နေ့ရက် - စက်တင်ဘာလ (၂၅) ရက်၊ ၂၀၂၃ (Day-268) - ပံသုကူ (Paṃsukūla/Rag-robe) နှင့် သံသရာလည်သော စီးပွားရေးစနစ် (Circular Economy)
ကိုးကားကျမ်း - ဝိနည်းပိဋကတ်၊ စူဠဝါ၊ စီဝရက္ခန္ဓက (အရှင်အာနန္ဒာ၏ သင်္ကန်းဟောင်း စီမံခန့်ခွဲနည်း)။
သိပ္ပံနယ်ပယ် - Environmental Science & Waste Management (ပတ်ဝန်းကျင်သိပ္ပံနှင့် စွန့်ပစ်ပစ္စည်း စီမံခန့်ခွဲမှု)
နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ။
နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ။
နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ။
ဒီနေ့ဟာ သာသနာတော်နှစ် ၂၅၆၇ ခု၊ ကောဇာသက္ကရာဇ် ၁၃၈၅ ခုနှစ်၊ တော်သလင်းလဆန်း (၁၀) ရက်နေ့ ဖြစ်ပါတယ်။ ကမ္ဘာကြီးမှာ သယံဇာတတွေ ရှားပါးလာတာနဲ့အမျှ "Recycling" (ပြန်လည်အသုံးပြုခြင်း) ဆိုတာ မရှိမဖြစ် လိုအပ်လာပါပြီ။ လူတွေက ပစ္စည်းအသစ်ကိုပဲ မက်မောကြပေမယ့်၊ မြတ်စွာဘုရားရှင်ကတော့ သူများစွန့်ပစ်လိုက်တဲ့ အဝတ်စုတ် (ပံသုကူ) ကို ကောက်ယူပြီး တန်ဖိုးရှိတဲ့ သင်္ကန်းအဖြစ် ပြောင်းလဲဝတ်ရုံတော်မူခဲ့ပါတယ်။
ဒါဟာ ကမ္ဘာ့ပထမဆုံး "Recycling" နည်းလမ်းလို့ ပြောရင်လည်း မမှားပါဘူး။ အမှိုက်ကို ရွှေဖြစ်အောင် လုပ်နိုင်ခြင်းဟာ ပညာရှိတို့ရဲ့ စွမ်းရည်ပါပဲ။ ဒါကြောင့် ဒီနေ့လို နေ့မျိုးမှာ သူတော်ကောင်းများအားလုံး အရာရာကို တန်ဖိုးထားတတ်ပြီး၊ အလေအလွင့်မရှိသော (Zero Waste) ဘဝပုံစံကို တည်ဆောက်နိုင်ကြပါစေလို့ ဦးစွာပထမ မေတ္တာပို့သ နှုတ်ခွန်းဆက်သလိုက်ပါတယ်။
ဒီနေ့ ဦးပဉ္ဇင်း ဟောကြားချင်တဲ့ တရားခေါင်းစဉ်ကတော့ "ပံသုကူ" (Paṃsukūla) လို့ ခေါ်တဲ့ စွန့်ပစ်ပစ္စည်းကို တန်ဖိုးမြှင့်တင်ခြင်းနှင့် ခေတ်သစ်စီးပွားရေးရဲ့ "Circular Economy" (သံသရာလည်သော စီးပွားရေးစနစ်) အကြောင်း ဖြစ်ပါတယ်။ လူတွေက "သုံးပြီးရင် လွှင့်ပစ်" (Take-Make-Waste) ဆိုတဲ့ စနစ်ကို ကျင့်သုံးကြတယ်။ ဘုရားရှင်ကတော့ "သုံးပြီးရင် ပြန်သုံး" (Reduce-Reuse-Recycle) ဆိုတဲ့ စနစ်ကို သင်ကြားပေးခဲ့ပါတယ်။ ဒီအကြောင်းကို ဓမ္မနဲ့ ယှဉ်ပြီး ဟောကြားသွားပါမယ်။
ကဲ... တရားမဟောကြားမီမှာ မိမိတို့ရဲ့ စိတ်ကလေးကို အသစ်အဆန်း မက်မောမှု (တဏှာ) တွေ လျှော့ချပြီး၊ ရှိတာလေးနဲ့ ရောင့်ရဲနိုင်အောင် သမထဘာဝနာလေး ခဏလောက် ပွားများကြရအောင်။ ဒီနေ့ ခေါင်းစဉ်က "ပြန်လည်အသုံးပြုခြင်း" ဖြစ်တဲ့အတွက် "ဓာတုမနသိကာရ" (Element Analysis) ကို ရှုမှတ်ကြည့်မယ်။ သူတော်ကောင်းတို့ရေ... မျက်လုံးလေးတွေကို ဖြည်းဖြည်းချင်း မှိတ်ထားပါ။ မိမိရဲ့ ရှေ့မှာ ဟောင်းနွမ်းနေတဲ့ အဝတ်တစ်ထည် (သို့) ပစ္စည်းတစ်ခု ရှိတယ်လို့ ပုံဖော်ကြည့်ပါ။ လူတွေက ဒါကို "အမှိုက်" လို့ မြင်ပေမယ့်၊ ဉာဏ်နဲ့ကြည့်ရင် ဒါဟာ "ပထဝီ၊ တေဇော၊ ဝါယော၊ အာပေါ" ဓာတ်စုတွေပါပဲ။ ပုံစံပျက်သွားရုံပါ၊ ဓာတ်သဘောက မပျက်ပါဘူး။ "အမှိုက်ဟူ၍ မရှိ... နေရာလွဲနေသော ဓာတ်ဝတ္ထုသာ ရှိသည်"။ ဒီလို နှလုံးသွင်းရင်း၊ ရွံရှာစိတ်၊ လွှင့်ပစ်ချင်စိတ်တွေကို လျှော့ချပြီး (၁) မိနစ်လောက် ငြိမ်ငြိမ်လေး ဆင်ခြင်ကြည့်ရအောင်...။
စိတ်ကလေး ငြိမ်သက်ပြီး အမြင်မှန် ရလာပြီဆိုရင် ဦးပဉ္ဇင်းတို့ ဒီနေ့ခေတ် သိပ္ပံပညာ၊ အထူးသဖြင့် "Environmental Engineering" (ပတ်ဝန်းကျင် အင်ဂျင်နီယာ) နဲ့ "Circular Economy" (စက်ဝိုင်းပုံစံ စီးပွားရေး) က ဒီ "Recycling" ကို ဘယ်လို ရှင်းပြထားသလဲဆိုတာ ဓမ္မမီးမောင်း ထိုးကြည့်ကြမယ်။
သမားရိုးကျ စီးပွားရေးစနစ် (Linear Economy) က "တန်းတန်းမတ်မတ်" သွားတယ်။
Raw Materials (ကုန်ကြမ်းယူ) -> Production (ထုတ်လုပ်) -> Consumption (သုံးစွဲ) -> Waste (အမှိုက်ပစ်)။ ဒါက ကမ္ဘာကြီးကို ဒုက္ခပေးတယ်။
ခေတ်သစ် "Circular Economy" ကတော့ "စက်ဝိုင်းပုံစံ" လည်ပတ်တယ်။
Production -> Consumption -> Reuse (ပြန်သုံး) -> Repair (ပြင်သုံး) -> Recycle (ပုံစံပြောင်းသုံး) -> Raw Materials (ကုန်ကြမ်းပြန်ဖြစ်)။
သိပ္ပံပညာရှင်တွေက "Cradle to Cradle" (ပုခက်မှ ပုခက်သို့) ဆိုတဲ့ သဘောတရားကို သုံးပါတယ်။ ပစ္စည်းတစ်ခုဟာ "သေဆုံး" (Grave) သွားစရာ မလိုဘူး။ နောက်ပစ္စည်းတစ်ခုအတွက် "မွေးဖွား" (Cradle) ခြင်းသာ ဖြစ်ရမယ်။
သူတော်ကောင်းတို့... ခုနက ပုံမှာ မြင်ရတဲ့အတိုင်းပဲ၊ ညာဘက်က စက်ဝိုင်းပုံစံက သဘာဝတရားနဲ့ ကိုက်ညီတယ်။ ဘယ်အရာမှ အလဟဿ မဖြစ်ဘူး။ ဦးပဉ္ဇင်းတို့ ဗုဒ္ဓဘာသာမှာ "သံသရာ" ဆိုတာ ရှိပေမယ့်၊ ဒီနေရာမှာတော့ "ပစ္စည်းသံသရာ" ကို ကောင်းမွန်စွာ လည်ပတ်စေတာ ဖြစ်ပါတယ်။
သိပ္ပံပညာဘက်ကနေ မြတ်စွာဘုရားရဲ့ ဝိနည်းပိဋကတ်ဘက်ကို ပြန်လှည့်ကြည့်ကြစို့။ ဗုဒ္ဓခေတ်က အရှင်အာနန္ဒာနဲ့ ဥတေနမင်းကြီးတို့ရဲ့ ဆွေးနွေးခန်းဟာ "Circular Economy" ရဲ့ အကောင်းဆုံး သာဓကပါပဲ။
ဥတေနမင်းကြီးက မေးတယ်... "အရှင်ဘုရား၊ သင်္ကန်းအသစ်တွေ ရရင် အဟောင်းတွေကို ဘာလုပ်မလဲ"။
အရှင်အာနန္ဒာ - "အိပ်ရာခင်း (Bedspreads) လုပ်ပါမယ်"။
မင်းကြီး - "အိပ်ရာခင်း အဟောင်းတွေကိုရော"။
အရှင်အာနန္ဒာ - "ခေါင်းအုံးစွပ် (Pillow covers) လုပ်ပါမယ်"။
မင်းကြီး - "ခေါင်းအုံးစွပ် အဟောင်းတွေကိုရော"။
အရှင်အာနန္ဒာ - "အခင်း (Floor mats) လုပ်ပါမယ်"။
မင်းကြီး - "အခင်း အဟောင်းတွေကိုရော"။
အရှင်အာနန္ဒာ - "ခြေသုတ်ပုဆိုး (Doormats) လုပ်ပါမယ်"။
မင်းကြီး - "ခြေသုတ်ပုဆိုး ဟောင်းသွားရင်ရော"။
အရှင်အာနန္ဒာ - "အဲဒါတွေကို အပိုင်းပိုင်းဖြတ်၊ ရွှံ့နဲ့နယ်ပြီး ကျောင်းနံရံမှာ လိမ်းကျံပါမယ် (Wall plaster)"။
... ဘုရားသားတော်တွေဟာ သင်္ကန်းတစ်ထည်ကို နောက်ဆုံး မြေကြီးထဲ ပြန်ရောက်တဲ့အထိ အဆင့်ဆင့် သုံးစွဲခဲ့ကြတယ်။ ဒါဟာ "ပံသုကူ" စိတ်ဓာတ်ပါပဲ။ "ပံသုကူ" ဆိုတာ "မြေမှုန့်ပုံ၌ စွန့်ပစ်ထားသော အဝတ်" လို့ အဓိပ္ပာယ်ရပေမယ့်၊ တကယ့်အနှစ်သာရက "အတပ်မက်ဆုံး၊ အရိုးရှင်းဆုံး၊ အလေအလွင့် အနည်းဆုံး" နေထိုင်နည်း ဖြစ်ပါတယ်။
ကဲ... အခု ဒီ "ပြန်လည်အသုံးပြုခြင်း" သဘောတရားကို ဦးပဉ္ဇင်းတို့ "Main Idea" မှာ ပါတဲ့ ခန္ဓာဖွဲ့နည်း၊ ဓာတ်ဖွဲ့နည်းတွေနဲ့ ချိတ်ဆက်ပြီး "စိတ္တာနုပဿနာ" ရှုကွက်ထဲကို ထည့်ပြီး လက်တွေ့ အလုပ်လုပ်ကြည့်ရအောင်။
ဝိပဿနာ ယန္တရား (Mechanism of Revaluing):
ပစ္စည်းဟောင်းတစ်ခုကို လွှင့်ပစ်တော့မယ့် အခြေအနေကို ဓာတ်ခွဲကြည့်မယ်။
(၁) Perception (အမြင်): "ဒါ အမှိုက်ပဲ၊ ဟောင်းနေပြီ" လို့ စိတ်က မှတ်လိုက်တယ်။ (သညာ)။
(၂) Desire (တဏှာ): "အသစ်လိုချင်တယ်" ဆိုတဲ့ လိုအင်ဆန္ဒ ဖြစ်ပေါ်တယ်။
(၃) Wisdom (ပညာ): "နေဦး... ဒီပစ္စည်းက တခြားနေရာမှာ သုံးလို့ရမလား" လို့ ပြန်စဉ်းစားတယ်။ "ဓာတ်သဘော" (Material potential) ကို ကြည့်တယ်။
(၄) Action (ကံ): လွှင့်မပစ်ဘဲ ပြန်လည်ပြုပြင် သုံးစွဲလိုက်တယ်။ (ကုသိုလ်)။
ရှုကွက် (Instruction):
ဒီအဆင့်မှာ ယောဂီက ဘယ်လို ရှုရမလဲ။
အမှိုက်ပုံးထဲ ပစ်ထည့်ခါနီး "ရပ်" (Stop) လိုက်ပါ။
လက်ထဲက ပစ္စည်းကို သေချာကြည့်။ "ဒါ ဘာလဲ"။
"စက္ကူလား၊ ပလတ်စတစ်လား"။
"ငါ့ရဲ့ မောဟ (မသိမှု) ကြောင့် ဒါကို အမှိုက်လို့ ထင်နေတာလား"။
အဲဒီပစ္စည်းကို တန်ဖိုးပြန်တင်ပေးလိုက်ပါ။ (Re-value).
"ဒါ အမှိုက် မဟုတ်၊ သယံဇာတ (Resource) ဖြစ်သည်"။
စိတ်ထဲက "ရွံရှာမှု" (Aversion) ကို "တန်ဖိုးထားမှု" (Appreciation) နဲ့ အစားထိုးလိုက်ပါ။
"ဗုဒ္ဓံ သရဏံ ဂစ္ဆာမိ" လို့ ဆိုလိုက်တဲ့အခါ၊ ဘုရားရှင်ကို "အကြီးမြတ်ဆုံးသော ပြုပြင်ဖန်တီးရှင်" (The Great Transformer) အဖြစ် အာရုံပြုရာ ရောက်ပါတယ်။ ဘုရားရှင်သည် အင်္ဂုလိမာလကဲ့သို့သော လူဆိုးလူမိုက်များကိုပင် ရဟန္တာဖြစ်အောင် "Recycle" လုပ်ပေးတော်မူခဲ့သည်။ "ငါသည်လည်း အသုံးမကျသော ငါ့စိတ်ကို တရားဓမ္မဖြင့် ပြုပြင်မွမ်းမံပြီး တန်ဖိုးရှိသော လူသားဖြစ်အောင် ကြိုးစားပါမည်" လို့ အဓိဋ္ဌာန်ပြုခြင်းသည် သရဏဂုံ တည်ဆောက်ခြင်းပါပဲ။
လက်တွေ့ ရှုကွက် (Vipassana Assignment - The 3R Practice):
ကဲ... သူတော်ကောင်းတို့၊ ဒီနေ့ အိမ်မှာ၊ ရုံးမှာ ဒီနည်းလမ်းလေးကို လက်တွေ့ ကျင့်သုံးကြည့်ပါ။
(၁) Reduce (လျှော့သုံးပါ): မလိုအပ်ဘဲ အိတ်တွေ၊ ဘူးတွေ မယူပါနဲ့။
(၂) Reuse (ပြန်သုံးပါ): ရေဘူးခွံကို ပန်းအိုးလုပ်မလား၊ စာရွက်အလွတ်ကျန်ရင် မှတ်စုစာအုပ် လုပ်မလား။
(၃) Recycle (စနစ်တကျ စွန့်ပစ်ပါ): ပြန်သုံးမရရင်တောင်၊ အမှိုက်ခွဲပစ်ပါ။ (အစို/အခြောက်/ပလတ်စတစ်)။ ဒါဟာ သဘာဝတရားကို မေတ္တာထားတာပါ။
တရားသဘောတွေချည်း ပြောနေရင် မျက်စိထဲ မမြင်မှာစိုးလို့၊ ဦးပဉ္ဇင်းတို့ ပြတိုက်မှာ ဖြစ်ရပ်လေးတစ်ခုကို အခြေခံပြီး ဥပမာပေးချင်ပါတယ်။ အမှိုက်ကို ရွှေဖြစ်အောင် လုပ်ခဲ့တဲ့ ဝန်ထမ်းအကြောင်းပေါ့။
တစ်ခါတုန်းက ဦးပဉ္ဇင်းတို့ ပြတိုက်ရဲ့ ရုံးခန်းမှာ စာရွက်စာတမ်းတွေ အရမ်းသုံးရတယ်။ တစ်ဖက်ပဲ ရိုက်ပြီး မှားသွားတဲ့ စာရွက် (One-sided paper) တွေ အများကြီး ထွက်တယ်။ ဝန်ထမ်း "မဖြူ" က အဲဒါတွေကို အမှိုက်ပုံးထဲ အကုန်ထည့်နေတာ တွေ့ရတယ်။
"မဖြူ... ဒါတွေက ဘာလုပ်မလို့လဲ"။
"အမှိုက်ကား လာရင် ပစ်မလို့ပါ ဘုရား"။
ဦးပဉ္ဇင်းက "Template T190" (Waste Tracking & Recycling Log) ကို ထုတ်သုံးရတယ်။ ပြီးတော့ ပြတိုက်ရဲ့ ပတ်ဝန်းကျင် မူဝါဒ "Policy No. 15, Article 15.4" (Waste Reduction & Circular Workflow) ကို ရှင်းပြတယ်။
"မဖြူ... ဒီစာရွက်တွေက တစ်ဖက်ပဲ သုံးရသေးတာ။ နောက်တစ်ဖက်က ဖြူနေသေးတယ်။ ဒါကို လွှင့်ပစ်တာ သစ်ပင်တစ်ပင်ကို သတ်လိုက်တာနဲ့ တူတူပဲ"။
ဦးပဉ္ဇင်းက သူ့ကို နည်းလမ်းပြပေးတယ်။
၁။ စာရွက်အလွတ်ကျန်တဲ့ ဘက်ကို "Note Pad" (မှတ်စုစာအုပ်) လေးတွေ ဖြတ်ပြီး ချုပ်ခိုင်းတယ်။
၂။ ပုံးခွံတွေကို ဖိုင်တွဲ (File Folder) လုပ်ခိုင်းတယ်။
၃။ ပလတ်စတစ်ဘူးတွေကို ပန်းပင်စိုက်ခိုင်းတယ်။
(၁) လ နေတော့ ရုံးသုံးစရိတ် (Stationery Cost) သိသိသာသာ ကျသွားတယ်။ မဖြူ လုပ်ထားတဲ့ Note Pad လေးတွေက ချစ်စရာကောင်းလို့ ဧည့်သည်တွေတောင် လိုချင်ကြတယ်။ မဖြူလည်း ပျော်သွားတယ်။ "ဆရာတော်... အမှိုက်လို့ ထင်ထားတာ တကယ်တော့ ပိုက်ဆံတွေပါလား" တဲ့။
ဒါဟာ "Case-2568" အနေနဲ့ မှတ်တမ်းဝင်သွားတယ်။ "ပံသုကူ စိတ်ဓာတ်သည် ဆင်းရဲခြင်း မဟုတ်၊ ဉာဏ်ကြီးခြင်း ဖြစ်သည်" ဆိုတာ သက်သေပါပဲ။
ကိုင်း... တရားတော်ကို နိဂုံးချုပ်ကြစို့။ ဒီနေ့ ဦးပဉ္ဇင်း ဟောကြားခဲ့တဲ့ "ပံသုကူ နှင့် ပြန်လည်အသုံးပြုခြင်း" တရားတော်ကို သစ္စာလေးပါးနဲ့ ချိတ်ဆက်ပြီး ပြန်လည် သုံးသပ်ကြည့်ရအောင်။
(၁) ဒုက္ခသစ္စာ: သယံဇာတ ရှားပါးခြင်း၊ အမှိုက်ပုံများကြောင့် ပတ်ဝန်းကျင် ပျက်စီးရခြင်းသည် ဒုက္ခသစ္စာပါ။
(၂) သမုဒယသစ္စာ: အဲဒီ ဒုက္ခတွေကို ဖြစ်စေတာက အသစ်အဆန်းကိုသာ မက်မောတဲ့ "တဏှာ"၊ တန်ဖိုးမသိတဲ့ "မောဟ" တွေဟာ သမုဒယသစ္စာပါ။
(၃) နိရောဓသစ္စာ: လောဘကင်းစင်ပြီး၊ ရောင့်ရဲခြင်းဖြင့် ငြိမ်းချမ်းသော နိဗ္ဗာန်ဓာတ်ကို မျက်မှောက်ပြုတာဟာ နိရောဓသစ္စာပါ။
(၄) မဂ္ဂသစ္စာ: ပစ္စည်းများကို တန်ဖိုးထားသုံးစွဲခြင်း (သမ္မာကမ္မန္တ)၊ ဉာဏ်ဖြင့် ဆင်ခြင်ခြင်း (ယောနိသော မနသိကာရ) တို့ဟာ မဂ္ဂသစ္စာ ကျင့်စဉ်ပါပဲ။
ဒီနေ့ စက်တင်ဘာလ (၂၅) ရက်၊ ပြန်လည်အသုံးပြုခြင်းနှင့် ပတ်သက်သော နေ့ရက်များ အထိမ်းအမှတ် အခါသမယမှာ... ဦးပဉ္ဇင်း အနေနဲ့ နိဂုံးချုပ် ဆုတောင်းမေတ္တာ ပို့သချင်တာကတော့... "သူတော်ကောင်းများအားလုံး အရာရာကို တန်ဖိုးထားနိုင်သော ပညာမျက်စိ ပွင့်လင်းကြပါစေ"။ လောကီပစ္စည်းများကို စနစ်တကျ ပြန်လည်အသုံးပြုခြင်းဖြင့် ကမ္ဘာမြေကို စောင့်ရှောက်နိုင်သလို၊ မိမိတို့၏ ဘဝအချိန်များကိုလည်း အလေအလွင့်မရှိစေဘဲ ကုသိုလ်အဖြစ် ပြောင်းလဲကာ "အမတ နိဗ္ဗာန်" ရွှေပြည်မြတ်သို့ လျင်မြန်စွာ ရောက်ရှိနိုင်ကြပါစေ ကုန်သတည်း။
ဗုဒ္ဓ သာသနံ စိရံ တိဋ္ဌတု။
ဗုဒ္ဓ သာသနံ စိရံ တိဋ္ဌတု။
ဗုဒ္ဓ သာသနံ စိရံ တိဋ္ဌတု။
Sao Dhammasami @ Bhikkhu Indasoma Siridantamahapalaka
ORCID: 0009-0000-0697-4760 The Office of Siridantamahapalaka
The Hswagata Buddha Tooth Relics Preservation Museum
စက်တင်ဘာလ (၂၅) ရက်၊ ၂၀၂၃
