိတ်က "မနေ့ညက မန်ယူပွဲ" ဆီ ရောက်နေလို့လေ။ မနသိကာရ မရှိရင် မျက်စိဖွင့်ထားလျက်နဲ့လည်း မမြင်ရပါဘူး။ ကံကောင်းလို့ ဖြတ်သွားတဲ့ သန့်ရှင်းရေး ဝန်ထမ်းတစ်ယောက်က အနံ့ရလို့ ဝင်ကြည့်ပြီး မီးသတ်လိုက်လို့ပေါ့။ မဟုတ်ရင် ပြတိုက်တစ်ခုလုံး ပြာကျသွားနိုင်တယ်။

ဒီကိစ္စ ဖြစ်ပြီးတဲ့အခါ ဦးပဉ္ဇင်းတို့ စီမံခန့်ခွဲမှုအဖွဲ့က "Template T210" (Incident & Focus Log) ဆိုတာကို ထုတ်သုံးရတယ်။ အဲဒီ Template မှာ ဘာပါလဲဆိုတော့... "Duty ချိန်အတွင်း စိတ်ပျံ့လွင့်မှု ဖြစ်ပေါ်ပါက မှတ်တမ်းတင်ရန်" ဆိုတဲ့ အကွက်ပါတယ်။ မောင်ဘကို ခေါ်ပြီး မေးတယ်။ "မောင်ဘ... မင်း အဲဒီအချိန်မှာ ဘာတွေးနေလဲ"။ မောင်ဘက ဝန်ခံတယ်။ "ကျွန်တော် ဘောလုံးပွဲ အကြောင်း တွေးနေမိပါတယ် ဘုရား"။

ဒါနဲ့ ဦးပဉ္ဇင်းတို့က အပြစ်ပေးတဲ့အနေနဲ့ မဟုတ်ဘဲ၊ လေ့ကျင့်ပေးတဲ့ အနေနဲ့ "Policy No. 20, Article 20.3" (Duty Station Alertness Protocol) ကို ကျင့်သုံးခိုင်းတယ်။ အဲဒါက ဘာလဲဆိုတော့... (၁၅) မိနစ် တစ်ခါ "Check-in" လုပ်ရတဲ့ စနစ်ပါ။ (၁၅) မိနစ်ပြည့်တိုင်း "ငါ အခု ဘာလုပ်နေလဲ၊ ငါ့စိတ် ဘယ်ရောက်နေလဲ" ဆိုတာကို စာအုပ်ထဲမှာ အမှန်ခြစ် ခြစ်ရတယ်။ ဒီနည်းလမ်းက မောင်ဘရဲ့ "မနသိကာရ" ကို အတင်းအဓမ္မ ဆွဲခေါ်ပြီး ပစ္စုပ္ပန်တည့်အောင် လုပ်ပေးလိုက်တာပါပဲ။ နောက်ပိုင်းတော့ မောင်ဘဟာ ပြတိုက်ရဲ့ အာရုံစူးစိုက်မှု အကောင်းဆုံး ဝန်ထမ်းတစ်ယောက် ဖြစ်လာပါတယ်။ ... "မနသိကာရ" ကို ပြုပြင်လို့ ရတယ်ဆိုတာ လက်တွေ့ သက်သေပါပဲ။

ကိုင်း... တရားတော်ကို နိဂုံးချုပ်ကြစို့။ ဒီနေ့ ဦးပဉ္ဇင်း ဟောကြားခဲ့တဲ့ "မနသိကာရ" တရားတော်ကို သစ္စာလေးပါးနဲ့ ချိတ်ဆက်ပြီး ပြန်လည် သုံးသပ်ကြည့်ရအောင်။

(၁) ဒုက္ခသစ္စာ: အာရုံတွေနောက်ကို လိုက်ပြီး မနားမနေ ပြေးလွှားနေရတဲ့ မနသိကာရရဲ့ အလုပ်၊ စိတ်ရဲ့ ပင်ပန်းဆင်းရဲမှုတွေဟာ ဒုက္ခသစ္စာပါလားလို့ သိမြင်တာပါ။

(၂) သမုဒယသစ္စာ: အဲဒီ မနသိကာရကို မှားယွင်းတဲ့ဘက် (အယောနိသော) ကို တွန်းပို့နေတဲ့ တဏှာနဲ့ အဝိဇ္ဇာ တရားတွေဟာ ဒုက္ခဖြစ်စေတဲ့ အကြောင်းရင်းတွေပါလားလို့ သိမြင်တာဟာ သမုဒယသစ္စာပါ။

(၃) နိရောဓသစ္စာ: မနသိကာရကို တည်ငြိမ်သွားစေပြီး၊ အာရုံတွေနောက် မလိုက်တော့ဘဲ ငြိမ်းအေးသွားတဲ့ နိဗ္ဗာန်ဓာတ်ကို မျက်မှောက်ပြုတာဟာ နိရောဓသစ္စာပါ။

(၄) မဂ္ဂသစ္စာ: အဲဒီလို ငြိမ်းအေးဖို့အတွက် သတိပဋ္ဌာန်တရား ပွားများပြီး "ယောနိသော မနသိကာရ" (မှန်ကန်သော နှလုံးသွင်း) ဖြစ်အောင် ကြိုးစားအားထုတ်တာဟာ မဂ္ဂသစ္စာ ကျင့်စဉ်ပါပဲ။

ဒီနေ့ ဩဂုတ်လ (၂) ရက်၊ မိခင်နို့တိုက်ကျွေးရေး ရက်သတ္တပတ် အခါသမယမှာ... ဦးပဉ္ဇင်း အနေနဲ့ နိဂုံးချုပ် ဆုတောင်းမေတ္တာ ပို့သချင်တာကတော့... "သူတော်ကောင်းများအားလုံး မိခင်နို့ရည်ကဲ့သို့ အကျိုးပြုသော မေတ္တာတရား ရှိကြပါစေ"။ မိခင်က ကလေးကို မျက်ခြေမပြတ် ကြည့်ရှုသကဲ့သို့၊ မိမိတို့၏ "မနသိကာရ" ကိုလည်း သတိတရားဖြင့် အမြဲမပြတ် စောင့်ကြည့် ထိန်းကျောင်းနိုင်ကြပါစေ။ နောက်ဆုံးမှာ မှားယွင်းသော နှလုံးသွင်းမှုများ ကင်းစင်ပြီး၊ မှန်ကန်သော မဂ္ဂင်လမ်းကြောင်းအတိုင်း နိဗ္ဗာန်ရွှေပြည်သို့ မျက်မှောက်ပြုနိုင်ကြပါစေ ကုန်သတည်း။

ဗုဒ္ဓ သာသနံ စိရံ တိဋ္ဌတု။

ဘိက္ခု ဣန္ဒသောမ သိရိဒန္တမဟာပါလက ORCID: 0009-0000-0697-4760

The Hswagata Buddha Tooth Relics Preservation Museum

ဩဂုတ်လ (၂) ရက်၊ ၂၀၂၃