နေ့ရက် - စက်တင်ဘာလ (၁၄) ရက်၊ ၂၀၂၃ (Day-257) - ဂိလာနပစ္စယ (Gilanapaccaya/Medicine) နှင့် လူနာဘေးကင်းရေး (Patient Safety)
ကိုးကားကျမ်း - ဝိနည်းပိဋကတ်၊ မဟာဝဂ္ဂ၊ ဂိလာနုပဋ္ဌာကသုတ်။
သိပ္ပံနယ်ပယ် - Medical Safety Culture & The Swiss Cheese Model (ဆေးဘက်ဆိုင်ရာ ဘေးကင်းရေး ယဉ်ကျေးမှုနှင့် ဆွစ်ဇာလန် ဒိန်ခဲပုံစံ)
နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ။
နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ။
နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ။
ဒီနေ့ဟာ သာသနာတော်နှစ် ၂၅၆၇ ခု၊ ကောဇာသက္ကရာဇ် ၁၃၈၅ ခုနှစ်၊ ဝါခေါင်လကွယ်နေ့ ဖြစ်ပါတယ်။ လာမယ့် စက်တင်ဘာလ (၁၇) ရက်နေ့ဆိုရင် "ကမ္ဘာ့လူနာဘေးကင်းရေးနေ့" (World Patient Safety Day) ကျရောက်တော့မှာ ဖြစ်ပါတယ်။ "အာရောဂျ ပရမာ လာဘာ" (ကျန်းမာခြင်းသည် လာဘ်တစ်ပါး) ဆိုပေမယ့်၊ တကယ်တမ်း မကျန်းမာလို့ ဆေးကုသမှု ခံယူရတဲ့အခါ "ကုသမှု မှားယွင်းခြင်း" (Medical Error) ဆိုတဲ့ ဘေးကလည်း ကြောက်စရာ ကောင်းလှပါတယ်။
မြတ်စွာဘုရားရှင်က "ယော ဘိက္ခဝေ မံ ဥပဋ္ဌဟေယျ၊ သော ဂိလာနံ ဥပဋ္ဌဟေယျ" (ရဟန်းတို့... ငါဘုရားကို လုပ်ကျွေးပြုစုလိုသောသူသည် မကျန်းမာသောသူကို ပြုစုရမည်) လို့ ဟောကြားခဲ့ပါတယ်။ လူနာကို ပြုစုတာဟာ ဘုရားကို ပြုစုတာနဲ့ အတူတူပါပဲ။ ဒါပေမယ့် စေတနာတစ်ခုတည်းနဲ့ မလုံလောက်ပါဘူး၊ "ဘေးကင်းရေး" (Safety) ဆိုတဲ့ ပညာပါ ပါမှ ကုသိုလ်အစစ် ဖြစ်မှာပါ။ ဒါကြောင့် ဒီနေ့လို နေ့မျိုးမှာ သူတော်ကောင်းများအားလုံး ရောဂါဘေး၊ ကုသမှုဘေးများမှ ကင်းဝေးပြီး၊ စိတ်ချမ်းသာ ကိုယ်ကျန်းမာ ရှိကြပါစေလို့ ဦးစွာပထမ မေတ္တာပို့သ နှုတ်ခွန်းဆက်သလိုက်ပါတယ်။
ဒီနေ့ ဦးပဉ္ဇင်း ဟောကြားချင်တဲ့ တရားခေါင်းစဉ်ကတော့ "ဂိလာနပစ္စယ" (Gilanapaccaya) လို့ ခေါ်တဲ့ ဆေးပစ္စည်း အထောက်အပံ့နှင့် ခေတ်သစ်ဆေးပညာရဲ့ "Patient Safety" (လူနာဘေးကင်းရေး) အကြောင်း ဖြစ်ပါတယ်။ သိပ္ပံပညာရှင် James Reason တင်ပြခဲ့တဲ့ "Swiss Cheese Model" (ဆွစ်ဇာလန် ဒိန်ခဲပုံစံ) အရ အမှားတစ်ခု ဖြစ်တယ်ဆိုတာ အကာအကွယ် အလွှာပေါင်းစုံက ပေါက်ထွက်သွားလို့ ဖြစ်တာပါ။ လူနာတစ်ယောက် ဆေးမှားသောက်မိတာဟာ ဆရာဝန်၊ ဆေးဝါးကျွမ်းကျင်၊ လူနာစောင့်၊ လူနာ ကိုယ်တိုင်... အားလုံးရဲ့ "သတိ" (Sati) လွတ်သွားလို့ ဖြစ်တာပါ။ ဒီအကြောင်းကို ဓမ္မနဲ့ ယှဉ်ပြီး ဟောကြားသွားပါမယ်။
ကဲ... တရားမဟောကြားမီမှာ မိမိတို့ရဲ့ စိတ်ကလေးကို ဂရုစိုက်မှု၊ ကြင်နာမှုတွေနဲ့ ပြည့်ဝသွားအောင် သမထဘာဝနာလေး ခဏလောက် ပွားများကြရအောင်။ ဒီနေ့ ခေါင်းစဉ်က "ပြုစုစောင့်ရှောက်ခြင်း" ဖြစ်တဲ့အတွက် "ကရုဏာ ကမ္မဋ္ဌာန်း" (Compassion) ကို ရှုမှတ်ကြည့်မယ်။ သူတော်ကောင်းတို့ရေ... မျက်လုံးလေးတွေကို ဖြည်းဖြည်းချင်း မှိတ်ထားပါ။ မိမိသိကျွမ်းတဲ့ မကျန်းမာသူ တစ်ယောက်ယောက်ကို (သို့မဟုတ်) ဆေးရုံပေါ်က လူနာတွေကို အာရုံပြုပါ။ သူတို့ရဲ့ နာကျင်မှု၊ ကြောက်ရွံ့မှုကို စာနာကြည့်ပါ။ "ဤလူနာများသည် ရောဂါဘေး၊ ကုသမှုအမှားဘေးများမှ ကင်းဝေးကြပါစေ... ဘေးကင်းစွာ ကျန်းမာကြပါစေ" လို့ မေတ္တာ၊ ကရုဏာ ပို့သပါ။ ကိုယ့်ရဲ့ စိတ်ဓာတ်ဟာ သူတို့အတွက် အကာအကွယ် (Shield) တစ်ခု ဖြစ်သွားတယ်လို့ နှလုံးသွင်းပြီး (၁) မိနစ်လောက် ငြိမ်ငြိမ်လေး နေကြည့်ရအောင်...။
စိတ်ကလေး နူးညံ့ပြီး ကရုဏာစိတ် ဖြစ်ပေါ်လာပြီဆိုရင် ဦးပဉ္ဇင်းတို့ ဒီနေ့ခေတ် သိပ္ပံပညာ၊ အထူးသဖြင့် "Healthcare Quality" (ကျန်းမာရေးစောင့်ရှောက်မှု အရည်အသွေး) နဲ့ "Safety Science" (ဘေးကင်းရေး သိပ္ပံ) က ဒီ "အမှားကာကွယ်ခြင်း" ကို ဘယ်လို ရှင်းပြထားသလဲဆိုတာ ဓမ္မမီးမောင်း ထိုးကြည့်ကြမယ်။
ဆေးပညာလောကမှာ "Primum non nocere" (First, do no harm) ဆိုတဲ့ ဆောင်ပုဒ် ရှိပါတယ်။ "ပထမဆုံးအနေနဲ့ လူနာကို ထပ်ပြီး ဒုက္ခမပေးပါနဲ့" တဲ့။ ကမ္ဘာပေါ်မှာ ဆေးမှားပေးမိလို့၊ ခွဲစိတ်မှု မှားလို့ သေဆုံးရသူတွေ အများကြီး ရှိပါတယ်။ ဒါကြောင့် "Patient Safety" ဟာ ကုသမှုထက်တောင် အရေးကြီးပါတယ်။
"Swiss Cheese Model" ဆိုတာ ဘာလဲ။ ဒိန်ခဲအပြားတွေမှာ အပေါက်လေးတွေ ပါတတ်တယ်။ အဲဒီ အပြားတွေကို ထပ်လိုက်ရင်၊ အပေါက်တွေ တစ်တန်းတည်း မကျရင် အလင်းရောင် မပေါက်ဘူး။ ဒါပေမယ့် မတော်တဆ အပေါက်တွေ တည့်သွားရင် (Error trajectory aligns)၊ မတော်တဆမှု ဖြစ်တော့တာပဲ။
၁။ ဆရာဝန် လက်ရေးမပီတာ (အပေါက် ၁)။
၂။ ဆေးဆိုင်က ဆေးမှားပေးတာ (အပေါက် ၂)။
၃။ လူနာက ပြန်မစစ်တာ (အပေါက် ၃)။
ဒီ (၃) ခု ပေါင်းလိုက်ရင် အသက်အန္တရာယ် ဖြစ်သွားတယ်။ ဒါကြောင့် အဆင့်တိုင်းမှာ "Check" (စစ်ဆေးခြင်း) လုပ်ဖို့ လိုအပ်ပါတယ်။
ပုံမှာ မြင်ရတဲ့အတိုင်းပဲ၊ အကာအကွယ် အလွှာတိုင်းမှာ "သတိ" (Mindfulness) ရှိနေရင် အပေါက်မရှိတော့ဘူး။ အမှားမဖြစ်တော့ဘူး။ လူနာဘေးကင်းရေး ဆိုတာ "သတိ" ထားရေးပါပဲ။
သိပ္ပံပညာဘက်ကနေ မြတ်စွာဘုရားရဲ့ ဝိနည်းပိဋကတ်ဘက်ကို ပြန်လှည့်ကြည့်ကြစို့။ မြတ်စွာဘုရားရှင်က "ဂိလာနုပဋ္ဌာက" (လူနာပြုစုသူ) တစ်ယောက်မှာ ရှိရမယ့် အရည်အချင်း (၅) ပါးကို ဟောကြားခဲ့ပါတယ်။ ဒါဟာ ဒီနေ့ခေတ် "Patient Safety Standards" နဲ့ ထပ်တူကျပါတယ်။
၁။ ဆေးစပ်တတ်ခြင်း (Competence): ဘယ်ဆေးက သင့်တော်တယ်၊ ဘယ်ဆေးက မတည့်ဘူး ဆိုတာ သိရမယ်။
၂။ သပ္ပါယကို သိခြင်း (Appropriateness): လူနာနဲ့ တည့်တဲ့ အစားအစာ၊ နေရာကို စီမံပေးရမယ်။
၃။ မေတ္တာဖြင့် ပြုစုခြင်း (Compassion): စီးပွားရေး (Material Gain) ကို မကြည့်ဘဲ၊ မေတ္တာသက်သက်ဖြင့် ပြုစုရမယ်။
၄။ ရွံရှာမှု မရှိခြင်း (Hygiene/Resilience): ကျင်ကြီး၊ ကျင်ငယ်၊ အန်ဖတ်တို့ကို မရွံဘဲ သန့်ရှင်းရေး လုပ်ပေးရမယ်။
၅။ တရားစကား ပြောကြားခြင်း (Psychological Support): လူနာ စိတ်အားငယ်နေရင် တရားဓမ္မဖြင့် နှစ်သိမ့်ပေးရမယ်။
တပြိုင်နက်တည်းမှာပဲ "လူနာကောင်း" (Good Patient) ဖြစ်ဖို့အတွက်လည်း ဟောထားတယ်။ ဆေးကို လွယ်ကူစွာ သောက်ခြင်း၊ ရောဂါအခြေအနေကို ဆရာဝန်အား မှန်ကန်စွာ ပြောပြခြင်း (Disclosure)၊ သည်းခံခြင်းတို့ ဖြစ်ပါတယ်။ လူနာက လိမ်ပြောရင် ဆရာဝန်က ဆေးမှားပေးမိနိုင်ပါတယ်။ ဒါဟာ "Two-way Safety" (နှစ်ဖက် ဘေးကင်းရေး) ပါပဲ။
ကဲ... အခု ဒီ "လူနာဘေးကင်းရေး" သဘောတရားကို ဦးပဉ္ဇင်းတို့ "Main Idea" မှာ ပါတဲ့ ခန္ဓာဖွဲ့နည်း၊ ဓာတ်ဖွဲ့နည်းတွေနဲ့ ချိတ်ဆက်ပြီး "ဝေဒနာနုပဿနာ" ရှုကွက်ထဲကို ထည့်ပြီး လက်တွေ့ အလုပ်လုပ်ကြည့်ရအောင်။ သူတော်ကောင်းတို့ရေ... ဆေးသောက်တဲ့အခါ၊ ကုသမှုခံယူတဲ့အခါ ဝိပဿနာ ဉာဏ်ပါ ယှဉ်ကြစို့။
ဝိပဿနာ ယန္တရား (Mechanism of Mindful Healing):
ဆေးသောက်တော့မယ့် အခြေအနေကို ဓာတ်ခွဲကြည့်မယ်။
(၁) အာရုံ (Object): ဆေးလုံးကို မြင်တယ်၊ လက်နဲ့ ကိုင်တယ်။
(၂) သတိ (Safety Check): "ဒါ ဘာဆေးလဲ၊ သက်တမ်းကုန်ပြီလား၊ ဆရာဝန်ညွှန်တာ ဟုတ်ရဲ့လား" လို့ စစ်ဆေးတယ်။ (ပညာ)။
(၃) စေတနာ (Volition): "ဒီဆေးကြောင့် ရောဂါပျောက်ပါစေ၊ ဘေးကင်းပါစေ" လို့ ဆုတောင်းပြီး မျိုချတယ်။
(၄) ဝေဒနာ (Sensation): ဆေးဝင်သွားပြီးနောက် ခန္ဓာကိုယ်ရဲ့ ပြောင်းလဲမှု (ပူတာ၊ အေးတာ၊ သက်သာတာ) ကို စောင့်ကြည့်တယ်။
ရှုကွက် (Instruction):
ဒီအဆင့်မှာ ယောဂီက ဘယ်လို ရှုရမလဲ။
ဆေးသောက်ခါနီး တရားမှတ်ပါ။
"မြင်တယ်... မြင်တယ်" (ဆေးကို သေချာကြည့်)။
"စစ်ဆေးတယ်... စစ်ဆေးတယ်" (အမှားမပါအောင်)။
ပါးစပ်ထဲ ထည့်လိုက်တဲ့အခါ "ရောက်တယ်... ရောက်တယ်"။
"ဒီဆေးဟာ ဓာတ်ဝတ္ထု (Chemical)။ ငါ့ခန္ဓာကိုယ်က ရုပ်ကလာပ်စည်း (Cells)။ သူတို့နှစ်ခု ဓာတ်ပြုပြီး ပြုပြင်တာ (Reaction)။ ငါ လုပ်တာ မဟုတ်ဘူး" လို့ ဆင်ခြင်ပါ။
အကယ်၍ ဆေးမှားသောက်မိရင်တောင် သတိရှိရင် ချက်ချင်းသိပြီး ကုစားနိုင်ပါတယ်။
"ဗုဒ္ဓံ သရဏံ ဂစ္ဆာမိ" လို့ ဆိုလိုက်တဲ့အခါ၊ ဘုရားရှင်ကို "အဂ္ဂဘိသက္က" (သမားတော်အကျော်) အဖြစ် ခံယူလိုက်ခြင်း ဖြစ်ပါတယ်။ တရားတော်သည် "အမြိုက်ဆေး" (Medicine of Immortality) ဖြစ်ပါတယ်။ "ငါသည် ဆေးဝါးဖြင့် ရုပ်ရောဂါကို ကုသသလို၊ တရားတော်ဖြင့် စိတ်ရောဂါကို ကုသပါမည်။ ရတနာသုံးပါးသည် ငါ၏ အကြီးမားဆုံးသော ဘေးကင်းရေး အကာအကွယ် ဖြစ်ပါစေ" လို့ အဓိဋ္ဌာန်ပြုခြင်းသည် သရဏဂုံ တည်ဆောက်ခြင်းပါပဲ။
လက်တွေ့ ရှုကွက် (Vipassana Assignment - The Medication Mindfulness):
ကဲ... သူတော်ကောင်းတို့၊ ဒီနေ့ ကိုယ်တိုင် ဆေးသောက်ရင် ဖြစ်ဖြစ်၊ မိဘကို ဆေးတိုက်ရင် ဖြစ်ဖြစ် ဒီနည်းလမ်းလေးကို လက်တွေ့ ကျင့်သုံးကြည့်ပါ။
(၁) 5 Rights (မှန်ကန်မှု ၅ ချက်): ဆေးမတိုက်ခင် စစ်ဆေးပါ။ (၁) လူနာမှန်လား၊ (၂) ဆေးမှန်လား၊ (၃) ပမာဏမှန်လား၊ (၄) အချိန်မှန်လား၊ (၅) နည်းလမ်းမှန်လား။ ဒါဟာ "သမ္ပဇဉ်" (Sampajanna - Clear Comprehension) ပါပဲ။
(၂) Label Reading: ဆေးဘူးပေါ်က စာကို သေချာဖတ်ပါ။ (စက္ခုဒွါရ၌ သတိကပ်ပါ)။
(၃) Metta Dose: ဆေးတိုက်တဲ့အခါ မေတ္တာစိတ်ကလေးနဲ့ တိုက်ပါ။ "ကျန်းမာပါစေ" လို့ စိတ်ထဲက ရွတ်ပါ။ (မနောကံ ကုသိုလ်)။
တရားသဘောတွေချည်း ပြောနေရင် မျက်စိထဲ မမြင်မှာစိုးလို့၊ ဦးပဉ္ဇင်းတို့ ပြတိုက်မှာ ဖြစ်ရပ်လေးတစ်ခုကို အခြေခံပြီး ဥပမာပေးချင်ပါတယ်။ "Patient Safety" ကို လိုက်နာလို့ အသက်ဘေးက လွတ်ခဲ့တဲ့ ဖြစ်ရပ်ပေါ့။
တစ်ခါတုန်းက ဦးပဉ္ဇင်းတို့ ပြတိုက်ကို ဘုရားဖူးလာတဲ့ အဘွားအိုတစ်ယောက် ရုတ်တရက် မူးလဲသွားတယ်။ ဝန်ထမ်း "မနီ" က ပြုစုဖို့ ရောက်လာတယ်။ အဘွားအိုရဲ့ အိတ်ထဲမှာ ဆေးဘူးတွေ တွေ့တယ်။ ဘေးနားက လူတွေက "သူ့ဆေးတွေပဲ ဖြစ်မယ်၊ တိုက်လိုက်ပါ" လို့ ဝိုင်းပြောကြတယ်။ (ဒါ Swiss Cheese Model ရဲ့ အပေါက်တွေ ပွင့်ကုန်တာ၊ Pressure ပေးတာ)။
ဒါပေမယ့် မနီက ပြတိုက်ရဲ့ "Policy No. 7, Article 7.6" (First Aid & Medication Safety Protocol) ကို သင်ထားသူ ဖြစ်ပါတယ်။ အဲဒီ မူဝါဒမှာ "ဆရာဝန် ညွှန်ကြားချက် မပါဘဲ၊ သို့မဟုတ် လူနာ၏ ရောဂါရာဇဝင် (History) မသိဘဲ မည်သည့်ဆေးကိုမျှ မတိုက်ရ" လို့ ပါရှိတယ်။
မနီက ဆေးမတိုက်ဘူး။ ဆေးဘူးကို သေချာကြည့်လိုက်တော့ "သွေးကျဆေး" (Blood Pressure Lowering) ဖြစ်နေတယ်။ တကယ်တမ်း စစ်ဆေးကြည့်တော့ အဘွားအိုက "သွေးပေါင်ကျ" (Low Blood Pressure) ပြီး မူးလဲတာ။ အကယ်၍သာ အဲဒီ သွေးကျဆေးကို ထပ်တိုက်လိုက်ရင် အဘွားအို "Shock" ရပြီး သေသွားနိုင်တယ်။
မနီက လူနာတင်ယာဉ် ခေါ်ပြီး ဆေးရုံပို့လိုက်တယ်။ ဆရာဝန်က ပြောတယ်... "မင်း ဆေးမတိုက်လိုက်တာ ကံကောင်းတယ်။ တိုက်လိုက်ရင် အသက်အန္တရာယ် ရှိတယ်" တဲ့။
မနီရဲ့ "သတိ" နဲ့ "စည်းကမ်းလိုက်နာမှု" (Discipline) က လူတစ်ယောက်ရဲ့ အသက်ကို ကယ်လိုက်တာပါ။ ဒါဟာ "Case-2557" အနေနဲ့ မှတ်တမ်းဝင်သွားတယ်။ "စေတနာ ရှိရုံနဲ့ မရ၊ ပညာ (Safety Knowledge) ပါမှ အသက်ချမ်းသာရာ ရမယ်" ဆိုတာ သက်သေပါပဲ။
ကိုင်း... တရားတော်ကို နိဂုံးချုပ်ကြစို့။ ဒီနေ့ ဦးပဉ္ဇင်း ဟောကြားခဲ့တဲ့ "ဂိလာနပစ္စယ နှင့် လူနာဘေးကင်းရေး" တရားတော်ကို သစ္စာလေးပါးနဲ့ ချိတ်ဆက်ပြီး ပြန်လည် သုံးသပ်ကြည့်ရအောင်။
(၁) ဒုက္ခသစ္စာ: ရောဂါဝေဒနာ ခံစားရခြင်း၊ ဆေးကုသမှု မှားယွင်းခြင်းကြောင့် ဒုက္ခရောက်ရခြင်းတို့သည် ဒုက္ခသစ္စာပါ။
(၂) သမုဒယသစ္စာ: အဲဒီ ဒုက္ခတွေကို ဖြစ်စေတာက မဆင်မခြင် နေထိုင်တတ်တဲ့ "မောဟ"၊ အလွယ်တကူ ကုသချင်တဲ့ "လောဘ" တွေဟာ သမုဒယသစ္စာပါ။
(၃) နိရောဓသစ္စာ: ရောဂါခပ်သိမ်း ကင်းငြိမ်းပြီး၊ အိုနာသေကင်းသော နိဗ္ဗာန်ဓာတ်ကို မျက်မှောက်ပြုတာဟာ နိရောဓသစ္စာပါ။
(၄) မဂ္ဂသစ္စာ: သတိဖြင့် ဆေးဝါးမှီဝဲခြင်း၊ မေတ္တာဖြင့် လူနာပြုစုခြင်း၊ ဂိလာနုပဋ္ဌာက ကျင့်ဝတ်များကို လိုက်နာခြင်းတို့ဟာ မဂ္ဂသစ္စာ ကျင့်စဉ်ပါပဲ။
ဒီနေ့ စက်တင်ဘာလ (၁၄) ရက်၊ လူနာဘေးကင်းရေးနေ့ အထိမ်းအမှတ် (နှင့်ဆက်စပ်သော) အခါသမယမှာ... ဦးပဉ္ဇင်း အနေနဲ့ နိဂုံးချုပ် ဆုတောင်းမေတ္တာ ပို့သချင်တာကတော့... "သူတော်ကောင်းများအားလုံး ရောဂါဘေး၊ ကုသမှု အမှားဘေးတို့မှ ကင်းဝေးကြပါစေ"။ မိမိတို့ကိုယ်တိုင်လည်း သူတစ်ပါးကို ပြုစုရာတွင် "ဘေးကင်းရေး" ကို ဦးစားပေးနိုင်ကြပြီး၊ အနာရောဂါ ကင်းရှင်းသော ကိုယ်စိတ်နှစ်ပါးဖြင့် "အမတ နိဗ္ဗာန်" ရွှေပြည်မြတ်သို့ လျင်မြန်စွာ ရောက်ရှိနိုင်ကြပါစေ ကုန်သတည်း။
ဗုဒ္ဓ သာသနံ စိရံ တိဋ္ဌတု။
ဗုဒ္ဓ သာသနံ စိရံ တိဋ္ဌတု။
ဗုဒ္ဓ သာသနံ စိရံ တိဋ္ဌတု။
Signed by:
Sao Dhammasami @ Bhikkhu Indasoma Siridantamahapalaka
ORCID: 0009-0000-0697-4760 The Office of Siridantamahapalaka
The Hswagata Buddha Tooth Relics Preservation Museum
စက်တင်ဘာလ (၁၄) ရက်၊ ၂၀၂၃
