နေ့ရက် - ဇွန်လ (၇) ရက်၊ ၂၀၂၃ (Day-158) - အစားအစာ ဘေးကင်းရေးနှင့် အာဟာရ (Food Safety & Nutrition)
ကိုးကားကျမ်း - အဘိဓမ္မာပိဋကတ်၊ ပဋ္ဌာန်းပါဠိတော် (အာဟာရပစ္စယော)။ သိပ္ပံနယ်ပယ် - Food Science, Metabolism & Nutrition (အစားအစာသိပ္ပံ၊ ဇီဝဖြစ်စဉ်နှင့် အာဟာရဗေဒ)
နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ။ နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ။ နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ။
ဘုရား၊ တရား၊ သံဃာ ရတနာမြတ်သုံးပါးနှင့်တကွ မိဘဆရာသမားတို့အား ရိုသေမြတ်နိုး လက်စုံမိုး၍ ရှိခိုးပူဇော် ဖူးမြော်မာန်လျှော့ ကန်တော့ပါ၏ အရှင်ဘုရား။ ဤသို့ ရှိခိုးပူဇော်ရသော ကုသိုလ်ကံ စေတနာတို့ကြောင့် ဘေးဥပဒ်အန္တရာယ်အပေါင်းမှ ကင်းဝေးပြီးလျှင် မဂ်ဖိုလ်နိဗ္ဗာန်ကို လွယ်ကူသော အကျင့်မြတ်ဖြင့် လျင်မြန်စွာ မျက်မှောက်ပြုနိုင်ကြပါစေကုန်သတည်း။
ကိုင်း... သူတော်ကောင်းတို့ရေ၊ ဒီနေ့ သာသနာတော်နှစ် ၂၅၆၇ ခု၊ ကောဇာသက္ကရာဇ် ၁၃၈၅ ခု၊ ခရစ်နှစ် ၂၀၂၃ ခုနှစ်၊ ဇွန်လ (၇) ရက်၊ ဗုဒ္ဓဟူးနေ့မှာ ကျရောက်တဲ့ ကမ္ဘာ့အစားအစာ ဘေးကင်းရေးနေ့ (World Food Safety Day) အထိမ်းအမှတ် ဓမ္မသဘင်ပွဲလေးကို စတင်လိုက်ကြရအောင်။ လူဆိုတာ "အစား တစ်လုပ်၊ အမြန် တစ်ငိုက်" ဆိုသလို အစာအာဟာရ မရှိရင် အသက်ရှင်လို့ မရပါဘူး။ ဒါကြောင့် မြတ်စွာဘုရားက "သဗ္ဗေ သတ္တာ အာဟာရဋ္ဌိတိကာ" (သတ္တဝါအားလုံး အာဟာရဖြင့် တည်ကုန်၏) လို့ ဟောကြားခဲ့တာပေါ့။ ဒါပေမဲ့ အစားအစာဟာ အသက်ကို ပေးနိုင်သလို၊ မသန့်ရှင်းရင် အန္တရာယ်ကိုလည်း ပေးနိုင်ပါတယ်။ ဒါကြောင့် ဒီနေ့မှာတော့ ခေတ်သစ် အစားအစာ သိပ္ပံပညာနဲ့ ပဋ္ဌာန်းတရားတော်လာ "အာဟာရပစ္စယော" တို့ကို နှိုင်းယှဉ်ပြီး ဟောကြားသွားမှာ ဖြစ်ပါတယ်။
တရားတော် မဟောကြားမီမှာ၊ ကိုယ့်ခန္ဓာကိုယ်ထဲကို ဝင်ရောက်လာမယ့် အာဟာရတွေကို စင်ကြယ်စေဖို့၊ အရင်ဆုံး ကိုယ့်စိတ်ကလေးကို စင်ကြယ်အောင် "အာပေါကသိုဏ်း" (ရေ) ကို အာရုံပြုပြီး စိတ်တည်ငြိမ်မှု ယူကြရအောင်။ သူတော်ကောင်းတို့ အားလုံး ခါးလေးကို ဆန့်၊ မျက်လုံးလေးကို မှိတ်ထားပါ။ စိတ်ထဲမှာ ကြည်လင်အေးမြနေတဲ့ ရေကန်လေး တစ်ကန်ကို ပုံဖော်ကြည့်ပါ။ ဒါမှမဟုတ် ကိုယ်သောက်နေကျ ရေသန့်တစ်ခွက်ကို အာရုံပြုပါ။ ရေရဲ့ အေးမြတဲ့ သဘော၊ ကြည်လင်တဲ့ သဘောကို စိတ်ထဲ ညွှတ်လိုက်ပါ။ "ရေ... ရေ... သိတယ်... သိတယ်" လို့ မှတ်ပါ။ ရေက အညစ်အကြေးတွေကို ဆေးကြောပေးသလို၊ ဒီ ကသိုဏ်းဘာဝနာက ကိုယ့်စိတ်ထဲက ကိလေသာ အညစ်အကြေးတွေကို ဆေးကြောပေးပါစေလို့ ဆုတောင်းရင်း ငြိမ်ငြိမ်လေး ရှုမှတ်နေပါ။
ကိုင်း... သူတော်ကောင်းတို့ရေ၊ ပထမဦးဆုံး အနေနဲ့ "Food Safety & Nutrition" (အစားအစာ ဘေးကင်းရေးနှင့် အာဟာရ) အကြောင်းကို သိပ္ပံရှုထောင့်ကနေ လေ့လာကြည့်ကြရအောင်။ သူတော်ကောင်းတို့ ထမင်းတစ်လုပ် စားလိုက်တဲ့အခါ ဘာဖြစ်သွားသလဲ။ ပါးစပ်က ဝါးတယ်၊ အစာအိမ်ထဲ ရောက်တယ်၊ အူသိမ်ထဲ ရောက်တယ်။ အဲဒီမှာ အစာခြေစနစ် (Digestive System) က အလုပ်လုပ်ပြီး စားလိုက်တဲ့ အစာတွေကို ဓာတ်ပြု ဖြိုခွဲလိုက်ပါတယ်။
ဥပမာ - ထမင်း (Carbohydrate) ကို စားရင် ဂလူးကို့စ် (Glucose) သကြားဓာတ် ဖြစ်သွားတယ်။ အသား (Protein) ကို စားရင် အမိုင်နိုအက်စစ် (Amino Acid) ဖြစ်သွားတယ်။ အဆီ (Fat) ကို စားရင် ဖက်တီးအက်စစ် (Fatty Acid) ဖြစ်သွားတယ်။ အဲဒီ ဓာတ်လေးတွေကမှ သွေးကြောထဲကို စိမ့်ဝင်သွားပြီး၊ ခန္ဓာကိုယ်အနှံ့က ဆဲလ် (Cell) လေးတွေဆီကို ရောက်သွားတာပါ။ အဲဒီ ဆဲလ်လေးတွေက ဒီဓာတ်တွေကို လောင်စာအနေနဲ့ သုံးပြီး စွမ်းအင် (Energy) ထုတ်လုပ်လိုက်မှ ဘုန်းကြီးတို့ လှုပ်ရှားလို့၊ စကားပြောလို့၊ တရားနာလို့ ရတာပါ။
ဒီနေရာမှာ သူတော်ကောင်းတို့ မျက်စိထဲ ပိုပြီး ရှင်းရှင်းလင်းလင်း မြင်သာအောင် အစာခြေစနစ်နဲ့ အာဟာရ စုပ်ယူပုံကို ဓာတ်ပုံလေးနဲ့ ရှင်းပြချင်ပါတယ်။
(Label: From Food to Energy - The Journey of Nutrition)
ပုံမှာ ပြထားတဲ့အတိုင်းပါပဲ။ ဘယ်ဘက်က အစားအစာတွေဟာ အူလမ်းကြောင်းကနေ တဆင့် ညာဘက်က သွေးကြောထဲကို အာဟာရဓာတ် (Nutrients) တွေ အနေနဲ့ ဝင်ရောက်သွားတာကို တွေ့ရပါလိမ့်မယ်။ ဒါဟာ သိပ္ပံပညာက ပြောတဲ့ "Metabolism" (ဇီဝဖြစ်စဉ်) ပါပဲ။ ဒါပေမဲ့ ပြဿနာက ဘာလဲဆိုတော့... စားလိုက်တဲ့ အစားအစာထဲမှာ ရောဂါပိုးမွှား (Bacteria, Virus) တွေ၊ ဓာတုဆေးဝါး (Chemicals) တွေ ပါလာရင် ဘာဖြစ်မလဲ။ အဲဒီ အဆိပ်အတောက်တွေက သွေးထဲကို ရောက်သွားပြီး ခန္ဓာကိုယ်ကို ဒုက္ခပေးတော့တာပေါ့။ ဒါကြောင့် "အစားအစာ ဘေးကင်းရေး" (Food Safety) ဆိုတာ အင်မတန် အရေးကြီးတာပါ။
အခု... ဒီသိပ္ပံဖြစ်စဉ်ကို ဗုဒ္ဓမြတ်စွာဘုရားရဲ့ ပဋ္ဌာန်းတရားတော်နဲ့ နှိုင်းယှဉ် ကြည့်ကြရအောင်။ ဘုရားရှင်က "အာဟာရပစ္စယော" လို့ ဟောကြားခဲ့ပါတယ်။ ပါဠိလို ရွတ်ရင် - "ကဗဠီကာရော အာဟာရော ဣမဿ ကာယဿ အာဟာရပစ္စယေန ပစ္စယော" တဲ့။ အဓိပ္ပာယ်ကတော့ "အလုတ်အလွေး ပြု၍ စားအပ်သော အစာအာဟာရ (ရုပ်အာဟာရ) သည် ဤခန္ဓာကိုယ်ကြီးအား ထောက်ပံ့ထူထောင်ခြင်း သဘောဖြင့် ကျေးဇူးပြုပါ၏" တဲ့။
အိမ်တစ်လုံး ဆောက်ရင် အုတ်၊ သဲ၊ ကျောက် လိုသလိုပါပဲ။ ဒီခန္ဓာကိုယ်ကြီး တည်ဆောက်ဖို့အတွက် အပြင်ကနေ အာဟာရတွေ ဖြည့်တင်းပေးနေရပါတယ်။ ဒါကို "ရုပ်အာဟာရ" (Physical Food) လို့ ခေါ်ပါတယ်။ ဒါတင် မကသေးပါဘူး။ ဘုရားရှင်က "နာမ်အာဟာရ" (Mental Food) သုံးမျိုးကိုလည်း ဟောကြားခဲ့ပါတယ်။ (၁) ဖဿအာဟာရ: အာရုံနဲ့ ဒွါရ တွေ့ထိမှု (Contact)။ ဒါက ဝေဒနာကို ဖြစ်စေတယ်။ (၂) မနောသဉ္စေတနာအာဟာရ: စေတနာ (Volition)။ ဒါက ကံကို ဖြစ်စေပြီး ဘဝသစ်ကို တည်ဆောက်တယ်။ (၃) ဝိညာဏအာဟာရ: သိစိတ် (Consciousness)။ ဒါက နာမ်ရုပ်ကို ဖြစ်စေတယ်။
သိပ္ပံပညာက ရုပ်အာဟာရ (အစားအစာ) ကိုပဲ အဓိက ထားပေမဲ့၊ ဗုဒ္ဓဓမ္မကတော့ ရုပ်ရော နာမ်ရော အာဟာရ နှစ်မျိုးလုံးကို အရေးကြီးတယ်လို့ ဆိုပါတယ်။ ရုပ်အစာ မသန့်ရင် ခန္ဓာကိုယ် ရောဂါရသလို၊ နာမ်အစာ (ဥပမာ - အကုသိုလ် အာရုံတွေ) မသန့်ရင်လည်း စိတ်နှလုံး ရောဂါရတတ်ပါတယ်။
ကိုင်း... ဒါဆိုရင် ဒီသဘောတရားတွေကို ဝိပဿနာ ရှုကွက်ထဲ ဘယ်လို ထည့်မလဲ။ "ငါ စားတယ်၊ ငါ ကြိုက်တယ်" ဆိုတဲ့ အစွဲကို ဖြုတ်ဖို့အတွက် အစာစားရင်း တရားမှတ်ကြရအောင်။
ရှုမှတ်နည်း (Practical Instruction): ၁။ မစားမီ ဆင်ခြင်ပါ (ပဋိသင်္ခါယ): ထမင်းပန်းကန်ကို မြင်တဲ့အခါ "ဒါ ငါ့အကြိုက်ပဲ" လို့ လောဘနဲ့ မကြည့်ပါနဲ့။ "ဒီအစားအစာဟာ ခန္ဓာကိုယ် တည်တံ့ရုံ သက်သက်ပါလား။ ဓာတ်ကြီးလေးပါး အစုအဝေးကို ဓာတ်ကြီးလေးပါး (အာဟာရ) နဲ့ ပြန်ဖြည့်ပေးရတာပါလား" လို့ ပညာနဲ့ ဆင်ခြင်ပါ။ (ဒါကို "ဓာတုပဋိကူလသညာ" လို့ ခေါ်ပါတယ်)။ ၂။ စားနေစဉ် ရှုမှတ်ပါ: လက်က ထမင်းလုပ်ကို ကိုင်လိုက်ရင် "ကိုင်တယ်... သိတယ်"။ ပါးစပ်ထဲ ထည့်လိုက်ရင် "ထည့်တယ်... သိတယ်"။ ဝါးလိုက်ရင် "ဝါးတယ်... သိတယ်"။ အရသာ ပေါ်လာရင် "အရသာပဲ... သိတယ်"။ မျိုချလိုက်ရင် "မျိုချတယ်... သိတယ်"။ အဆင့်တိုင်းမှာ "ငါ" မပါစေဘဲ၊ ရုပ်နာမ် ဖြစ်စဉ် သက်သက်ကိုပဲ သတိနဲ့ စောင့်ကြည့်ပါ။ ၃။ အာဟာရ၏ သဘောကို သိပါ: စားပြီးသွားရင် ဗိုက်ပြည့်သွားတဲ့ ခံစားမှု (သုခဝေဒနာ) ပေါ်လာမယ်။ အဲဒါကိုလည်း "ဝေဒနာလေး ပါလား" လို့ မှတ်ပါ။ အာဟာရကြောင့် ရုပ်တွေ လန်းဆန်းလာတာကိုလည်း သိမှတ်ပါ။
ဒီသဘောတရားကို ပိုပြီး ရှင်းလင်းသွားအောင် Hswagata ပြတိုက်မှာ ဖြစ်ပျက်ခဲ့တဲ့ Case-2458 "The Untested Offering Incident" (မစစ်ဆေးရသေးသော ဆွမ်းလှူဒါန်းမှု) ဆိုတဲ့ ဖြစ်ရပ်မှန် ဇာတ်လမ်းလေးကို ပြောပြချင်ပါတယ်။
တစ်ခါက ပြတိုက်မှာ ကြီးကျယ်ခမ်းနားတဲ့ ဓာတ်တော်ပူဇော်ပွဲကြီး တစ်ခု ကျင်းပတယ်။ အလှူရှင်ပေါင်း များစွာက ဆွမ်းတွေ၊ ခဲဖွယ်ဘောဇဉ်တွေ လာလှူကြတာပေါ့။ အဲဒီအထဲမှာ စေတနာ သိပ်ထက်သန်တဲ့ အဘွားအိုတစ်ယောက်က သူကိုယ်တိုင် ချက်လာတဲ့ "နို့ထမင်း" အိုးကြီးကို လာလှူတယ်။ "ဘုရားရှင် လက်ထက်က သုဇာတာ သူဌေးသမီး လှူသလိုမျိုးပေါ့" ဆိုပြီး ဝမ်းသာအားရ လှူတာပါ။
ပြတိုက် ဝန်ထမ်းတွေကလည်း အဘွား စေတနာကို တန်ဖိုးထားတော့ ချက်ချင်းပဲ လက်ခံလိုက်တယ်။ ဒါပေမဲ့ ပြဿနာက အဲဒီနေ့က ရာသီဥတုက အရမ်းပူနေတယ်။ နို့ထမင်း ဆိုတာကလည်း အလွယ်တကူ သိုးသွားနိုင်တဲ့ အစားအစာ (Perishable Food) ဖြစ်နေတယ်။ ဘယ်သူမှ သတိမထားမိလိုက်ဘဲ အဲဒီ နို့ထမင်းကို သံဃာတော်တွေကို ဆက်ကပ်လိုက်ကြတယ်။ ညနေစောင်းတော့ ဘုန်းကြီး နှစ်ပါးလောက် ဗိုက်ရစ်ပြီး ဝမ်းပျက်ဝမ်းလျှော ဖြစ်ကြပါလေရော။
ဒီကိစ္စ ဖြစ်ပြီးတော့ ပြတိုက် စီမံခန့်ခွဲရေးအဖွဲ့က အရေးပေါ် အစည်းအဝေး ခေါ်ရတယ်။ စေတနာ ကောင်းပေမဲ့၊ "ပညာ" (Food Safety Knowledge) မပါရင် အကုသိုလ် ဖြစ်သွားနိုင်တယ် ဆိုတာကို သင်ခန်းစာ ယူလိုက်ကြတယ်။ ဒါကြောင့် Policy 7 (Operations & Logistics) အောက်က Art 7.7 (Food Safety Standards) ကို ပြန်လည် တင်းကြပ်လိုက်တယ်။
နောက်ပိုင်းမှာတော့ Template T192 (Food Donation & Safety Checklist) ကို စတင် အသုံးပြုလာတယ်။ အလှူရှင်တွေ ဘာပဲ လာလှူလှူ၊ တာဝန်ကျ ဝန်ထမ်းက ဒီ Checklist နဲ့ အရင် စစ်ဆေးရတယ်။ "ဘယ်အချိန်က ချက်တာလဲ၊ ဘယ်လို ထုပ်ပိုးထားသလဲ၊ အနံ့အရသာ ကောင်းရဲ့လား" ဆိုတာတွေကို အရင် စစ် (Verify) ပြီးမှ လက်ခံတော့တယ်။ အဘွားအိုကိုလည်း အပြစ်မတင်ဘဲ၊ နောင်တစ်ခါ လှူရင် ဘယ်လို အစားအစာမျိုးက ပိုပြီး ဘေးကင်းသလဲ ဆိုတာကို ယဉ်ယဉ်ကျေးကျေး ရှင်းပြပေးလိုက်တယ်။
ကြည့်စမ်း... သူတော်ကောင်းတို့ရေ။ "အာဟာရပစ္စယော" ဆိုတာ ရုပ်ပိုင်းဆိုင်ရာ ကျန်းမာရေးအတွက်သာမက၊ ကုသိုလ်ရေးအတွက်ပါ အရေးကြီးပါတယ်။ လှူမယ့်သူကလည်း သန့်ရှင်း လတ်ဆတ်တာကို လှူမှ (ဒါနသမ္ပဒါ)၊ စားမယ့်သူကလည်း ဆင်ခြင်ပြီး စားမှ (ဘောဇနေမတ္တညုတာ) နှစ်ဖက်စလုံး အကျိုးရှိမှာ ဖြစ်ပါတယ်။
ကိုင်း... နိဂုံးချုပ် အနေနဲ့ ပြန်လည် သုံးသပ်ကြည့်ကြစို့။ ဒီနေ့ ဘုန်းကြီးတို့ ဟောကြားခဲ့တဲ့ "အစားအစာ ဘေးကင်းရေးနှင့် အာဟာရ" တရားတော်မှာ သိပ္ပံပညာရဲ့ ဇီဝဖြစ်စဉ် (Metabolism) နဲ့ အာဟာရပစ္စယောတို့ကို နှိုင်းယှဉ် လေ့လာခဲ့ကြပြီး ဖြစ်ပါတယ်။
ဒါကို သစ္စာလေးပါးနဲ့ ချိတ်ဆက် ကြည့်မယ်ဆိုရင် - အာဟာရ မမှီဝဲရင် မနေနိုင်တဲ့ ဒုက္ခ၊ မသန့်ရှင်းတဲ့ အစာကြောင့် ဖြစ်ရတဲ့ ရောဂါဒုက္ခတွေဟာ "ဒုက္ခသစ္စာ" ပါ။ "ငါ ကြိုက်တာလေး စားရမှ၊ အရသာရှိမှ" ဆိုပြီး တပ်မက်နေတဲ့ "ရသတဏှာ" (အရသာကို ခုံမင်မှု) က "သမုဒယသစ္စာ" ပါ။ အစားအစာအပေါ် တွယ်တာမှု ကင်းပြီး၊ ရောင့်ရဲလွယ်တဲ့ စိတ်နဲ့ ငြိမ်းချမ်းနေတာက "နိရောဓသစ္စာ" ပါ။ အဲဒီလို ရောင့်ရဲနိုင်ဖို့၊ ဆင်ခြင်နိုင်ဖို့ ကြိုးစားနေတဲ့ သတိ၊ ပညာ မဂ္ဂင်တရားတွေကတော့ "မဂ္ဂသစ္စာ" ပဲ ဖြစ်ပါတယ်။
သူတော်ကောင်းတို့ အားလုံးလည်း နေ့စဉ် အာဟာရ မှီဝဲတဲ့အခါတိုင်း "ဘေးကင်းရေး" (Safety) ကိုလည်း ဂရုစိုက်၊ "တရားအသိ" (Dhamma) ကိုလည်း လက်ကိုင်ထားပြီး၊ ရုပ်နာမ်နှစ်ပါး ကျန်းမာစွာဖြင့် သာသနာပြုနိုင်ကြပါစေလို့ ဆန္ဒပြုရင်း နိဂုံးချုပ်လိုက်ပါတယ်။
"ဗုဒ္ဓ သာသနံ စိရံ တိဋ္ဌတု" "ဗုဒ္ဓ သာသနံ စိရံ တိဋ္ဌတု" "ဗုဒ္ဓ သာသနံ စိရံ တိဋ္ဌတု"
သာဓု... သာဓု... သာဓု။
ဘိက္ခု ဣန္ဒသောမ သိရိဒန္တမဟာပါလက The Office Of Siridantamahapalaka The Hswagata Buddha Tooth Relics Preservation Private Museum.
နေ့စွဲ - ဇွန်လ (၇) ရက်၊ ၂၀၂၃ ORCID: 0009-0000-0697-4760 Website: www.siridantamahapalaka.com
Sao Dhammasami @ Bhikkhu Indasoma Siridantamahapalaka is Specially trained in Buddhist archaeology and historical tracking of tooth relics through stūpa research registries; integrates archaeological charts, travel accounts, and museum records to support preservation for study and veneration.
ဦးဇင်းတို့၏ Facebook Page ဖြစ်သော https://www.facebook.com/siridantamahapalakadailydhammatalk/ တွင် နေ့စဥ်တရားတော်နာ ကြွရောက်နိုင်ပါကြောင်းဖိတ်ခေါ်အပ်ပါတယ်။
