CHAPTER IV
RESULTS AND ANALYSIS
4.1 Introduction
ဤအခန်း (၄) သည် သုတေသန၏ အဓိက ရည်ရွယ်ချက်များနှင့်အညီ မြတ်စွာဘုရားရှင်၏ သွားတော် (Tooth Relics) များနှင့် ပတ်သက်၍ ထေရဝါဒ ရိုးရာယုံကြည်မှု မှတ်တမ်းများနှင့် ခေတ်သစ် ရှေးဟောင်းသုတေသနဆိုင်ရာ အထောက်အထားများအကြား နှိုင်းယှဉ်လေ့လာချက်များကို အသေးစိတ် ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာ တင်ပြထားသော အခန်းဖြစ်သည်။ မြန်မာနိုင်ငံအပါအဝင် ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ နိုင်ငံများရှိ ရိုးရာသမိုင်းမှတ်တမ်းများတွင် သွားတော်နှင့် ပတ်သက်၍ အကန့်အသတ်ဖြင့်သာ ဖော်ပြလေ့ရှိသော်လည်း၊ အိန္ဒိယ ရှေးဟောင်းသုတေသနဌာန (Archaeological Survey of India - ASI) ၏ တူးဖော်မှုမှတ်တမ်းများနှင့် ဥရောပပြတိုက်ကြီးများရှိ သမိုင်းဝင်ပစ္စည်းများက ယင်းထက်ပိုမိုကျယ်ပြန့်သော သမိုင်းမှန်ကို ပြသနေသည်။ ဤအခန်းတွင် အဆိုပါ ကွာဟချက်ကို Qualitative Documentary Research နည်းစနစ်ဖြင့် စနစ်တကျ လေ့လာသုံးသပ်ထားသည်။ ထိုသို့ လေ့လာရာတွင် သုတေသနဆိုင်ရာ အချက်အလက်များကို APP (Claim, Explanation, Evidence, Link) သုံးသပ်မှုပုံစံဖြင့် အဆင့်ဆင့် တည်ဆောက်တင်ပြသွားမည် ဖြစ်သည်။
ဤအခန်းသည် ဤသုတေသန၏ အဓိကရွယ်ချက်များကို ဖြေဆိုနိုင်ရန်အတွက် စုဆောင်းရရှိထားသော အရည်အသွေးပြ အချက်အလက် (Qualitative Data) များအား အခန်း (၃) ပါ သုတေသနနည်းစနစ် (Methodology) အတိုင်း စနစ်တကျ ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာ တင်ပြထားသော အခန်းဖြစ်ပါသည်။ သုတေသီသည် အခန်း (၃) တွင် အဆိုပြုခဲ့သည့်အတိုင်း John W. Creswell ၏ အရည်အသွေးပြ သုတေသန နည်းလမ်းများကို အခြေခံ၍ Multiple-Case Study Design ကို အသုံးပြုကာ ဇမ္ဗူဒီပတစ်ခွင်ရှိ ရှေးဟောင်းစေတီတော်နှင့် နေရာပေါင်း (၂၈) ခုအား ဒေသအလိုက် Case စုဖွဲ့မှု (၃) ခုဖြင့် ခွဲခြားစိတ်ဖြာသွားမည် ဖြစ်ပါသည်။ ဤအခန်း၏ အဓိက ရည်ရွယ်ချက်မှာ ထေရဝါဒ ရိုးရာမှတ်တမ်းများတွင် ဖော်ပြထားသော "စွယ်တော် ၄ ဆူ" ဆိုသည့် ကန့်သတ်ချက်နှင့် မြေပြင် ရှေးဟောင်းသုတေသနတွင် တွေ့ရှိရသော "ရှေ့သွားတော် (Incisors)၊ အံတော် (Molars) နှင့် သွေးတော် (Blood Relics)" အစရှိသည့် ရှုပ်ထွေးနက်နဲသော အထောက်အထားများအကြား အပြန်အလှန် ဖြည့်ဆည်းမှု (Complementarity) ကို ဖော်ထုတ်ရန် ဖြစ်ပါသည်။
ဤအခန်း၏ ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာမှု လုပ်ငန်းစဉ်ကို အပိုင်း (၄) ပိုင်းဖြင့် တည်ဆောက်ထားပါသည်။ ပထမဦးစွာ အပိုင်း (၄.၂) တွင် ပါဠိပိဋကတ်တော်နှင့် ဒါဌာဝံသကျမ်းလာ ရိုးရာယုံကြည်မှုများကို စာပေရှုထောင့် (Textual Lens) မှ စိစစ်တင်ပြပါမည်။ ဒုတိယအနေဖြင့် အပိုင်း (၄.၃) တွင် ဤသုတေသန၏ အသက်သွေးကြောဖြစ်သော Case Studies (၂၈) ခုအား တက္ကသီလာဒေသ၊ ဂန္ဓာရနှင့် အာဖဂန်နစ္စတန်ဒေသ၊ အိန္ဒိယတောင်ပိုင်းဒေသဟူ၍ နယ်မြေအလိုက် ခွဲခြားကာ မြေပြင်အထောက်အထားများကို အနုစိတ် သုံးသပ်သွားမည် ဖြစ်ပါသည်။ တတိယအနေဖြင့် အပိုင်း (၄.၄) တွင် Creswell ၏ **Triangulation (တိုက်ဆိုင်စစ်ဆေးခြင်း)** နည်းစနစ်အရ စာပေနှင့် မြေပြင်အချက်အလက်များကို ပေါင်းစပ်နှိုင်းယှဉ်ပြမည် ဖြစ်ပြီး၊ နောက်ဆုံးတွင် အခန်းချုပ် (၄.၅) ဖြင့် နိဂုံးချုပ်သွားမည် ဖြစ်ပါသည်။
ဤအခန်းတွင် ရိုးရာစာပေမှတ်တမ်းများ၏ ကယ်တင်ခြင်းဆိုင်ရာ အမှန်တရား (Soteriological Truth) နှင့် ရှေးဟောင်းသုတေသန တွေ့ရှိချက်များ၏ သမိုင်းဝင် အမှန်တရား (Historical Truth) တို့အကြား ကွဲလွဲချက်များကို ရှာဖွေရုံသာမက၊ ယင်းအလွှာနှစ်ခုသည် အသိပညာဗေဒ (Epistemology) ရှုထောင့်မှ မည်သို့ အပြန်အလှန် ဖြည့်ဆည်းပေးသည် (Complementarity) ကိုပါ အဓိကထား ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာသွားမည် ဖြစ်ပါသည်။
4.2 ရိုးရာကျမ်းဂန်များကို ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာခြင်း
ဤအပိုင်းတွင် မျက်မှောက်ခေတ် ရှေးဟောင်းသုတေသန အထောက်အထားများနှင့် မနှိုင်းယှဉ်မီ၊ ထေရဝါဒ ရိုးရာကျမ်းဂန်များက မြတ်စွာဘုရားရှင်၏ သွားတော်များနှင့် ပတ်သက်၍ မည်သို့ ဖွဲ့စည်းပုံဖော်ထားကြောင်းကို ပညာရပ်ဆိုင်ရာ ရှုထောင့်မှ အရင်ဆုံး ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာမည် ဖြစ်ပါသည်။
4.2.1 The Concept of the Four Canine Teeth (Dāṭhā)
ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ၏ မူရင်းကျမ်းဂန်များတွင် မြတ်စွာဘုရားရှင်၏ သရီရဓာတ်တော်များ ပျံ့နှံ့တည်ရှိမှုကို အတည်ပြုရာ၌ သွားတော် (ဒန္တာ) နှင့် ပတ်သက်၍ တိကျသော ကန့်သတ်ချက်တစ်ခု ထားရှိခဲ့ပါသည်။ ၎င်းမှာ မြတ်စွာဘုရားရှင်၏ ခန္ဓာကိုယ်တော်မှ အခြားသော အစိတ်အပိုင်းများမှာ မုန်ညင်းစေ့ခန့် ကြေမွသွားသော်လည်း အံသွားတော် (စွယ်တော်) ၄ ဆူသာလျှင် မပျက်မစီးဘဲ ကြွင်းကျန်ရစ်သည်ဟူသော အယူအဆပင် ဖြစ်ပါသည်။ ဤနေရာတွင် "ဒါဌာ" (Dāṭhā) ဟူသော ပါဠိဝေါဟာရသည် အရွယ်အစား ကြီးမားပြီး ခိုင်မာသော အစွယ်သွား (Canine teeth) ကိုသာ ရည်ညွှန်းနေခြင်း ဖြစ်ပါသည်။ ဤအချက်သည် သုတေသနအတွက် အလွန်အရေးကြီးသော Claim (အဆိုပြုချက်) တစ်ခု ဖြစ်လာပါသည်။ အကြောင်းမှာ စာပေကျမ်းဂန်များက "စွယ်တော် ၄ ဆူ" ကိုသာ အဓိကထား ဖော်ပြနေခြင်းသည် မြေပြင်တွင် တွေ့ရှိရသော "ရှေ့သွားတော် (Incisors)" နှင့် "ကျိုးပဲ့နေသော သွားတော်အစအနများ" ၏ ဖြစ်တည်မှုကို စာပေအရ လစ်ဟင်းနေစေသောကြောင့် ဖြစ်ပါသည်။
ဒါဌာဝံသ (Dathavamsa) ကျမ်း၏ မှတ်တမ်းများအရ ဤစွယ်တော် ၄ ဆူသည် နတ်ပြည် (၁) ဆူ၊ နဂါးပြည် (၁) ဆူ၊ ဂန္ဓာရတိုင်း (၁) ဆူနှင့် ကလိင်္ဂတိုင်း (၁) ဆူသို့ ရောက်ရှိခဲ့သည်ဟု ဆိုပါသည်။ ဤမှတ်တမ်းသည် သမိုင်းကြောင်းဆိုင်ရာ တိကျမှုထက် ဝိညာဉ်ရေးရာအရ ဘုရားရှင်၏ အရှိန်အဝါကို ကမ္ဘာတစ်ခွင် လွှမ်းမိုးစေလိုသော ရည်ရွယ်ချက် (Ideological Purpose) ရှိနေကြောင်း တွေ့ရှိရပါသည်။ သို့သော်လည်း ဤစာပေလာ ကန့်သတ်ချက်သည် အပိုင်း (၄.၃) တွင် တင်ပြမည့် ရှေးဟောင်းသုတေသန မြေပြင်တွေ့ရှိချက်များဖြစ်သော စေတီပေါင်း (၂၈) ကျော်နှင့် ၎င်းတို့အတွင်းမှ တွေ့ရှိရသော သွားတော် အမျိုးအစားပေါင်းစုံနှင့် နှိုင်းယှဉ်လျှင် သိသာထင်ရှားသော ကွဲလွဲချက် (Discrepancy) ကို ဖြစ်ပေါ်စေပါသည်။ ဤကွဲလွဲချက်သည်ပင်လျှင် ဤသုတေသနက ဖြည့်ဆည်းပေးမည့် အပြန်အလှန်ဖြည့်ဆည်းမှု (Complementarity) ၏ အခြေခံ အုတ်မြစ်ပင် ဖြစ်ပါသည်။
ဤရိုးရာမှတ်တမ်းများသည် ဗုဒ္ဓဘာသာဝင်များ၏ သဒ္ဓါတရားကို နိုးကြားစေရန် ရည်ရွယ်သောကြောင့် စွယ်တော် (၄) ဆူ၏ တန်ခိုးအာနုဘော်ကိုသာ အဓိကထား တင်ပြထားသော်လည်း၊ ဤသည်မှာ သမိုင်းဝင် အထောက်အထားများကို ပယ်ဖျက်ခြင်းမဟုတ်ဘဲ ယုံကြည်မှုပိုင်းဆိုင်ရာ အလွှာတစ်ရပ် (Soteriological Layer) အဖြစ် ရပ်တည်နေခြင်းဖြစ်ကြောင်း သုံးသပ်ရပါသည်။
ထေရဝါဒ ရိုးရာကျမ်းဂန်များတွင် မြတ်စွာဘုရားရှင်၏ စွယ်တော်ကို (၄) ဆူသာ ကြွင်းကျန်ရစ်သည်ဟု တိကျစွာ အရေအတွက် ကန့်သတ်မှတ်တမ်းတင် (Limitation of numbers) ထားခြင်းသည် သမိုင်းဝင် ပထဝီဝင်အရ ဤကမ္ဘာမြေပေါ်တွင် ၄ ဆူသာ ရှိသည်ဟု တင်းကျပ်စွာ သတ်မှတ်ခြင်းမဟုတ်ဘဲ၊ ဘာသာရေးဆိုင်ရာ အမြင့်မြတ်ဆုံး သင်္ကေတ (Soteriological Narrative) အဖြစ် ပုံဖော်ထားခြင်း ဖြစ်ပါသည်။
စာပေကျမ်းဂန်များက ဓာတ်တော်များကို ဖော်ပြရာတွင် သာမန်ရုပ်ကြွင်းပစ္စည်း (Mere artifacts) အဖြစ် မရှုမြင်စေရန်နှင့် ကိုးကွယ်သူများ၏ သဒ္ဓါတရားကို အထွတ်အထိပ်သို့ ရောက်ရှိစေရန် ရည်ရွယ်ပါသည်။ ထို့ကြောင့် "လေးဆူ" ဟူသော အရေအတွက်သည် သစ္စာလေးပါးကဲ့သို့သော ဗုဒ္ဓဘာသာ၏ အခြေခံဒဿနများနှင့် ချိန်ထိုးကာ ရှားပါးမှု (Scarcity) နှင့် တန်ဖိုးကြီးမားမှု (Supreme Sacredness) ကို ပေါ်လွင်စေရန် တမင်ဖန်တီးထားသော ဘာသာရေး ဒဿနတစ်ရပ် ဖြစ်ပါသည်။ ဤကန့်သတ်ချက်သည် ယုံကြည်သူများအား ဓာတ်တော်များ၏ အာနုဘော်တော်၊ တန်ခိုးတော်နှင့် သန့်စင်မွန်မြတ်မှုတို့ကို အာရုံစိုက်လာစေရန် ဦးဆောင်လမ်းပြပေးခြင်း ဖြစ်ပြီး၊ ရုပ်ဝတ္ထုကိုးကွယ်မှုသက်သက်ထက် လွတ်မြောက်မှုဆီသို့ ဦးတည်သော ကယ်တင်ခြင်းဆိုင်ရာ သင်္ကေတကို အသားပေးခြင်း ဖြစ်ပါသည်။
ဤသဘောတရားကို ဒီဃနိကာယ်၊ မဟာပရိနိဗ္ဗာနသုတ်နှင့် သီဟိုဠ်ရာဇဝင် ဒါဌာဝံသကျမ်းတို့တွင် အတိအလင်း တွေ့ရှိရပါသည်။ ယင်းကျမ်းများ၌ တာဝတိံသာနတ်ပြည်၊ နဂါးပြည်၊ ဂန္ဓာရတိုင်းနှင့် ကလိင်္ဂတိုင်း (နောင်တွင် သီဟိုဠ်) သို့ စွယ်တော် (၄) ဆူ အသီးသီး ကိန်းဝပ်တော်မူကြောင်း ပါဠိဂါထာများဖြင့် ခမ်းနားစွာ ဖွဲ့ဆိုထားပါသည်။ ဤသို့ လူ့ပြည်တွင် (၂) ဆူ၊ နတ်ပြည်နှင့် နဂါးပြည်တွင် (၂) ဆူ ဟု ခွဲဝေပြဋ္ဌာန်းခြင်းသည် စကြဝဠာတစ်ခုလုံးရှိ သတ္တဝါအပေါင်းတို့၏ ကိုးကွယ်ရာအဖြစ် အာကာသနှင့် အချိန် (Space and Time) ကို လွှမ်းခြုံထားသော ဘာသာရေးအနုပညာတစ်ရပ် ဖြစ်ပါသည်။
ထို့ကြောင့် ဤအရေအတွက် ကန့်သတ်ချက်သည် မျက်မှောက်ခေတ် ရှေးဟောင်းသုတေသန၏ အများအပြား တွေ့ရှိရမှုများနှင့် ဆန့်ကျင်နေခြင်း မဟုတ်ဘဲ၊ သဒ္ဓါတရား ပိုမိုခိုင်မာလာစေရန် ရည်ရွယ်သည့် စာပေ၏ လုပ်ငန်းစဉ် (Function of Texts) တစ်ခုဖြစ်ကြောင်း ဤသုတေသနတွင် ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာ တွေ့ရှိရပါသည်။
4.2.2 ဓာတ်တော်ကိုးကွယ်မှုတွင် သဒ္ဓါတရား၏ လုပ်ငန်းစဉ် (The Function of Faith in Relic Veneration)
ရိုးရာကျမ်းဂန်များသည် သမိုင်းကြောင်းဆိုင်ရာ မှတ်တမ်း (Historical maps or catalogs) သက်သက်အဖြစ် ရပ်တည်ခြင်းမဟုတ်ဘဲ၊ သဒ္ဓါတရားကို ရှင်သန်စေသော ကိုးကွယ်မှုဆိုင်ရာ အရာဝတ္ထုများ (Devotional objects) အဖြစ် လုပ်ဆောင်ပါသည်။
ဘာသာရေးမှတ်တမ်းများကို ဖတ်ရှုသူ သို့မဟုတ် နာယူသူ ဗုဒ္ဓဘာသာဝင်များအတွက် စွယ်တော်များသည် မြတ်စွာဘုရားရှင် ကိုယ်တော်တိုင် သက်ရှိထင်ရှား ရှိနေခြင်း (Living presence) ကို ကိုယ်စားပြုပါသည်။ ရှေးဟောင်းစာပေပညာရှင်များနှင့် မထေရ်မြတ်များသည် ဓာတ်တော်များ၏ တည်နေရာကို ပထဝီဝင်အချက်အလက်များဖြင့် သက်သေပြရန် ကြိုးစားခြင်းထက်၊ ၎င်းတို့ကို ဖူးမြော်ရခြင်းဖြင့် ရရှိလာမည့် ကုသိုလ်တရားနှင့် ကိလေသာငြိမ်းချမ်းမှုတို့ကိုသာ အဓိကထား၍ မှတ်တမ်းတင်ခဲ့ကြပါသည်။ ထို့ကြောင့် ကျမ်းဂန်လာ စာသားများသည် သိပ္ပံနည်းကျ စာရင်းအင်းများ မဟုတ်ဘဲ၊ ဗုဒ္ဓဘာသာဝင်တို့၏ စိတ်နှလုံးကို ပြုပြင်ပေးသော (Transformative power) သဒ္ဓါတရား လမ်းညွှန်ချက်များအဖြစ် တည်ရှိနေခြင်း ဖြစ်ပါသည်။
ပညာရှင် John S. Strong ၏ လေ့လာချက်အရ၊ ဓာတ်တော်များကို အရေအတွက် အတိအကျ သတ်မှတ်ပြဋ္ဌာန်းခြင်းသည် အစောပိုင်း ဗုဒ္ဓဘာသာ အသိုက်အဝန်းအတွင်း ညီညွတ်မှုနှင့် ယုံကြည်မှု ဗဟိုချက် (Center of devotion) တစ်ခုကို တည်ဆောက်ရန်အတွက် မရှိမဖြစ် လိုအပ်သော လုပ်ငန်းစဉ်ဖြစ်ကြောင်း ထောက်ပြထားပါသည်။ ထို့အပြင် ဓာတ်တော်များသည် ဗုဒ္ဓ၏ ဓမ္မခန္ဓာကိုယ် (Dharmakaya) ကို ရုပ်ဝတ္ထုအဖြစ် ကိုယ်စားပြုသောကြောင့်၊ ယင်းတို့ကို ကိုးကွယ်ခြင်းသည် တရားတော်ကို နာယူခြင်းနှင့် တူညီသည်ဟု သတ်မှတ်ကြပါသည်။
သို့ဖြစ်ရာ အခန်း (၄.၃) တွင် ဆက်လက်တင်ပြမည့် ပြတိုက်များနှင့် တူးဖော်မှုများမှ တွေ့ရှိရသော အခြားသော သွားတော်/အံတော်များကို ဤကျမ်းဂန်လာ (၄) ဆူသော မူလဓာတ်တော်များမှတစ်ဆင့် ပွားများလာသော၊ သို့မဟုတ် သာသနာပြုလုပ်ငန်းစဉ်အရ ပြန့်ပွားလာသော ယဉ်ကျေးမှု အမွေအနှစ်များ (Extensions of material culture) အဖြစ် ဓမ္မဓိဋ္ဌာန်ကျကျ ယှဉ်တွဲနားလည်နိုင်မည် ဖြစ်ပါသည်။
4.3 မျက်မှောက်ခေတ် ရှေးဟောင်းသုတေသနနှင့် ကမ္ပည်းကျောက်စာ အထောက်အထားများအား ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာခြင်း
ဤအပိုင်းတွင် ရိုးရာကျမ်းဂန်များ၏ "စွယ်တော် ၄ ဆူ" ကန့်သတ်ချက်ကို ကျော်လွန်၍ တကယ့်မြေပြင်သမိုင်းတွင် အမှန်တကယ် ကျယ်ပြန့်စွာ တည်ရှိခဲ့သော ရုပ်ဝတ္ထုယဉ်ကျေးမှုများကို အိန္ဒိယ ရှေးဟောင်းသုတေသနဌာန (ASI) နှင့် ပြတိုက်မှတ်တမ်းများအပေါ် အခြေခံကာ စေတီတော်တစ်ဆူချင်းစီအလိုက် ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာ တင်ပြသွားမည် ဖြစ်ပါသည်။
4.3.1 ဓမ္မရာဇိကစေတီ (Dharmarajika Stupa) မှ ရှေးဟောင်း တွေ့ရှိချက်များ
ပါကစ္စတန်နိုင်ငံ၊ တက္ကသီလာ (Taxila) ဒေသရှိ ဓမ္မရာဇိကစေတီတော်ကြီးမှ တူးဖော်တွေ့ရှိရသော အထောက်အထားများသည် မြတ်စွာဘုရားရှင်၏ သရီရဓာတ်တော်၊ သွားတော်နှင့် အရိုးတော်များသည် အိန္ဒိယတိုက်ငယ်၏ အနောက်မြောက်ပိုင်းအထိ အလွန်ကျယ်ပြန့်စွာ ကိန်းဝပ်ပျံ့နှံ့ခဲ့ကြောင်းကို ပြသနေသည့် အခိုင်မာဆုံးသော သိပ္ပံနည်းကျ သက်သေတစ်ရပ် ဖြစ်ပါသည်။
(Claim) အသောကမင်းကြီး တည်ထားကိုးကွယ်ခဲ့သည်ဟု ယူဆရပြီး နောက်ပိုင်း ကုသျှန်ခေတ် (Kushan Period) တွင် အကြီးအကျယ် ထပ်မံမွမ်းမံတည်ဆောက်ခဲ့သော ဤစေတီတော်ကြီးသည် ထိုခေတ်အခါက ဗုဒ္ဓဘာသာဝင်တို့၏ ဘာသာရေးနှင့် နိုင်ငံရေးအာဏာ ပေါင်းစည်းမှု ဗဟိုချက်အဖြစ် တည်ရှိခဲ့ပါသည်။ ရှေးဟောင်းသုတေသီများ၏ အဆိုအရ ဤကဲ့သို့သော ကြီးကျယ်ခမ်းနားသည့် စေတီတော်ကြီးများကို တည်ထားရာတွင် အသက်ဝင်မှုရှိစေရန်အတွက် ဓာတ်တော်မွေတော်များကို မဖြစ်မနေ ဌာပနာထားလေ့ရှိကြပြီး၊ ၎င်းသည် ရိုးရာယုံကြည်မှုအရ ဓာတ်တော်များ များပြားလာခြင်း၏ အဓိက အကြောင်းရင်းတစ်ရပ် ဖြစ်လာခဲ့ပါသည်။
(Explanation) ဤအချက်ကို ၁၉၁၂ ခုနှစ်မှ ၁၉၃၄ ခုနှစ်အတွင်း အိန္ဒိယ ရှေးဟောင်းသုတေသနဌာန (ASI) ၏ ညွှန်ကြားရေးမှူးချုပ် John Marshall ဦးဆောင်သော တူးဖော်မှုမှတ်တမ်းများက အတိအလင်း အတည်ပြုပေးခဲ့ပါသည်။ ထိုတူးဖော်မှုများမှ ရွှေ၊ ငွေ၊ ကြေးတို့ဖြင့် ပြုလုပ်ထားသော ဓာတ်တော်ကြုတ် အများအပြားကို တူးဖော်ရရှိခဲ့ပြီး၊ ထိုကြုတ်များအတွင်း၌ သွားတော်၊ အရိုးတော်များနှင့်အတူ ပေါင်းစပ်ဌာပနာထားသော ရွှေပြားပေါ်ရှိ ခရိုရှသီ (Kharoshthi) ကမ္ပည်းကျောက်စာများကို ခိုင်မာစွာ ရှာဖွေတွေ့ရှိခဲ့ရပါသည်။
(Evidence) သို့ဖြစ်ရာ ဤဓမ္မရာဇိကစေတီမှ တွေ့ရှိချက်သည် ပါဠိစာပေများတွင် ကန့်သတ်ထားသော မူလစွယ်တော် ၄ ဆူအပြင်၊ အခြားသော သွားတော်နှင့် ဓာတ်တော်များသည် သမိုင်းဝင် ရုပ်ဝတ္ထုယဉ်ကျေးမှုများအဖြစ် တကယ့်မြေပြင်တွင် အမှန်တကယ် များပြားစွာ တည်ရှိနေကြောင်းကို ငြင်းပယ်၍မရအောင် သက်သေပြနေသော အချက်အလက်ပင် ဖြစ်ပါသည်။ (Link)
၄.၃.၂ ဗိမရန်နှင့် ဟဒ္ဒစေတီများ (Bimaran and Hadda Stupas) မှ ရုပ်ဝတ္ထုအထောက်အထားများ
အာဖဂန်နစ္စတန်နိုင်ငံ အရှေ့ပိုင်းဒေသများဖြစ်သော ဗိမရန်နှင့် ဟဒ္ဒဒေသရှိ ရှေးဟောင်းစေတီတော်များမှ တူးဖော်ရရှိမှုများသည် ဓာတ်တော်မွေတော် ပျံ့နှံ့မှုသက်သက်သာမက၊ ဗုဒ္ဓဘာသာ ကိုးကွယ်မှုအနုပညာ (Buddhist Art and Reliquaries) ၏ အမြင့်မားဆုံးသော အဆင့်အတန်းကိုပါ အတည်ပြုပေးလျက် ရှိပါသည်။
(Claim) ဂန္ဓာရအနုပညာ (Gandharan Art) အထွန်းကားဆုံး အချိန်ကာလတွင် တည်ဆောက်ခဲ့သော ဤစေတီများသည် မြတ်စွာဘုရားရှင်အား ကြည်ညိုမြတ်နိုးသည့် သဒ္ဓါတရားကို အနုပညာလက်ရာများဖြင့် ရုပ်လုံးဖော်ထားခြင်း ဖြစ်ပါသည်။ ဓာတ်တော်များကို သာမန်ရွှေကြုတ်များအတွင်း ထည့်သွင်းခြင်းမျိုး မဟုတ်တော့ဘဲ၊ ဘုရားရှင်နှင့် နတ်ဒေဝါများ၏ ပုံတော်များကို ဖောင်းကြွထုလုပ်ထားသော အလွန်လက်ရာမြောက်သည့် ကြုတ်များဖြင့် ဌာပနာထားခြင်းသည် ဓာတ်တော်များအပေါ် ထားရှိသည့် ရှေးခေတ်ဗုဒ္ဓဘာသာဝင်တို့၏ အမြင့်မြတ်ဆုံးသော ရိုသေကိုင်းရှိုင်းမှုကို ရုပ်ဝတ္ထုအဖြစ် အသက်သွင်းထားခြင်း ဖြစ်ပါသည်။
(Explanation) ဤအချက်ကို ကိုလိုနီခေတ် ရှေးဟောင်းသုတေသီ Charles Masson ၏ တူးဖော်မှုများအရ သိရှိရပြီး၊ လက်ရှိတွင် ဗြိတိသျှပြတိုက်၌ ထိန်းသိမ်းပြသထားသော နာမည်ကျော် "ဗိမရန် ဓာတ်တော်ကြုတ် (Bimaran Casket)" က အခိုင်အမာ သက်သေခံလျက် ရှိပါသည်။ ၎င်းရွှေကြုတ်အတွင်းမှ အံတော်/သွားတော် အစိတ်အပိုင်းများကို တူးဖော်ရရှိခဲ့ပြီး၊ ကြုတ်၏ မျက်နှာပြင်ပေါ်တွင် ဗြဟ္မာနှင့် သိကြားမင်းတို့က မြတ်စွာဘုရားရှင်အား ရံရွေနေပုံကို အနုစိတ် ထုဆစ်ထားသည်ကို တွေ့ရပါသည်။
(Evidence) ထို့ကြောင့် ဤဗိမရန်နှင့် ဟဒ္ဒဒေသမှ အထောက်အထားများသည် ကျမ်းဂန်လာ စွယ်တော် ၄ ဆူ ကန့်သတ်ချက်ကို ချေဖျက်ရန်မဟုတ်ဘဲ၊ ထိုမူလဓာတ်တော်များမှတစ်ဆင့် ပွားများလာသော ဓာတ်တော်များကို ဒေသခံဗုဒ္ဓဘာသာဝင်များက မည်မျှ တန်ဖိုးထား မြတ်နိုးစွာဖြင့် အနုပညာလက်ရာများ ဖန်တီးကာ ကိုးကွယ်ခဲ့ကြကြောင်းကို ထင်ရှားစွာ ချိတ်ဆက်ပြသနေပါသည်။ (Link)
4.3.3 ပြတိုက် မော်ကွန်းတိုက်များရှိ ကမ္ပည်းကျောက်စာဆိုင်ရာ သက်သေများ (Epigraphical Evidences in Museum Archives)
ဥရောပပြတိုက်ကြီးများဖြစ်သော ဗြိတိသျှပြတိုက် (British Museum) နှင့် ဗစ်တိုးရီးယားနှင့် အဲလ်ဘတ်ပြတိုက် (V&A Museum) တို့တွင် စနစ်တကျ ထိန်းသိမ်းထားသော ဓာတ်တော်ကြုတ်များနှင့် ကမ္ပည်းကျောက်စာများသည် ရှေးဟောင်း ဓာတ်တော်များ၏ မူလဇစ်မြစ်နှင့် ခိုင်မာမှုကို သိပ္ပံနည်းကျ အတည်ပြုပေးသည့် အရေးပါဆုံးသော မှတ်တမ်းများ ဖြစ်ကြပါသည်။
(Claim) သမိုင်းကြောင်းအရ စေတီပုထိုးများ ပြိုကျပျက်စီးသွားသော်လည်း၊ ယင်းတို့အတွင်းမှ ရရှိသော ကမ္ပည်းစာပါ ဓာတ်တော်ကြုတ်များသည် ခေတ်သစ်ပြတိုက်များ၏ ကတ်တလောက်စနစ် (Cataloging System) ဖြင့် စနစ်တကျ မှတ်တမ်းတင်ခံရသောအခါ၊ ပျောက်ဆုံးနေသော သမိုင်းကွက်လပ်များကို ပြန်လည်ဖြည့်ဆည်းပေးနိုင်ပါသည်။ ဤကမ္ပည်းစာများသည် အလှူရှင်များ၏ အမည်၊ တည်ထားကိုးကွယ်သည့် ခုနှစ်သက္ကရာဇ်နှင့် မည်သည့်ဓာတ်တော်ကို ဌာပနာထားကြောင်း တိကျစွာ မှတ်တမ်းတင်ထားသဖြင့် စိတ်ကူးယဉ် ရာဇဝင်များမဟုတ်ဘဲ ခိုင်မာသော သမိုင်းအထောက်အထားများ ဖြစ်လာပါသည်။
(Explanation) ပညာရှင် Michael Willis ၏ ပြတိုက် မော်ကွန်းတိုက်များအပေါ် အခြေခံထားသော လေ့လာချက်အရ၊ အိန္ဒိယ ရှေးဟောင်းစေတီများမှ ရရှိသော ဓာတ်တော်ကြုတ်များပေါ်ရှိ ဗြာဟ္မီ (Brahmi) ကမ္ပည်းစာများတွင် "ဤသည်မှာ ဘုရားရှင်၏ သရီရဓာတ်တော် ဖြစ်သည်" ဟူ၍ အတိအလင်း ရေးထိုးထားသည်ကို ဘာသာပြန်ဆို အတည်ပြုနိုင်ခဲ့ပါသည်။
(Evidence) သို့ဖြစ်ရာ ဤပြတိုက်မှတ်တမ်းပါ ကမ္ပည်းကျောက်စာ သက်သေများသည် ရိုးရာယုံကြည်မှုများကို ဖျက်ဆီးရန်မဟုတ်ဘဲ၊ ဗုဒ္ဓဘာသာ၏ ရုပ်ဝတ္ထုယဉ်ကျေးမှုသည် စာပေမှတ်တမ်းများထက်ပင် ပိုမိုကျယ်ပြန့် ရှုပ်ထွေးစွာ တည်ရှိခဲ့ကြောင်းကို သိပ္ပံနည်းကျ အတည်ပြုပေးနေသည့် တွေ့ရှိချက်များအဖြစ် ဤသုတေသနတွင် ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာ ဖော်ထုတ်အပ်ပါသည်။ (Link)
ရှေးဟောင်းသုတေသန တူးဖော်မှု မှတ်တမ်းများအရ ဇမ္ဗူဒီပ ညာတိခွင် (ရှေးခေတ် အိန္ဒိယ၊ ဂန္ဓာရနှင့် သီရိလင်္ကာ ဒေသများ) တွင် မြတ်စွာဘုရားရှင်၏ ဓာတ်တော်မွေတော်များ ကိန်းဝပ်ရာ စေတီပေါင်းများစွာကို အခိုင်အမာ ရှာဖွေတွေ့ရှိခဲ့ရပါသည်။ ဤကျမ်းတွင် အသေးစိတ် လေ့လာဆန်းစစ်မည့် အဓိက ရှေးဟောင်းစေတီ (၂၈) ဆူ၏ တူးဖော်တွေ့ရှိမှု မှတ်တမ်းအနှစ်ချုပ်ကို အောက်ပါဇယားဖြင့် ဦးစွာ ခြုံငုံဖော်ပြအပ်ပါသည်-
Table 1: မျက်မှောက်ခေတ် ရှေးဟောင်းသုတေသန တူးဖော်တွေ့ရှိမှု မှတ်တမ်းအနှစ်ချုပ်
Case 1: The Taxila Region Analysis (တက္ကသီလာဒေသစု)
Case 2: ဂန္ဓာရနှင့် အာဖဂန်ဒေသစု (Afghanistan & Gandhara)
Case 3: အိန္ဒိယတောင်ပိုင်းနှင့် အခြားဒေသစု (South India & Other)
4.3.1 Case Study 1.1: Dharmarajika Stupa (ဓမ္မရာဇိကစေတီတော်)
အိန္ဒိယ ရှေးဟောင်းသုတေသနဌာန (ASI) ၏ တူးဖော်မှုများအရ တက္ကသီလာဒေသရှိ ဓမ္မရာဇိက စေတီတော်ကြီးသည် ဗုဒ္ဓ၏ ဓာတ်တော်မွေတော်များ ကျယ်ပြန့်စွာ ကိန်းဝပ်တည်ရှိကြောင်းကို ပြသနေသော အလွန်အရေးပါသည့် သမိုင်းဝင် အထောက်အထားတစ်ခု ဖြစ်ပါသည်။ ဤစေတီတော်ကို မောရိယအင်ပါယာ အသောကမင်းကြီး လက်ထက်တွင် စတင်တည်ထားကိုးကွယ်ခဲ့ပြီး၊ နောက်ပိုင်းခေတ်အဆက်ဆက်တွင် ထပ်မံမွမ်းမံခဲ့ကြရာ ဓာတ်တော်ကိုးကွယ်မှု အစဉ်အလာသည် ယင်းဒေသတွင်း၌ အလွန်အားကောင်းခဲ့ကြောင်း တွေ့ရပါသည်။ ၁၉၁၃ ခုနှစ်တွင် ဂျွန်မာရှယ် (John Marshall) ဦးဆောင်သော ရှေးဟောင်းသုတေသနအဖွဲ့က ဤစေတီတော်ကို စနစ်တကျ တူးဖော်ခဲ့ရာ၌၊ ရွှေကြုတ် ငွေကြုတ်များအတွင်း ကိန်းဝပ်နေသော ဓာတ်တော်မွေတော်များနှင့်အတူ ခရိုရှသီ (Kharoshthi) အက္ခရာဖြင့် ရေးထိုးထားသည့် ကမ္ပည်းစာပြားကို အခိုင်အမာ ရှာဖွေတွေ့ရှိခဲ့ပါသည်။[1] ယင်းကမ္ပည်းစာတွင် "သဗ္ဗဗုဒ္ဓါနံ ပူဇာယ" ဟူသော စကားရပ်များ ပါဝင်ပြီး ဓာတ်တော်များကို မြတ်စွာဘုရားရှင်အား ရည်မှန်း၍ ပူဇော်ထားခြင်းဖြစ်ကြောင်း အတိအလင်း မှတ်တမ်းတင်ထားပါသည်။ ဤခိုင်လုံသော တွေ့ရှိချက်သည် ရိုးရာကျမ်းဂန်များ၌ ဖော်ပြလေ့ရှိသော "သွားတော် ၄ ဆူသာ ကြွင်းကျန်ရစ်သည်" ဟူသည့် စာပေဆိုင်ရာ ကန့်သတ်ချက်ကို ကျော်လွန်၍၊ ဗုဒ္ဓ၏ ရုပ်ကလာပ်တော် အစိတ်အပိုင်းများသည် ရှေးခေတ် အိန္ဒိယ-ဂန္ဓာရ ဒေသတစ်ခွင်၌ လက်တွေ့ကျကျ များပြားစွာ တည်ရှိပျံ့နှံ့နေကြောင်းကို သမိုင်းနှင့် ရှေးဟောင်းသုတေသနရှုထောင့်မှ တိကျစွာ သက်သေပြနေပါသည်။
Claim - ဆိုလိုချက်: တက္ကသီလရှိ ဓမ္မရာဇိကစေတီတော်မှ တူးဖော်တွေ့ရှိရသော အထောက်အထားများသည် ဓာတ်တော်ကိုးကွယ်မှုဓလေ့သည် အသောကမင်းကြီးလက်ထက်ကတည်းက ဂန္ဓာရဒေသအထိ ကျယ်ပြန့်စွာ အမြစ်တွယ်ခဲ့ကြောင်း ပြသနေပါသည်။
Explanation - ရှင်းလင်းချက်: ရိုးရာစာပေများတွင် အသောကမင်းကြီး၏ စေတီ ၈၄,၀၀၀ တည်ထားမှုဒဏ္ဍာရီကို ဖော်ပြလေ့ရှိရာ၊ ဤတူးဖော်မှုသည် ထိုဒဏ္ဍာရီကို သမိုင်းဝင် ရုပ်ဝတ္ထုအထောက်အထားအဖြစ် သက်သေပြလိုက်ခြင်းဖြစ်သည်။
Evidence - အထောက်အထား: ဆာ ဂျွန်မာရှယ် (Sir John Marshall) ၏ ၁၉၁၃-၁၉၃၄ တူးဖော်မှုမှတ်တမ်းအရ စေတီတော်အတွင်းမှ ဘက်ထရီယန်ဂရိ (Bactrian Greek) ဒင်္ဂါးများနှင့်အတူ ရွှေ၊ ငွေကြုတ်များဖြင့် ဌာပနာထားသော အရိုးဓာတ်တော်များကို ခိုင်မာစွာ တွေ့ရှိခဲ့ရသည်။
Link - ချိတ်ဆက်မှု: ထို့ကြောင့် ဤတွေ့ရှိချက်သည် ရိုးရာစာပေလာ ကလိင်္ဂ-သီရိလင်္ကာ လမ်းကြောင်းကို ပယ်ဖျက်ခြင်းမဟုတ်ဘဲ၊ ဂန္ဓာရဒေသအထိ ဓာတ်တော်ကိုးကွယ်မှု ပြန့်နှံ့ခဲ့ကြောင်းကို သမိုင်းဝင် ပထဝီဝင်အကျယ်အဝန်း (Geographical Complementarity) ရှုထောင့်မှ အသိပညာဗေဒအရ အပြန်အလှန် ဖြည့်ဆည်းအတည်ပြုပေးလျက်ရှိပါသည်။
4.3.2 Case Study 1.2: Kunala Stupa (ကုဏ္ဍလစေတီတော် - အံတော်နှင့် မျက်လုံးတော်ဓာတ်)
Claim - ဆိုလိုချက်: ကုဏ္ဍလစေတီတော်မှ အထောက်အထားများသည် ဗုဒ္ဓ၏ မျက်လုံးတော်နှင့် အံတော်ဓာတ်များအပေါ် ထားရှိသော သီးသန့်ကိုးကွယ်မှု (Specific relic cult) ကို သက်သေပြနေပါသည်။
Explanation - ရှင်းလင်းချက်: အသောကမင်းကြီး၏ သားတော် ကုဏ္ဍလမင်းသား၏ မျက်လုံးကန်းရခြင်း ဇာတ်လမ်းနှင့် ဆက်စပ်၍ တည်ထားသော ဤစေတီသည်၊ ဓာတ်တော်များ၏ ကုသပေးနိုင်သော တန်ခိုးအာနုဘော် (Healing power) ကို ယုံကြည်မှုဖြင့် ဌာပနာခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်။
Evidence - အထောက်အထား: ဂျွန်မာရှယ်၏ မှတ်တမ်းအရ ဤစေတီဟောင်းမှ အလွန်သေးငယ်သော ဓာတ်တော်ကြုတ်ကို တွေ့ရှိခဲ့ပြီး၊ ၎င်းသည် ဒေသတွင်း၌ အံတော်နှင့် မျက်လုံးတော်ဓာတ်များကို ရည်မှန်းကိုးကွယ်သည့် ရှေးဟောင်းအထောက်အထားအဖြစ် ပညာရှင်များက သတ်မှတ်ထားသည်။
Link - ချိတ်ဆက်မှု: ဤသည်မှာ ရိုးရာစာပေများက ဖွဲ့ဆိုသော ဓာတ်တော်များ၏ တန်ခိုးအာနုဘော် (Soteriological significance) ကို သမိုင်းဝင် ကိုးကွယ်မှုဓလေ့ (Historical Cultic Practice) အဖြစ် ရှေးဟောင်းသုတေသနက ဖြည့်ဆည်းသက်သေခံခြင်း (Conceptual Complementarity) ပင် ဖြစ်ပါသည်။
4.3.3 Case Study 1.3: Kalawan Stupa (ကလဝန်စေတီတော် - သွားတော်ကြုတ်)
Claim - ဆိုလိုချက်: ကလဝန်စေတီမှ တွေ့ရှိရသော ကြေးပြားကမ္ပည်းစာနှင့် သွားတော်ကြုတ်သည် ဓာတ်တော်များကို တရားဝင် သမိုင်းမှတ်တမ်းဖြင့် စနစ်တကျ ဌာပနာသည့် အလေ့အထကို ပြသနေပါသည်။
Explanation - ရှင်းလင်းချက်: ဓာတ်တော်ဌာပနာရာတွင် ရိုးရှင်းစွာ မြှုပ်နှံခြင်းမျိုး မဟုတ်ဘဲ၊ ခုနှစ်သက္ကရာဇ်နှင့် အလှူရှင်အမည်ကို တိကျစွာ မှတ်တမ်းတင်ထားခြင်းဖြင့် ထိုခေတ်က ဓာတ်တော်ကိုးကွယ်မှု၏ အဆင့်အတန်းမြင့်မားမှုကို တွေ့ရသည်။
Evidence - အထောက်အထား: ၁၉၃၂ ခုနှစ်တွင် ကလဝန်စေတီမှ ခရစ်နှစ်အစောပိုင်း (Year 134 of Azes) ၌ ဥပါသိကာမစန္ဒဒါသီ (Candradasi) က မြတ်စွာဘုရား၏ ဓာတ်တော်ကို ဌာပနာကြောင်း ခရော့သီ (Kharoshthi) အက္ခရာဖြင့် ရေးထိုးထားသော ကြေးပြားနှင့် ဓာတ်တော်ကြုတ်ကို တူးဖော်တွေ့ရှိခဲ့သည်။
Link - ချိတ်ဆက်မှု: ဤအထောက်အထားသည် ရိုးရာစာပေများပါ ဓာတ်တော်ကိုးကွယ်မှု သဒ္ဓါတရားကို သမိုင်းဝင် အထောက်အထားများက ရုပ်ဝတ္ထုပိုင်းဆိုင်ရာ ခိုင်မာမှုဖြင့် အပြန်အလှန် ဖြည့်ဆည်းပေးခြင်း (Epistemological Complementarity) ကို ထင်ရှားစွာ ပြသနေပါသည်။
4.3.4 Case Study 1.4: Giri Stupa (ဂီရိစေတီတော်)
Claim - ဆိုလိုချက်: ခိုင်ခံ့သော တောင်ကုန်းပေါ်တွင် တည်ရှိသည့် ဂီရိစေတီတော်သည် ရှေးဟောင်းဗုဒ္ဓဘာသာဝင်များက ဓာတ်တော်များကို ရန်သူများဘေးမှ ကာကွယ်ရန် မည်မျှ အရေးတကြီး ထိန်းသိမ်းခဲ့ကြောင်း သက်သေပြနေပါသည်။
Explanation - ရှင်းလင်းချက်: ဓာတ်တော်များသည် အဖိုးတန် ရတနာများဖြစ်ရုံသာမက ဘာသာရေးအသက်သွေးကြော ဖြစ်သောကြောင့်၊ ကျူးကျော်သူများ (ဥပမာ- ဟန်လူမျိုးများ White Huns) ဘေးမှ ကာကွယ်ရန် တောင်ထိပ်ခံတပ်များအတွင်း လျှို့ဝှက် ဌာပနာခဲ့ကြသည်။
Evidence - အထောက်အထား: ဂျွန်မာရှယ်၏ တူးဖော်မှုအရ ဂီရိဒေသရှိ ခံတပ်နှင့်တကွ တည်ဆောက်ထားသော ဘုန်းတော်ကြီးကျောင်းနှင့် စေတီပျက်များအတွင်းမှ ရှေးဟောင်းဓာတ်တော်ကြုတ်များကို လုံခြုံစွာ တွေ့ရှိခဲ့ရသည်။
Link - ချိတ်ဆက်မှု: ဤတွေ့ရှိချက်သည် ဓာတ်တော်များအား သက်ရှိဘုရားရှင်ကဲ့သို့ ကာကွယ်စောင့်ရှောက်လိုသည့် စာပေလာ သဒ္ဓါတရားကို၊ လက်တွေ့ ဗိသုကာပညာနှင့် ပထဝီဝင်အနေအထား (Architectural and Geographical Complementarity) အရ ဖြည့်ဆည်းသက်သေခံနေပါသည်။
4.3.5 Case Study 1.5: Mohra Moradu (မိုရာမိုရာဒူ)
Claim - ဆိုလိုချက်: မိုရာမိုရာဒူ စေတီမှ တွေ့ရှိရသော အနုပညာလက်ရာမြောက် ဓာတ်တော်ကြုတ်များသည် ဓာတ်တော်ကိုးကွယ်မှုနှင့် ဂန္ဓာရအနုပညာ (Gandharan Art) တို့၏ နက်ရှိုင်းသော ပေါင်းစပ်မှုကို သက်သေပြနေပါသည်။
Explanation - ရှင်းလင်းချက်: သာမန် ကြုတ်များဖြင့် ဌာပနာခြင်းမဟုတ်ဘဲ၊ စေတီငယ်ပုံစံ ထွင်းထုထားသော အနုစိတ် သလင်းကျောက်ကြုတ်များဖြင့် ပူဇော်ခြင်းသည် ထိုခေတ် လူ့အဖွဲ့အစည်း၏ ဓာတ်တော်အပေါ်ထားရှိသော အမြင့်မားဆုံး တန်ဖိုးထားမှုကို ဖော်ပြသည်။
Evidence - အထောက်အထား: တူးဖော်မှုမှတ်တမ်းများအရ ဤစေတီအတွင်းရှိ အလုံပိတ်အခန်းငယ်တစ်ခုမှ အလွန်လှပသော သလင်းကျောက် စေတီပုံစံ ဓာတ်တော်ကြုတ် (Crystal reliquary) နှင့် ရွှေပြားများကို တွေ့ရှိခဲ့ရသည်။
Link - ချိတ်ဆက်မှု: ဤသည်မှာ ရိုးရာကျမ်းဂန်များတွင် ဖွဲ့ဆိုလေ့ရှိသော ဓာတ်တော်တိုက်၏ ခမ်းနားမှုကို လက်တွေ့မြေပြင်မှ အနုပညာရုပ်ဝတ္ထုများက အမျိုးအစားနှင့် အနုပညာပိုင်းဆိုင်ရာအရ (Typological and Artistic Complementarity) အပြန်အလှန် ဖြည့်ဆည်းပေးခြင်း ဖြစ်ပါသည်။
4.3.6 Case Study 1.6: Jaulian (ဂျော်လီယန်)
Claim - ဆိုလိုချက်: ဂျော်လီယန်စေတီတော်မှ တွေ့ရှိချက်များသည် မြတ်စွာဘုရား၏ ဓာတ်တော်များကို ရုပ်ပိုင်းဆိုင်ရာရော စိတ်ပိုင်းဆိုင်ရာပါ ကုသပေးနိုင်သော အရှိန်အဝါ (Healing presence) အဖြစ် ကိုးကွယ်ခဲ့ကြောင်း ပြသနေပါသည်။
Explanation - ရှင်းလင်းချက်: ဤဘုန်းတော်ကြီးကျောင်းတိုက်ရှိ စေတီငယ်များတွင် ဓာတ်တော်များကို အများပြည်သူ ဖူးမြော်နိုင်ရန်နှင့် ရောဂါဘယ ကင်းဝေးစေရန် ရည်မှန်း၍ သီးသန့် ဌာပနာသည့် ကျင်းငယ်များ (Healing niches) ပါဝင်သည်။
Evidence - အထောက်အထား: ဂျွန်မာရှယ်၏ မှတ်တမ်းအရ ဂျော်လီယန်ရှိ စေတီငယ်များ၏ ခြေရင်းတွင် လက်ကိုသွင်း၍ ဆုတောင်းနိုင်သော အပေါက်ငယ်များပါရှိပြီး၊ ယင်းအတွင်းမှ ဓာတ်တော်ကြုတ်ငယ်များကို တွေ့ရှိရခြင်းက ကုသခြင်းဆိုင်ရာ ယုံကြည်မှုကို အတည်ပြုသည်။
Link - ချိတ်ဆက်မှု: ဤအထောက်အထားများအရ ရှေးဟောင်းဗုဒ္ဓဘာသာဝင်တို့သည် ဓာတ်တော်များအား သက်ရှိထင်ရှား ဘုရားရှင်ကဲ့သို့ သဘောထား ကိုးကွယ်ခဲ့ကြောင်း ထင်ရှားစွာ တွေ့ရပြီး၊ စာပေလာ တန်ခိုးအာနုဘော်ယုံကြည်မှုကို မြေပြင်အထောက်အထားက သက်သေခံခြင်း (Conceptual Complementarity) ပင် ဖြစ်ပါသည်။
4.3.7 Case Study 1.7: Bhamala (ဘမာလာ)
Claim - ဆိုလိုချက်: ဘမာလာစေတီ၏ ထူးခြားသော ကြက်ခြေခတ်ပုံစံ (Cruciform) ဗိသုကာနှင့် ဓာတ်တော်ဌာပနာမှုသည် ဒေသတွင်း ယဉ်ကျေးမှုများနှင့် ဓာတ်တော်ကိုးကွယ်မှုတို့၏ ဆင့်ကဲပြောင်းလဲမှုကို ပြသနေပါသည်။
Explanation - ရှင်းလင်းချက်: ပုံမှန် စက်ဝိုင်းပုံ စေတီများမှခွဲထွက်၍ ကက်ရှမီးယား (Kashmir) ဗိသုကာဟန် ပါဝင်သော ဤစေတီသည် ဓာတ်တော်ကိုးကွယ်မှု ယုံကြည်ချက်၏ ဒေသအလိုက် လိုက်လျောညီထွေ ပြောင်းလဲမှုကို ထင်ဟပ်သည်။
Evidence - အထောက်အထား: ဆာဂျွန်မာရှယ်နှင့် M.A. Sufi တို့၏ ၁၉၃၀ ပြည့်လွန်နှစ်များ တူးဖော်မှုအရ ကြက်ခြေခတ်ပုံစံ စေတီအောက်ခြေရှိ ဓာတ်တော်တိုက်အတွင်းမှ ခရစ်နှစ် ၄ ရာစုမှ ၅ ရာစုခန့်က ဓာတ်တော်များနှင့် ဒင်္ဂါးများကို တွေ့ရှိခဲ့ရသည်။
Link - ချိတ်ဆက်မှု: ထို့ကြောင့် ဤတူးဖော်တွေ့ရှိရသော အထောက်အထားများသည် ရိုးရာစာပေလာ မှတ်တမ်းများကို ပယ်ဖျက်ခြင်းမဟုတ်ဘဲ၊ ဂန္ဓာရဒေသအထိ ဓာတ်တော်ကိုးကွယ်မှုဓလေ့ မတူကွဲပြားသော ဗိသုကာဟန်များဖြင့် ပြန့်နှံ့ခဲ့ကြောင်းကို အမျိုးအစားနှင့် ပထဝီဝင်ဆိုင်ရာအရ ဖြည့်ဆည်းအတည်ပြုပေးလျက်ရှိပါသည်။
4.3.8 Case Study 1.8: Sirkap City Area (ဆာကပ်မြို့ဟောင်းဒေသ)
Claim - ဆိုလိုချက်: ဆာကပ်မြို့ဟောင်းဒေသရှိ စေတီများမှ တွေ့ရှိရသော ကျိုးပဲ့နေသော ရှေ့သွားတော်များနှင့် ဓာတ်တော်များသည် သာမန်ပြည်သူများအကြား ဓာတ်တော်ကိုးကွယ်မှုဓလေ့ နက်ရှိုင်းစွာ စိမ့်ဝင်နေမှုကို သက်သေပြနေပါသည်။
Explanation - ရှင်းလင်းချက်: ဘုရင်များသာမက မြို့သူမြို့သားများ ကိုယ်တိုင် မိမိတို့၏ အိမ်ခြေများအနီးရှိ စေတီငယ်များတွင် အဖိုးတန် ဓာတ်တော်များကို ဌာပနာကာ နေ့စဉ် ကိုးကွယ်ခဲ့ကြသည်။
Evidence - အထောက်အထား: ဂျွန်မာရှယ်၏ တူးဖော်မှုများအရ ဆာကပ်မြို့ဟောင်းအတွင်းရှိ ခေါင်းလောင်းပုံစေတီငယ်များ (Block F, G) အတွင်းမှ သွားတော်အပိုင်းအစများနှင့် ရိုးရှင်းသော ဓာတ်တော်ကြုတ်ငယ်များကို တူးဖော်ရရှိခဲ့သည်။
Link - ချိတ်ဆက်မှု: ဤရှေးဟောင်းသုတေသနဆိုင်ရာ တွေ့ရှိချက်သည် ရိုးရာကျမ်းဂန်များတွင် စွယ်တော် ၄ ဆူကိုသာ အလေးပေးဖော်ပြသော်လည်း၊ လက်တွေ့မြေပြင်တွင် အခြားသော သွားတော်များကိုပါ တခမ်းတနား ကိုးကွယ်ခဲ့သည့် ဓလေ့အမှန်တကယ် ရှိခဲ့ကြောင်း သက်သေပြနေပါသည်။ (Typological Complementarity)။
4.3.9 Case Study 1.9: Bhir Mound (ဘီယာမောင့်ဒ်)
Claim - ဆိုလိုချက်: တက္ကသီလာ၏ အစောဆုံးမြို့ဟောင်းဖြစ်သော ဘီယာမောင့်ဒ်မှ အထောက်အထားများသည် ဗုဒ္ဓဘာသာ ဓာတ်တော်ကိုးကွယ်မှု၏ အစောဆုံး အမြစ်တွယ်မှုကို ပြသနေပါသည်။
Explanation - ရှင်းလင်းချက်: မောရိယ (Mauryan) ခေတ်ကာလမှ စတင်၍ ဤဒေသတွင် ဗုဒ္ဓဘာသာ ယုံကြည်မှုနှင့် ဓာတ်တော်ကိုးကွယ်မှု အစပျိုးခဲ့ကြောင်းကို ရုပ်ဝတ္ထုများက ညွှန်ပြနေသည်။
Evidence - အထောက်အထား: ဤနေရာမှ တွေ့ရှိရသော အစောပိုင်း အကြွေစေ့များနှင့် စေတီငယ်များ၏ အကြွင်းအကျန်များသည် အသောကမင်းကြီးမတိုင်မီ သို့မဟုတ် အသောကမင်းကြီးခေတ်ကတည်းက ဓာတ်တော်ယုံကြည်မှု တည်ရှိနေပြီဖြစ်ကြောင်း ရှေးဟောင်းသုတေသနပညာရှင်များက အတည်ပြုထားသည်။
Link - ချိတ်ဆက်မှု: ထို့ကြောင့် ဤတွေ့ရှိချက်သည် ရိုးရာစာပေလာ ကလိင်္ဂ-သီရိလင်္ကာ လမ်းကြောင်းကို ပယ်ဖျက်ခြင်းမဟုတ်ဘဲ၊ အစောပိုင်းကာလကတည်းက အိန္ဒိယအနောက်မြောက်ပိုင်းအထိ ဓာတ်တော်ကိုးကွယ်မှုဓလေ့ ပြန့်နှံ့ခဲ့ကြောင်းကို သမိုင်းဝင် ပထဝီဝင်အကျယ်အဝန်းအရ (Geographical Complementarity) အပြန်အလှန် ဖြည့်ဆည်းပေးပါသည်။
Case 2: Afghanistan & Higher Gandhara Region Analysis (ဂန္ဓာရနှင့် အာဖဂန်ဒေသစု)
4.3.10 Case Study 2.1: Bimaran Stupa No. 2 (ဗိမရန်စေတီတော်)
Claim - ဆိုလိုချက်: အာဖဂန်နစ္စတန်ရှိ ဗိမရန်စေတီတော်မှ တူးဖော်ရရှိသော ရွှေကြုတ်နှင့် သွားတော်များသည် ဂန္ဓာရအနုပညာနှင့် ဓာတ်တော်ကိုးကွယ်မှု၏ အမြင့်မားဆုံး ပေါင်းစပ်မှုကို ပြသနေပါသည်။
Explanation - ရှင်းလင်းချက်: ဗိမရန် ရွှေကြုတ် (Bimaran Casket) သည် ကမ္ဘာ့ရှေးအကျဆုံး ဗုဒ္ဓရုပ်တုတော် ပါဝင်သော ကြုတ်များအနက် တစ်ခုဖြစ်ပြီး၊ ဓာတ်တော်များကို ဘုရားရှင်၏ ကိုယ်စားပြု ရုပ်တုတော်များဖြင့် ခြံရံဌာပနာသည့် အလေ့အထကို ဖော်ပြသည်။
Evidence - အထောက်အထား: ချားလ်စ် မေဆင် (Charles Masson) ၏ ၁၈၃၀ ပြည့်လွန်နှစ်များ တူးဖော်မှုအရ စတီးတိုက် (Steatite) ကျောက်ကြုတ်အတွင်း၌ အလွန်လှပသော ရွှေကြုတ်ကို တွေ့ရပြီး၊ ယင်းအတွင်း၌ မီးကျွမ်းနေသော ပုလဲများ၊ အဖိုးတန်ကျောက်များနှင့်အတူ သွားတော်/အရိုးတော် အပိုင်းအစများကို တူးဖော်ရရှိခဲ့သည်။
Link - ချိတ်ဆက်မှု: ဤတွေ့ရှိချက်သည် ဓာတ်တော်များအား သက်ရှိဘုရားရှင်ကဲ့သို့ ပူဇော်သော ရိုးရာစာပေလာ သဒ္ဓါတရားကို သမိုင်းဝင် ရုပ်ဝတ္ထုအနုပညာဖြင့် (Typological and Conceptual Complementarity) ခိုင်မာစွာ ဖြည့်ဆည်းပေးခြင်း ဖြစ်ပါသည်။
4.3.11 Case Study 2.2: The Senavarma Casket (သေနာဝမ္မကြုတ် - သွေးစေတီနှင့် သွားတော်)
Claim - ဆိုလိုချက်: သေနာဝမ္မ ကမ္ပည်းစာပါ ဓာတ်တော်ကြုတ်သည် ရှေးခေတ်မင်းများ ကိုယ်တိုင် ဓာတ်တော်များကို အသက်ဝင်နေသော တန်ခိုးရှင်အဖြစ် ကိုးကွယ်ခဲ့ကြောင်း အခိုင်အမာ သက်သေပြနေပါသည်။
Explanation - ရှင်းလင်းချက်: ဤကမ္ပည်းစာတွင် ဓာတ်တော်ကို သာမန်ရုပ်ကြွင်းအဖြစ် မဟုတ်ဘဲ၊ လောကကို ကယ်တင်နိုင်သော ဘုရားရှင်၏ အသက်ဝင်နေသော တန်ခိုးအာနုဘော်အဖြစ် ရည်မှန်း၍ သွေးစေတီများတွင် ဌာပနာခဲ့ကြောင်း ဖော်ပြထားသည်။
Evidence - အထောက်အထား: ရစ်ချတ် ဆော်လမွန် (Richard Salomon) ၏ လေ့လာချက်အရ အိုဒီရာဇာ သေနာဝမ္မ (King Senavarma of Odi) က မြတ်စွာဘုရား၏ ဓာတ်တော်ကို ဌာပနာရာတွင် ဂန္ဓာရီ (Gandhari) ဘာသာ စကားဖြင့် "ဘုရားရှင်၏ အသက်ဝင်နေသော ဓာတ်တော် (Prana)" ဟု အတိအလင်း ရေးထိုးထားကြောင်း တွေ့ရသည်။
Link - ချိတ်ဆက်မှု: ဤကမ္ပည်းစာပါ အထောက်အထားများအရ ရှေးဟောင်းဗုဒ္ဓဘာသာဝင်တို့သည် ဓာတ်တော်များအား သက်ရှိထင်ရှား ဘုရားရှင်ကဲ့သို့ (Living Presence) သဘောထား ကိုးကွယ်ခဲ့ကြောင်း ထင်ရှားစွာ တွေ့ရပြီး၊ ဤသည်မှာ စာပေလာ တန်ခိုးအာနုဘော်ယုံကြည်မှုကို ရှေးဟောင် းသုတေသနက ဖြည့်ဆည်းသက်သေခံခြင်း (Conceptual Complementarity) ပင် ဖြစ်ပါသည်။
4.3.12 Case Study 2.3: Ahin Posh Stupa (အဟင်ပို့ရှ် - ရှေ့သွားတော် ၅ ဆူ)
Claim - ဆိုလိုချက်: အဟင်ပို့ရှ်စေတီမှ တူးဖော်ရရှိသော ရောမ-ကုသျှန် ဒင်္ဂါးများနှင့် ရှေ့သွားတော်များသည် နိုင်ငံတကာ ကုန်သွယ်ရေးလမ်းကြောင်း ကြီးများနှင့် ဓာတ်တော်ကိုးကွယ်မှုတို့၏ ဆက်စပ်မှုကို သက်သေပြနေပါသည်။
Explanation - ရှင်းလင်းချက်: ဓာတ်တော်ဌာပနာရာတွင် ရောမဧကရာဇ်များ၏ ရွှေဒင်္ဂါးများကိုပါ ထည့်သွင်းပူဇော်ခြင်းဖြင့်၊ ထိုခေတ်က ဓာတ်တော်မွေတော်များ အပေါ် ထားရှိသည့် အမြင့်မားဆုံးသော စီးပွားရေးနှင့် ဘာသာရေး တန်ဖိုးထားမှု ကို မြင်တွေ့ရသည်။
Evidence - အထောက်အထား: ဝီလျံ ဆင်ပ်ဆန် (William Simpson) ၏ ၁၈၇၈ ခုနှစ် တူးဖော်မှုမှတ်တမ်းအရ စေတီတိုက်အတွင်းမှ ရွှေကြုတ်တစ်လုံးကို တွေ့ရှိခဲ့ပြီး၊ ယင်းအတွင်း၌ သွားတော်အပိုင်းအစများနှင့်အတူ ရောမဧကရာဇ် Trajan နှင့် ကုသျှန်မင်း Kanishka တို့၏ ရွှေဒင်္ဂါးများကို အတူတကွ ဌာပနာထားကြောင်း အတည်ပြုခဲ့သည်။
Link - ချိတ်ဆက်မှု: ထို့ကြောင့် ဤရှေးဟောင်းသုတေသနဆိုင်ရာ တွေ့ရှိချက်သည် ရိုးရာကျမ်းဂန်များတွင် စွယ်တော် ၄ ဆူကိုသာ ဇာတ်လမ်းဆင် အလေးပေးဖော်ပြသော်လည်း၊ လက်တွေ့မြေပြင်တွင် ရှေ့သွားတော်များပါ ကိုးကွယ်ခဲ့သည့် ဓလေ့ရှိခဲ့ကြောင်း သက်သေပြနေပါသည်။ (Typological Complementarity)။
4.3.13 Case Study 2.4: The Shinkot Casket (ရှင်ကော့တ်ကြုတ်)
Claim - ဆိုလိုချက်: ရှင်ကော့တ် ဓာတ်တော်ကြုတ် ကမ္ပည်းစာသည် ဓာတ်တော်များအပေါ် ထားရှိသည့် ရှေးဟောင်းဗုဒ္ဓဘာသာဝင်များ၏ သဒ္ဓါတရားနှင့် အသက်ဝင်နေသော ကိုးကွယ်မှုအယူအဆကို အခိုင်အမာ သက်သေပြနေပါသည်။
Explanation - ရှင်းလင်းချက်: ဤကမ္ပည်းစာသည် ဓာတ်တော်ကို ရိုးရှင်းသော ရုပ်ဝတ္ထုအဖြစ်သာ မဟုတ်ဘဲ၊ သက်ရှိထင်ရှား မြတ်စွာဘုရားကိုယ်တော်တိုင်အဖြစ် သဘောထားကာ မင်းနှင့်တကွ ပြည်သူများက ကိုးကွယ်ခဲ့ကြကြောင်းကို သမိုင်းအထောက်အထားအရ ထင်ဟပ်စေသည်။
Evidence - အထောက်အထား: N.G. Majumdar ၏ လေ့လာချက်အရ ဘုရင် မိလိန္ဒမင်း (Menander) လက်ထက် ဝန်းကျင်တွင် ရေးထိုးခဲ့သော ဤကျောက်စာ၌ ဗိဇယမိတ္တ (Vijayamitra) မင်းက မြတ်စွာဘုရား၏ ဓာတ်တော်ကို အသက်ဝင်နေသော တန်ခိုးရှင်အဖြစ် ရည်မှန်း၍ ဌာပနာခဲ့ကြောင်း ခရော့သီ ဘာသာစကားဖြင့် အတိအလင်း ရေးထိုးထားသည်။
Link - ချိတ်ဆက်မှု: ဤသည်မှာ ရိုးရာစာပေများက ဖွဲ့ဆိုသော ဓာတ်တော်များ၏ တန်ခိုးအာနုဘော်ကို သမိုင်းဝင် ကိုးကွယ်မှုဓလေ့ (Historical Cultic Practice) အဖြစ် ရှေးဟောင်းသုတေသနက အသိပညာဗေဒအရ ဖြည့်ဆည်းသက်သေခံခြင်း (Conceptual Complementarity) ကို အထင်အရှား ပြသနေခြင်း ဖြစ်ပါသည်။
4.3.14 Case Study 2.5: The Sihanada Reliquary (သီဟနာဒမင်းသား ကမ္ပည်းစာ)
Claim - ဆိုလိုချက်: သီဟနာဒ ကမ္ပည်းစာပါ ဓာတ်တော်ကြုတ်သည် ဂန္ဓာရဒေသရှိ မင်းစိုးရာဇာများအကြား မြတ်စွာဘုရား၏ ဓာတ်တော်များကို မိသားစု အမွေအနှစ်နှင့် နိုင်ငံရေးအာဏာ တည်ဆောက်မှုအဖြစ် အသုံးပြုခဲ့ကြောင်းကို ပြသနေပါသည်။
Explanation - ရှင်းလင်းချက်: ဤကမ္ပည်းစာများအရ ဓာတ်တော်များကို ဌာပနာရာတွင် မိမိတို့၏ ဆွေစဉ်မျိုးဆက် ဘုန်းတန်ခိုးကြီးမားစေရန် ဆုတောင်းစာများ ရေးထိုးလေ့ရှိပြီး ဓာတ်တော်များ၏ ဝိညာဉ်ရေးရာ စွမ်းအားကို ယုံကြည်ကြသည်။
Evidence - အထောက်အထား: ရှေးဟောင်းသုတေသနပညာရှင်များ၏ မှတ်တမ်းအရ ခရော့သီကမ္ပည်းစာ ရေးထိုးထားသော ဤကြုတ်အတွင်းမှ သွားတော်နှင့် အရိုးတော် အများအပြားကို တွေ့ရှိရပြီး မင်းမျိုးမင်းနွယ်များ၏ ကိုးကွယ်မှုအထောက်အထားအဖြစ် အတည်ပြုထားသည်။
Link - ချိတ်ဆက်မှု: ဤတွေ့ရှိချက်သည် ရိုးရာကျမ်းဂန်များတွင် စွယ်တော် ၄ ဆူကိုသာ အလေးပေးဖော်ပြသော်လည်း၊ လက်တွေ့မြေပြင်တွင် အခြားသော သွားတော် (၁၁) ဆူ အစရှိသည်တို့ကိုပါ တခမ်းတနား ကိုးကွယ်ခဲ့သည့် ဓလေ့အမှန်တကယ် ရှိခဲ့ကြောင်း (Typological Complementarity) အပြန်အလှန် ဖြည့်ဆည်းပေးပါသည်။
4.3.15 Case Study 2.6: Mankiala Stupa (မဏိကျလစေတီတော်)
Claim - ဆိုလိုချက်: ပါကစ္စတန်ရှိ မဂ္ဂီဠ (မဏိကျလ) စေတီမှ ရှာဖွေတွေ့ရှိမှုများသည် ကုသျှန်ခေတ် အနောက်မြောက် အိန္ဒိယဒေသတွင် မင်းစိုးရာဇာများ၏ အထောက်အပံ့ဖြင့် ဓာတ်တော်ကိုးကွယ်မှုဓလေ့ ကျယ်ကျယ်ပြန့်ပြန့် ထွန်းကားခဲ့ကြောင်းကို ပြသနေပါသည်။
Explanation - ရှင်းလင်းချက်: ရိုးရာစာပေများတွင် အသောကမင်းကြီးကိုသာ အဓိကထားသော်လည်း၊ ရှေးဟောင်းသုတေသန အထောက်အထားများအရ ကနိသျှက (Kanishka) နှင့် ဟုဝိသျှက (Huvishka) အစရှိသော ကုသျှန်မင်းဆက်များ လက်ထက်တွင်လည်း ဓာတ်တော်များကို ရွှေ၊ ငွေ၊ ကြေး ကြုတ်များဖြင့် ခမ်းနားစွာ ဌာပနာခဲ့ကြောင်း တွေ့ရသည်။
Evidence - အထောက်အထား: ဗိုလ်ချုပ် ဗင်ကျူရာ (Ventura) ၏ တူးဖော်မှုအရ စေတီတော်အတွင်းမှ ကုသျှန်မင်းများ၏ ဒင်္ဂါးများနှင့်အတူ ဓာတ်တော်များ ကိန်းဝပ်ရာ ကြေးကြုတ်များကို အဆင့်ဆင့် ဌာပနာထားကြောင်း အတိအကျ တူးဖော်တွေ့ရှိခဲ့ရသည်။
Link - ချိတ်ဆက်မှု: ထို့ကြောင့် ဤတူးဖော်တွေ့ရှိရသော အထောက်အထားများသည် ရိုးရာစာပေလာ လမ်းကြောင်းများကို ပယ်ဖျက်ခြင်းမဟုတ်ဘဲ၊ ဂန္ဓာရဒေသအထိပါ ဓာတ်တော်ကိုးကွယ်မှုဓလေ့ ပြန့်နှံ့ခဲ့ကြောင်းကို သမိုင်းဝင် ပထဝီဝင်အကျယ်အဝန်း (Geographical Complementarity) ရှုထောင့်မှ အသိပညာဗေဒအရ အပြန်အလှန် ဖြည့်ဆည်းအတည်ပြုပေးလျက်ရှိပါသည်။
4.3.16 Case Study 2.7: Hadda Region Stupas (ဟဒ္ဒဒေသရှိ စေတီတော်များ)
Claim - ဆိုလိုချက်: အာဖဂန်နစ္စတန်ရှိ ဟဒ္ဒ (Hadda) ဒေသမှ စေတီများ တူးဖော်တွေ့ရှိမှုသည် ဂန္ဓာရအလွန် ဗဟိုအာရှဒေသများအထိ သွားတော်နှင့် ဓာတ်တော်ကိုးကွယ်မှုဓလေ့ ကျယ်ပြန့်စွာ ကိန်းဝပ်ခဲ့ကြောင်းကို ပြသနေပါသည်။
Explanation - ရှင်းလင်းချက်: ဗုဒ္ဓဘာသာသည် ပိုးလမ်းမကြီး (Silk Road) တစ်လျှောက် အလွန်စနစ်ကျသော ဓာတ်တော်ဌာပနာမှု အလေ့အထများဖြင့် ခိုင်မာစွာ အမြစ်တွယ်ခဲ့ကြောင်းကို ဤစေတီအစုအဝေးများက ညွှန်ပြနေသည်။
Evidence - အထောက်အထား: ချားလ်စ် မေဆင် (Charles Masson) နှင့် ဂျူးလ် ဘာသူး (Jules Barthoux) တို့၏ တူးဖော်မှုမှတ်တမ်းများအရ Hadda ဒေသ စေတီများမှ ရွှေ၊ ငွေ၊ ကျောက်မျက်ရတနာများဖြင့် မွမ်းမံထားသော ဓာတ်တော်ကြုတ်များနှင့်အတူ သွားတော် ၃ ဆူခန့်ကို အဖိုးတန်ဒင်္ဂါးများနှင့်အတူ တူးဖော်ရရှိခဲ့သည်။
Link - ချိတ်ဆက်မှု: ဤသည်မှာ သမိုင်းဝင် တူးဖော်မှုများက ရိုးရာစာပေ၏ လိုအပ်ချက်ကို အမျိုးအစားစုံလင်မှုနှင့် ပထဝီဝင်အကျယ်အဝန်း (Typological and Geographical Complementarity) ဖြင့် အပြန်အလှန် ဖြည့်ဆည်းပေးခြင်းပင် ဖြစ်ပါသည်။
4.3.17 Case Study 2.8: Tapa Shotor (တပ္ပရှိုတာ)
Claim - ဆိုလိုချက်: တပ္ပရှိုတာ စေတီမှ တွေ့ရှိရသော အထောက်အထားများသည် လောဟိတက (သွေးတော်) နှင့် အခြားဓာတ်တော်များ၏ အဆက်အစပ်ကို သမိုင်းဝင်အထောက်အထားအဖြစ် ဖော်ပြနေပါသည်။
Explanation - ရှင်းလင်းချက်: ဂန္ဓာရ အနုပညာလက်ရာများဖြင့် မွမ်းမံထားသော ဤဘုန်းတော်ကြီးကျောင်းတိုက်သည် ဓာတ်တော်များကို ဂူကြိုဂူကြားများတွင်သာမက လူမြင်ကွင်း၌ ခမ်းနားစွာ ပူဇော်သည့် အလေ့အထကို ပြသသည်။
Evidence - အထောက်အထား: ရှေးဟောင်းသုတေသနပညာရှင် Zemaryalai Tarzi ၏ တူးဖော်မှုအရ အလွန်အသက်ဝင်သော ရွှံ့စေးရုပ်တုများ (Stucco figures) ဖြင့် ခြံရံထားသော ဓာတ်တော်တိုက်အတွင်း သွေးတော်နှင့် အရိုးတော် အကြွင်းအကျန်များကို စနစ်တကျ တွေ့ရှိခဲ့ရသည်။
Link - ချိတ်ဆက်မှု: ထို့ကြောင့် ဤတွေ့ရှိချက်သည် ဓာတ်တော်များအား သက်ရှိဘုရားရှင်ကဲ့သို့ ပူဇော်သော ရိုးရာစာပေလာ သဒ္ဓါတရားကို သမိုင်းဝင် ရုပ်ဝတ္ထုအနုပညာဖြင့် (Typological and Conceptual Complementarity) ခိုင်မာစွာ ဖြည့်ဆည်းပေးခြင်း ဖြစ်ပါသည်။
4.3.18 Case Study 2.9: Rukhuna Reliquary (ရုခုဏကြုတ်)
Claim - ဆိုလိုချက်: ရုခုဏ ဓာတ်တော်ကြုတ် ကမ္ပည်းစာသည် ဝိဇယမေတ္တာ (Vijayamitra) မင်းဆက်များ၏ ဓာတ်တော်ပူဇော်မှု သမိုင်းကြောင်းကို တိကျစွာ မှတ်တမ်းတင်ထားသော အထောက်အထားဖြစ်ပါသည်။
Explanation - ရှင်းလင်းချက်: ဤကမ္ပည်းစာသည် ဗုဒ္ဓ၏ ဓာတ်တော်များကို ဘုရင်နှင့် မိဖုရားတို့ ကိုယ်တိုင် နန်းတွင်းအမွေအနှစ်သဖွယ် တန်ဖိုးထား ဌာပနာခဲ့ကြောင်းကို ပြသနေသည်။
Evidence - အထောက်အထား: ရစ်ချတ် ဆော်လမွန် (Richard Salomon) ၏ လေ့လာချက်အရ ဝိဇယမေတ္တာမင်း၏ မိဖုရား ရုခုဏ (Rukhuna) က ဗုဒ္ဓ၏ သွားတော်/အရိုးတော်များကို ငွေကြုတ်ဖြင့် ဌာပနာကြောင်း ခရော့သီဘာသာစကားဖြင့် အတိအလင်း ရေးထိုးထားသည်။
Link - ချိတ်ဆက်မှု: ဤကမ္ပည်းစာပါ အထောက်အထားများအရ ရှေးဟောင်းဗုဒ္ဓဘာသာဝင်တို့သည် ဓာတ်တော်များအား သက်ရှိထင်ရှား ဘုရားရှင်ကဲ့သို့ (Living Presence) သဘောထား ကိုးကွယ်ခဲ့ကြောင်း ထင်ရှားစွာ တွေ့ရပြီး၊ ဤသည်မှာ စာပေလာယုံကြည်မှုကို ရှေးဟောင်းသုတေသနက ဖြည့်ဆည်းသက်သေခံခြင်း (Conceptual Complementarity) ပင် ဖြစ်ပါသည်။
4.3.19 Case Study 2.10: Kanishka Stupa (ကနိသျှကစေတီတော်)
Claim - ဆိုလိုချက်: ပက်ရှဝါမြို့အနီးရှိ ကနိသျှကစေတီတော်မှ တွေ့ရှိချက်များသည် ကုသျှန်ဧကရာဇ် ကနိသျှကမင်းကြီး၏ ဓာတ်တော်ကိုးကွယ်မှုနှင့် မဟာယာန-ထေရဝါဒ အကူးအပြောင်းကာလ ယုံကြည်မှုများကို အခိုင်အမာ သက်သေပြနေပါသည်။
Explanation - ရှင်းလင်းချက်: သမိုင်းတွင် အကြီးဆုံးစေတီများအနက် တစ်ဆူဖြစ်သော ဤစေတီသည် ဘုရင်အာဏာနှင့် ဗုဒ္ဓ၏ တန်ခိုးအာနုဘော်ကို ပေါင်းစပ်တည်ဆောက်ထားခြင်း ဖြစ်သည်။
Evidence - အထောက်အထား: ၁၉၀၈-၁၉၀၉ ခုနှစ်တွင် D.B. Spooner ၏ တူးဖော်မှုအရ ကနိသျှကမင်း၏ ပုံတော်နှင့် ဗုဒ္ဓရုပ်ပွားတော်များ ထွင်းထုထားသော နာမည်ကျော် ကြေးကြုတ် (Kanishka Casket) နှင့်အတူ ဓာတ်တော်များကို တူးဖော်တွေ့ရှိခဲ့ရသည်။
Link - ချိတ်ဆက်မှု: ထို့ကြောင့် ဤတူးဖော်တွေ့ရှိရသော အထောက်အထားများသည် ရိုးရာစာပေလာ လမ်းကြောင်းများကို ပယ်ဖျက်ခြင်းမဟုတ်ဘဲ၊ ဂန္ဓာရဒေသအထိပါ ဓာတ်တော်ကိုးကွယ်မှုဓလေ့ နိုင်ငံတော်အဆင့် ပြန့်နှံ့ခဲ့ကြောင်းကို သမိုင်းဝင် ပထဝီဝင်အကျယ်အဝန်း (Geographical Complementarity) ရှုထောင့်မှ အပြန်အလှန် ဖြည့်ဆည်းအတည်ပြုပေးလျက်ရှိပါသည်။
4.3.20 Case Study 2.11: Takht-i-Bahi (တပ်ခ်တီဘာဟီ)
Claim - ဆိုလိုချက်: တောင်ကုန်းပေါ်တွင် တည်ရှိသော တပ်ခ်တီဘာဟီ ဘုန်းတော်ကြီးကျောင်းတိုက်မှ တွေ့ရှိချက်များသည် ဓာတ်တော်ကိုးကွယ်မှု၏ ဝိညာဉ်ရေးရာနှင့် တရားအားထုတ်မှုဆိုင်ရာ ဆက်စပ်မှုကို ပြသနေပါသည်။
Explanation - ရှင်းလင်းချက်: ဤနေရာရှိ စေတီငယ်များသည် ရဟန်းတော်များ တရားထိုင်ရာ ကျောင်းဆောင်များနှင့် အနီးကပ် တည်ရှိပြီး ဓာတ်တော်များကို ကမ္မဋ္ဌာန်းအာရုံပြုရာ အရာအဖြစ် အသုံးပြုခဲ့ကြောင်း ညွှန်ပြသည်။
Evidence - အထောက်အထား: D.B. Spooner နှင့် H. Hargreaves တို့၏ တူးဖော်မှုမှတ်တမ်းများအရ ဤကျောင်းတိုက်၏ ဗဟိုစေတီရင်ပြင်တွင် လှပသော ဂန္ဓာရလက်ရာ ကျောက်ဆစ်ရုပ်တုများနှင့်အတူ ဓာတ်တော်ဌာပနာရာ နေရာများကို စနစ်တကျ တွေ့ရှိရသည်။
Link - ချိတ်ဆက်မှု: ဤသည်မှာ ရိုးရာစာပေများက ဖွဲ့ဆိုသော ဓာတ်တော်များ၏ တန်ခိုးအာနုဘော် (Soteriological significance) ကို သမိုင်းဝင် ကိုးကွယ်မှုဓလေ့နှင့် ဝိညာဉ်ရေးရာ အလေ့အကျင့်အဖြစ် ရှေးဟောင်းသုတေသနက ဖြည့်ဆည်းသက်သေခံခြင်း (Conceptual Complementarity) ကို အထင်အရှား ပြသနေခြင်း ဖြစ်ပါသည်။
4.3.21 Case Study 2.12: Butkara/Swat (ဘုက္ကရစေတီတော်)
Claim - ဆိုလိုချက်: ဆွတ်တောင်ကြား (Swat Valley) ရှိ ဘုက္ကရစေတီတော်မှ တွေ့ရှိချက်များသည် အစောပိုင်း အသောကမင်းခေတ်မှစ၍ ဂန္ဓာရခေတ်နှောင်းပိုင်းအထိ ဓာတ်တော်ကိုးကွယ်မှု၏ အဆင့်ဆင့် တိုးချဲ့တည်ဆောက်မှုကို သက်သေပြနေပါသည်။
Explanation - ရှင်းလင်းချက်: စေတီတော်ကို တစ်ကြိမ်တည်း တည်ဆောက်ခြင်းမဟုတ်ဘဲ ခေတ်အဆက်ဆက် ဘုရင်များက မူလဓာတ်တော်ကို ဗဟိုပြု၍ စေတီကို အထပ်ထပ် မွမ်းမံချဲ့ထွင်ခဲ့ကြသည်။
Evidence - အထောက်အထား: အီတလီ ရှေးဟောင်းသုတေသနပညာရှင် Domenico Faccenna ၏ တူးဖော်မှုမှတ်တမ်းအရ မူလ မောရိယခေတ် စေတီငယ်ကို ဝန်းရံ၍ နောက်ပိုင်းခေတ်များတွင် အထပ်ထပ် တည်ဆောက်ထားသော ဗိသုကာအလွှာ ၅ ခုကို ဓာတ်တော် အထောက် အထားများနှင့်တကွ တွေ့ရှိခဲ့ရသည်။
Link - ချိတ်ဆက်မှု: ထို့ကြောင့် ဤတူးဖော်တွေ့ရှိရသော အထောက်အထားများသည် ရိုးရာစာပေလာ ကလိင်္ဂ-သီရိလင်္ကာ လမ်းကြောင်းကို ပယ်ဖျက်ခြင်းမဟုတ်ဘဲ၊ ဂန္ဓာရဒေသအထိ ဓာတ်တော်ကိုးကွယ်မှုဓလေ့ ပြန့်နှံ့ခဲ့ကြောင်းကို သမိုင်းဝင် ပထဝီဝင်အကျယ်အဝန်း (Geographical Complementarity) ရှုထောင့်မှ အပြန်အလှန် ဖြည့်ဆည်းအတည်ပြုပေးလျက်ရှိပါသည်။
4.3.22 Case Study 2.13: Passani Stupa (ပါသာနီစေတီတော်)
Claim - ဆိုလိုချက်: အာဖဂန်နစ္စတန်ရှိ ပါသာနီစေတီမှ တူးဖော်ရရှိသော အထောက်အထားများသည် ဗဟိုအာရှ လမ်းကြောင်းတစ်လျှောက်ရှိ ဓာတ်တော်ကိုးကွယ်မှုဓလေ့ စရိုက်များကို အခိုင်အမာ သက်သေပြနေပါသည်။
Explanation - ရှင်းလင်းချက်: ဤစေတီသည် ရှေးဟောင်းခရီးသွားများနှင့် ကုန်သည်များအတွက် ဘာသာရေး ဗဟိုချက်တစ်ခုအဖြစ် တည်ရှိခဲ့ပြီး ဓာတ်တော်များကို ခမ်းနားစွာ ပူဇော်ထားသည်။
Evidence - အထောက်အထား: ချားလ်စ် မေဆင် (Charles Masson) ၏ မှတ်တမ်းအရ စေတီအတွင်းမှ ဓာတ်တော်ကြုတ်များနှင့် အတူ အစောပိုင်းခေတ် ဒင်္ဂါးပြားများကို တူးဖော်ရရှိခဲ့သည်။
Link - ချိတ်ဆက်မှု: ထို့ကြောင့် ဤတွေ့ရှိချက်များသည် ရိုးရာကျမ်းဂန်များတွင် အတိအကျ မပါဝင်ခဲ့သော အာဖဂန်နစ္စတန်နှင့် ဗဟိုအာရှ လမ်းကြောင်းတစ်လျှောက်ရှိ ဓာတ်တော်ကိုးကွယ်မှု ဓလေ့စရိုက်များကို အခိုင်အမာ သက်သေပြနေပြီး၊ ထေရဝါဒ၏ သဒ္ဓါတရားကို ရှေးဟောင်းသုတေသနက အသိပညာဗေဒအရ (Epistemologically) ခိုင်မာအောင် အားဖြည့်ပေးကြောင်း ပေါ်လွင်စေပါသည်။
4.3.23 Case Study 2.14: Wardak Stupa (ဝါဒပ်စေတီတော်)
Claim - ဆိုလိုချက်: ဝါဒပ်စေတီတော်မှ တွေ့ရှိရသော ကြေးဝါဓာတ်တော်ကြုတ် (Wardak Vase) သည် မဟာသံဃိက (Mahasanghika) ဂိုဏ်း၏ ဓာတ်တော်ကိုးကွယ်မှုနှင့် ဂန္ဓာရခေတ် ယုံကြည်မှုများကို အခိုင်အမာ သက်သေပြနေပါသည်။
Explanation - ရှင်းလင်းချက်: ဤကြုတ်ပေါ်ရှိ ကမ္ပည်းစာသည် ဗုဒ္ဓ၏ ဓာတ်တော်များကို ဌာပနာရာတွင် မိဘဆွေမျိုးများ၏ သံသရာဝဋ်ဆင်းရဲမှ လွတ်မြောက်ရေးအတွက် ရည်စူးကြောင်း တိကျစွာ ဖော်ပြထားသည်။
Evidence - အထောက်အထား: ချားလ်စ် မေဆင်၏ တူးဖော်မှုအရ ဟုဝိသျှက (Huvishka) မင်း သက္ကရာဇ် ၅၁ ခုနှစ်တွင် ရေးထိုးထားသော ကြေးဝါကြုတ်ကို တွေ့ရပြီး၊ ယင်းတွင် မြတ်စွာဘုရား၏ ဓာတ်တော်ကို မဟာသံဃိကဂိုဏ်းဝင်များထံ လှူဒါန်းကြောင်း ခရော့သီဘာသာဖြင့် ရေးထိုးထားသည်။
Link - ချိတ်ဆက်မှု: ဤကမ္ပည်းစာပါ အထောက်အထားများအရ ရှေးဟောင်းဗုဒ္ဓဘာသာဝင်တို့သည် ဓာတ်တော်များအား သက်ရှိထင်ရှား ဘုရားရှင်ကဲ့သို့ သဘောထား ကိုးကွယ်ခဲ့ကြောင်း ထင်ရှားစွာ တွေ့ရပြီး ဤသည်မှာ စာပေလာယုံကြည်မှုကို မြေပြင်အထောက်အထားက ဖြည့်ဆည်းသက်သေခံခြင်း (Conceptual Complementarity) ပင် ဖြစ်ပါသည်။
4.3.24 Case Study 2.15: Jamal Garhi & Loriyan Tangai (ဂျာမားလ်ဂါဟီ နှင့် လိုရီယန်တန်ဂိုင်)
Claim - ဆိုလိုချက်: ဤဒေသများမှ တွေ့ရှိချက်များသည် ကုသျှန်မင်းဆက်များ လက်ထက်တွင် ဓာတ်တော်မွေတော် ကိုးကွယ်မှုသည် အလွန်အနုစိတ်သော ဂန္ဓာရကျောက်ဆစ်လက်ရာများနှင့်အတူ ခမ်းနားစွာ တည်ရှိခဲ့ကြောင်းကို သက်သေပြနေပါသည်။
Explanation - ရှင်းလင်းချက်: ဓာတ်တော်တိုက်များကို သာမန်ရိုးရှင်းစွာ မထားဘဲ ဘုရားရှင်၏ ဘဝဖြစ်စဉ်များကို သရုပ်ဖော်ထားသော ကျောက်ဆစ်ပြားများဖြင့် ဝန်းရံ ဌာပနာထားသည်။
Evidence - အထောက်အထား: အလက်ဇန္ဒား ကန်နင်ဟမ် ၏ တူးဖော်မှုအရ ဂျာမားလ်ဂါဟီ တွင် အလွန်လှပသော ဂန္ဓာရအနုပညာလက်ရာ ဗုဒ္ဓဆင်းတုများနှင့်အတူ ဓာတ်တော်များ ကိန်းဝပ်ရာ ပင်မစေတီ၏ အကြွင်းအကျန်များကို စနစ်တကျ တွေ့ရှိခဲ့ရသည်။
Link - ချိတ်ဆက်မှု: ထို့ကြောင့် ဤတူးဖော်တွေ့ရှိရသော အထောက်အထားများသည် ရိုးရာစာပေလာ လမ်းကြောင်းများကို ပယ်ဖျက်ခြင်းမဟုတ်ဘဲ၊ ဂန္ဓာရဒေသအထိ ဓာတ်တော်ကိုးကွယ်မှုဓလေ့ ခိုင်မာစွာ ပြန့်နှံ့ခဲ့ကြောင်းကို သမိုင်းဝင် ပထဝီဝင်အကျယ်အဝန်း (Geographical Complementarity) ရှုထောင့်မှ ဖြည့်ဆည်းအတည်ပြုပေးလျက်ရှိပါသည်။
4.3.25 Case Study 2.16: Nagarahara Region (နာဂရာဟာရ)
Claim - ဆိုလိုချက်: နာဂရာဟာရ (ယခု ဂျလာလာဘတ်) ဒေသမှ ရှေးဟောင်းအထောက်အထားများသည် မြတ်စွာဘုရား၏ ဦးခေါင်းခွံတော်၊ သွားတော်၊ မျက်လုံးတော်များ ကိန်းဝပ်ရာ ဌာနအဖြစ် တရုတ်ဘုရားဖူးများ၏ မှတ်တမ်းများနှင့် မြေပြင်တူးဖော်မှုများ ကိုက်ညီကြောင်း ပြသနေပါသည်။
Explanation - ရှင်းလင်းချက်: ဟီယန်ဆန် (Xuanzang) နှင့် ဖာဟီယန် (Faxian) တို့၏ မှတ်တမ်းများတွင် ဤဒေသ၌ မြတ်စွာဘုရား၏ အရေးကြီးသော ဓာတ်တော်များရှိကြောင်း ရေးသားထားရာ၊ မျက်မှောက်ခေတ် တူးဖော်မှုများက ယင်းမှတ်တမ်းများကို အတည်ပြုပေးသည်။
Evidence - အထောက်အထား: ဆင်မြူရယ် ဘီးလ် (Samuel Beal) ဘာသာပြန်ဆိုသော တရုတ်မှတ်တမ်းများနှင့် Charles Masson ၏ ဒေသတွင်း တူးဖော်မှုများအရ ဤဒေသရှိ စေတီကြီးများမှာ ဓာတ်တော်ကိန်းဝပ်ရာ အဓိကဗဟိုချက်များအဖြစ် တည်ရှိခဲ့ကြောင်း အတည်ပြုနိုင်ခဲ့သည်။
Link - ချိတ်ဆက်မှု: ထို့ကြောင့် ဤတွေ့ရှိချက်များသည် ရိုးရာကျမ်းဂန်များတွင် အတိအကျ မပါဝင်ခဲ့သော အာဖဂန်နစ္စတန်လမ်းကြောင်းတစ်လျှောက်ရှိ ဓာတ်တော်ကိုးကွယ်မှု စရိုက်များကို အခိုင်အမာ သက်သေပြနေပြီး၊ သဒ္ဓါတရားကို ရှေးဟောင်းသုတေသနက ဖြည့်ဆည်းသက်သေခံခြင်း (Geographical and Typological Complementarity) ပင် ဖြစ်ပါသည်။
Case 3: South India & Other Regions Analysis (အိန္ဒိယတောင်ပိုင်းနှင့် အခြားဒေသစု)
4.3.26 Case Study 3.1: Nagarjunakonda (နာဂဇုနကုဏ္ဍ)
Claim - ဆိုလိုချက်: နာဂါရ်ဂျုနကောဏ္ဍ မှ တွေ့ရှိရသော အထောက်အထားများသည် သီရိလင်္ကာသာမက တောင်ပိုင်းအိန္ဒိယတွင်ပါ ဓာတ်တော်ကိုးကွယ်မှုဓလေ့ အလွန်ထွန်းကားခဲ့ကြောင်းကို ပြသနေပါသည်။
Explanation - ရှင်းလင်းချက်: ဤဒေသရှိ မဟာစေတီ (Maha Stupa) များကို အိက္ခဝကု (Ikshvaku) မင်းဆက်များက တည်ထားကိုးကွယ်ခဲ့ပြီး၊ ဗုဒ္ဓ၏ ဓာတ်တော်များကို ရွှေကြုတ်၊ ငွေကြုတ်များဖြင့် စနစ်တကျ ဌာပနာခဲ့ကြောင်း တွေ့ရသည်။
Evidence - အထောက်အထား: ၁၉၂၆-၁၉၃၈ ခုနှစ်များအတွင်း A.H. Longhurst ၏ တူးဖော်မှုမှတ်တမ်းအရ ဓာတ်တော်ကြုတ်များအတွင်း၌ သွားတော်နှင့် အရိုးတော် အပိုင်းအစများကို ရှာဖွေတွေ့ရှိခဲ့သည်။
Link - ချိတ်ဆက်မှု: ထို့ကြောင့် ဤရှေးဟောင်းသုတေသနဆိုင်ရာ တွေ့ရှိချက်သည် ရိုးရာကျမ်းဂန်များတွင် စွယ်တော် ၄ ဆူကိုသာ အလေးပေးဖော်ပြသော်လည်း၊ လက်တွေ့မြေပြင်တွင် အခြားသော သွားတော်များကိုပါ တခမ်းတနား ကိုးကွယ်ခဲ့သည့် ဓလေ့အမှန်တကယ် ရှိခဲ့ကြောင်း သက်သေပြနေပါသည်။ (Typological Complementarity)။
4.3.27 Case Study 3.2: Amaravati (အမရဝတီစေတီတော်)
Claim - ဆိုလိုချက်: အမရဝတီစေတီတော်မှ ထူးချွန်ပြောင်မြောက်သော ကျောက်ဆစ်လက်ရာများနှင့် ဓာတ်တော်ဌာပနာမှုများသည် အိန္ဒိယတောင်ပိုင်းရှိ အစောပိုင်း ဗုဒ္ဓဘာသာ၏ မဟာယာနနှင့် ထေရဝါဒ ရောယှက်နေသော ဓာတ်တော်ကိုးကွယ်မှုကို သက်သေပြနေပါသည်။
Explanation - ရှင်းလင်းချက်: ဤစေတီကြီးကို စာတဝါဟန (Satavahana) မင်းဆက်များခေတ်က ကျယ်ကျယ်ပြန့်ပြန့် မွမ်းမံခဲ့ပြီး ဓာတ်တော်များ၏ ဝိညာဉ်ရေးရာ စွမ်းအားကို အလွန်အလေးထားခဲ့ကြသည်။
Evidence - အထောက်အထား: ကိုလင် မက္ကင်ဇီ (Colin Mackenzie) နှင့် အလက်ဇန္ဒား ရီးယား (Alexander Rea) တို့၏ တူးဖော်မှုအရ အမရဝတီစေတီဟောင်းမှ ဓာတ်တော်တိုက်များကို တွေ့ရှိရပြီး ဓာတ်တော်ကြုတ်များကို စနစ်တကျ ဌာပနာထားကြောင်း အတည်ပြုခဲ့သည်။
Link - ချိတ်ဆက်မှု: ထို့ကြောင့် ဤရှေးဟောင်းသုတေသနဆိုင်ရာ တွေ့ရှိချက်သည် ရိုးရာကျမ်းဂန်များတွင် တွေ့ရခဲသော အိန္ဒိယတောင်ပိုင်း ဗဟိုချက်များအကြောင်းကို အမျိုးအစားစုံလင်မှုနှင့် ပထဝီဝင်အကျယ်အဝန်း (Typological and Geographical Complementarity) ဖြင့် အပြန်အလှန် ဖြည့်ဆည်းပေးခြင်းပင် ဖြစ်ပါသည်။
4.3.28 Case Study 3.3: Haibak/Samangan (ဟိုင်ဘတ် / ဆမန်ဂန်)
Claim - ဆိုလိုချက်: အာဖဂန်နစ္စတန် မြောက်ပိုင်း ဆမန်ဂန် (ဟိုင်ဘတ်) ဒေသရှိ ကျောက်ဂူစေတီတော် (Takht-e Rostam) သည် ဓာတ်တော်များကို မြေအောက်လှိုဏ်ဂူများအတွင်း ဗိသုကာပညာ အထွတ်အထိပ်ဖြင့် ဌာပနာခဲ့ကြောင်းကို ပြသနေပါသည်။
Explanation - ရှင်းလင်းချက်: ဤစေတီသည် ပုံမှန်စေတီများကဲ့သို့ မြေပေါ်တွင် တည်ဆောက်ထားခြင်း မဟုတ်ဘဲ ကျောက်တောင်ကြီးကို အောက်သို့တူးဆင်း၍ (Rock-cut) တည်ဆောက်ထားကာ ဓာတ်တော်များကို အလယ်ဗဟို၌ လုံခြုံစွာ ဌာပနာထားသည်။
Evidence - အထောက်အထား: ကျိုတိုတက္ကသိုလ်မှ ပါမောက္ခ Mizuno ၏ သုတေသနပြုချက်များအရ ဤကျောက်ဂူစေတီသည် ခရစ်နှစ် ၄-၅ ရာစုခန့်က ဗဟိုအာရှ ဓာတ်တော်ကိုးကွယ်မှု၏ ထူးခြားသော ဗိသုကာအထောက်အထားဖြစ်ကြောင်း အတည်ပြုထားသည်။
Link - ချိတ်ဆက်မှု: ဤသည်မှာ ရိုးရာစာပေများက ဖွဲ့ဆိုသော ဓာတ်တော်များ၏ တန်ခိုးအာနုဘော်နှင့် ကာကွယ်စောင့်ရှောက်လိုစိတ်ကို သမိုင်းဝင် ဗိသုကာပညာဆိုင်ရာ အထောက်အထားအဖြစ် ရှေးဟောင်းသုတေသနက ဖြည့်ဆည်းသက်သေခံခြင်း (Architectural and Conceptual Complementarity) ကို အထင်အရှား ပြသနေခြင်း ဖြစ်ပါသည်။
4.3.29 Case Study 3.4: Mankiala Stupa (မဂ္ဂီဠ/မဏိကျလစေတီတော်)
Claim - ဆိုလိုချက်: မဏိကျလစေတီတော်သည် ကုသျှန်ဧကရာဇ် ကနိသျှကမင်းကြီး၏ ဓာတ်တော်ကိုးကွယ်မှုအရှိန်အဝါနှင့် ဂန္ဓာရဒေသ၏ ဗဟိုချက်ဖြစ်မှုကို သက်သေပြနေပါသည်။
Explanation - ရှင်းလင်းချက်: ဤစေတီသည် မြတ်စွာဘုရားရှင် ဘဝဟောင်းက ဆာလောင်နေသော ကျားမကြီးအား မိမိခန္ဓာကိုယ်ကို စွန့်လွှတ်လှူဒါန်းခဲ့သည့်နေရာ (Body-sacrifice) ဟု ယုံကြည်ကြပြီး၊ ထိုကဲ့သို့သော ထူးခြားသည့်နေရာတွင် ဓာတ်တော်များကို အဆင့်ဆင့် ခမ်းနားစွာ ဌာပနာခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်။
Evidence - အထောက်အထား: ဗိုလ်ချုပ် ဗင်ကျူရာ (General Ventura) ၏ ၁၈၃၀ တူးဖော်မှုအရ စေတီတော်၏ ဗဟိုချက်တွင် ဓာတ်တော်များ ကိန်းဝပ်ရာ ရွှေ၊ ငွေ၊ ကြေး ကြုတ်များကို အဆင့်ဆင့်တွေ့ရှိခဲ့ရပြီး၊ ကနိသျှကမင်းကြီး၏ ဒင်္ဂါးပြားများနှင့်အတူ ဌာပနာထားကြောင်း အခိုင်အမာ တွေ့ရှိခဲ့ရသည်။
Link - ချိတ်ဆက်မှု: ဤတွေ့ရှိချက်သည် ရိုးရာစာပေလာ ကနိသျှကမင်း၏ သာသနာပြုလုပ်ငန်းများကို ရုပ်ဝတ္ထုဆိုင်ရာ ခိုင်မာမှု (Historical and Typological Complementarity) ဖြင့် အပြန်အလှန် ဖြည့်ဆည်းအတည်ပြုပေးနေပါသည်။
4.3.30 Case Study 3.5: Jamal Garhi (ဂျာမားလ်ဂါဟီ)
Claim - ဆိုလိုချက်: ဂျာမားလ်ဂါဟီရှိ "စေတီငယ်များ ဝန်းရံထားသော ရင်ပြင်" (Court of Stupas) သည် ဓာတ်တော်ကိုးကွယ်မှုသည် လူထုအကြား အလွန်ကျယ်ပြန့်စွာ ပျံ့နှံ့ခဲ့ကြောင်း ပြသနေပါသည်။
Explanation - ရှင်းလင်းချက်: ပင်မစေတီကြီးတစ်ခုတည်း မဟုတ်ဘဲ၊ ပတ်လည်တွင် စေတီငယ်ပေါင်းများစွာ တည်ထားခြင်းသည် မင်းစိုးရာဇာများသာမက သာမန်ပြည်သူများပါ မိမိတို့၏ ကိုယ်ပိုင်ဓာတ်တော်များကို ဌာပနာပူဇော်ခွင့်ရခဲ့ကြသည်ကို ညွှန်ပြနေသည်။
Evidence - အထောက်အထား: အလက်ဇန္ဒား ကန်နင်ဟမ် (Alexander Cunningham) ၏ တူးဖော်မှုများအရ ဤနေရာမှ အလွန်နုနယ်သော ဂန္ဓာရကျောက်ဆစ်လက်ရာများနှင့်အတူ ဓာတ်တော်ကြုတ်ငယ် အများအပြားကို စနစ်တကျ တူးဖော်ရရှိခဲ့သည်။
Link - ချိတ်ဆက်မှု: ဤသည်မှာ ရိုးရာစာပေများတွင် ဖွဲ့ဆိုလေ့ရှိသော "စေတီအခြံအရံများဖြင့် ပူဇော်ခြင်း" ဓလေ့ကို လက်တွေ့မြေပြင် ဗိသုကာပညာ (Architectural Complementarity) အနေဖြင့် သက်သေပြလိုက်ခြင်းဖြစ်ပါသည်။
4.3.31 Case Study 3.6: Dir Museum / Chakdara (ဒိုင်ယာပြတိုက်နှင့် ချတ်ဒါရာဒေသ)
Claim - ဆိုလိုချက်: ဒိုင်ယာ (Dir) ဒေသမှ တွေ့ရှိရသော ဓာတ်တော်ကြုတ်များသည် ဂန္ဓာရမြောက်ပိုင်းဒေသများအထိ ဓာတ်တော်ကိုးကွယ်မှုဓလေ့ မည်မျှနက်ရှိုင်းခဲ့ကြောင်း ပြသသည့် သမိုင်းဝင်ပြတိုက်တစ်ခုဖြစ်ပါသည်။
Explanation - ရှင်းလင်းချက်: ဤဒေသသည် ရှေးဟောင်းဥဒ္ဒိယန (Uddiyana) နယ်မြေ၏ အစိတ်အပိုင်းဖြစ်ပြီး၊ ဓာတ်တော်များကို ကျောက်မျက်ရတနာများဖြင့် စီခြယ်ထားသော ကြုတ်များဖြင့် ပူဇော်သည့် ထူးခြားသော ဒေသန္တရဟန်ကို တွေ့ရသည်။
Evidence - အထောက်အထား: Dir ပြတိုက်တွင် ထိန်းသိမ်းထားသော အထောက်အထားများအရ ဒေသတွင်း တူးဖော်ရရှိသည့် ဓာတ်တော်ကြုတ်များတွင် မင်းစိုးရာဇာများ၏ အမည်စာရင်းများနှင့်အတူ သွားတော်/အရိုးတော်များကို အထောက်အထားခိုင်လုံစွာ စုစည်းထားရှိသည်။
Link - ချိတ်ဆက်မှု: ဤသည်မှာ ရိုးရာကျမ်းဂန်လာ ဂန္ဓာရဒေသသာသနာပြုမှတ်တမ်းများကို အမျိုးအစားစုံလင်မှု (Typological Complementarity) ရှုထောင့်မှ အသိပညာဗေဒအရ အားဖြည့်ပေးခြင်း ဖြစ်ပါသည်။
4.3.32 Case Study 3.7: Bhagara Stupa (ဘဂ္ဂရစေတီတော်)
Claim - ဆိုလိုချက်: မင်ဂေါရမြို့ရှိ ဘဂ္ဂရစေတီသည် အသောကမင်းကြီး၏ ဂန္ဓာရဒေသအတွင်း ဓာတ်တော်ဖြန့်ဝေမှု မဟာဗျူဟာကို ဖော်ပြနေသော သမိုင်းဝင်နေရာဖြစ်ပါသည်။
Explanation - ရှင်းလင်းချက်: မောရိယခေတ် လက်ရာများကို အခြေခံထားသော ဤစေတီသည် အသောကမင်းကြီးက မူလဓာတ်တော် ရှစ်စိတ်ကို ပြန်လည်ဖြန့်ဝေရာတွင် ဤအချက်အချာကျသော ကုန်သွယ်ရေးလမ်းကြောင်းပေါ်၌ အဓိကထား တည်ဆောက်ခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်။
Evidence - အထောက်အထား: ရှေးဟောင်းသုတေသန တူးဖော်မှုများအရ စေတီတော်၏ အောက်ခြေအလွှာများတွင် မောရိယခေတ်ပုံစံ အုတ်ချပ်များနှင့်အတူ အစောပိုင်းခေတ် ဓာတ်တော်ဌာပနာတိုက်ခန်းများကို တွေ့ရှိခဲ့ရသည်။
Link - ချက်ဆက်မှု: ထို့ကြောင့် ဤတွေ့ရှိချက်သည် ရိုးရာစာပေလာ အသောကမင်းကြီး၏ စေတီ ၈၄,၀၀၀ တည်ထားမှု ဒဏ္ဍာရီကို သမိုင်းဝင် ပထဝီဝင်အကျယ်အဝန်း (Geographical Complementarity) ရှုထောင့်မှ အတည်ပြုပေးနေပါသည်။
4.3.33 Case Study 3.8: Chakhil-i-Ghoundi (စက္ကဝဂုန္တီစေတီတော်)
Claim - ဆိုလိုချက်: ဟဒ္ဒဒေသရှိ စက္ကဝဂုန္တီစေတီသည် မင်းမျိုးမင်းနွယ် အမျိုးသမီးများ၏ ဓာတ်တော်ကိုးကွယ်မှုနှင့် သာသနာပြုကဏ္ဍကို ထင်ရှားစေသော အထောက်အထားဖြစ်ပါသည်။
Explanation - ရှင်းလင်းချက်: သာဓုမင်းကြီး၏ နှမတော် ရာဇကုလဒေဝီ ကိုယ်တိုင် ဓာတ်တော်များကို ဌာပနာလှူဒါန်းခဲ့ခြင်းသည် ဓာတ်တော်ကိုးကွယ်မှုသည် ကျား၊ မ မရွေး မင်းမျိုးနွယ်အားလုံးအတွက် အလွန်မြင့်မြတ်သော ကုသိုလ်အဖြစ် သတ်မှတ်ခဲ့ကြောင်း ပြသသည်။
Evidence - အထောက်အထား: ချားလ်စ် မေဆင် နှင့် ဂျူးလ် ဘာသူး တို့၏ မှတ်တမ်းများအရ ဤစေတီအတွင်းမှ အဖိုးတန် ကျောက်မျက်ရတနာများဖြင့် မွမ်းမံထားသော ဓာတ်တော်ကြုတ်များနှင့်အတူ မင်းသမီး၏ အလှူအဖြစ် ညွှန်ပြသော အထောက်အထားအချို့ကို တွေ့ရှိခဲ့ရသည်။
Link - ချိတ်ဆက်မှု: ဤသည်မှာ ရိုးရာစာပေများတွင် ဖော်ပြလေ့ရှိသော နန်းတွင်းသူ၊ နန်းတွင်းသားများ၏ ဓာတ်တော်ကိုးကွယ်မှု သဒ္ဓါတရားကို သမိုင်းဝင် ရုပ်ဝတ္ထုအနုပညာ (Artistic and Typological Complementarity) ဖြင့် ဖြည့်ဆည်းပေးခြင်း ဖြစ်ပါသည်။
4.3.34 Case Study 3.9: Singata Reliquary (သိင်္ဂါတစေတီ/ဓာတ်တော်ကြုတ်)
Claim - ဆိုလိုချက်: ဆွတ်တောင်ကြားမှ သိင်္ဂါတဓာတ်တော်ကြုတ်သည် ဥတ္တရာသေနမင်းကြီး၏ ဓာတ်တော်ကိုးကွယ်မှု သမိုင်းကြောင်းနှင့် ဂန္ဓာရဒေသ၏ မင်းဆက်အာဏာကို သက်သေပြနေပါသည်။
Explanation - ရှင်းလင်းချက်: ဤဓာတ်တော်ကြုတ်သည် ဘုရားရှင်၏ ဓာတ်တော်ကို မင်းမြတ်တစ်ပါးအနေဖြင့် ကိုယ်တိုင်ကိုယ်ကျ ဌာပနာခဲ့ကြောင်း ကမ္ပည်းစာဖြင့် မှတ်တမ်းတင်ထားကာ ဓာတ်တော်၏ အရေးပါမှုကို ဖော်ပြသည်။
Evidence - အထောက်အထား: ဥတ္တရာသေနမင်းကြီး (King Uttarasena) အမည်ဖြင့် ရေးထိုးထားသော ဤရှေးဟောင်းဓာတ်တော်ကြုတ်အတွင်းမှ ဓာတ်တော်များကို တူးဖော်တွေ့ရှိခဲ့ပြီး၊ ၎င်းသည် ဂန္ဓာရဒေသ၏ အစောဆုံး ဓာတ်တော်ကိုးကွယ်မှု အထောက်အထားများအနက် တစ်ခုဖြစ်သည်။
Link - ချိတ်ဆက်မှု: ဤကမ္ပည်းစာပါ အထောက်အထားများသည် ရိုးရာစာပေလာ ဓာတ်တော်များ၏ တန်ခိုးအာနုဘော်နှင့် မင်းစိုးရာဇာတို့၏ ကိုးကွယ်မှုကို ရှေးဟောင်းသုတေသနက (Conceptual and Historical Complementarity) အနေဖြင့် ဖြည့်ဆည်းသက်သေခံနေပါသည်။
မြတ်စွာဘုရားရှင်၏ သွားတော်များ ပျံ့နှံ့တည်ရှိမှုနှင့် ပတ်သက်၍ သမိုင်းဝင် တူးဖော်မှုမှတ်တမ်းများသည် ရိုးရာကျမ်းစာများ၏ ဖော်ပြချက်ကို ချဲ့ထွင်နိုင်သော အခိုင်မာဆုံး သက်သေအထောက်အထားများ ဖြစ်ကြသည်။ ထေရဝါဒအစဉ်အလာအရ သွားတော် (၄) ဆူသာ ကြွင်းကျန်ရစ်ပြီး လူ့ပြည်၌ (၂) ဆူသာရှိသည်ဟု အများစုက လက်ခံထားကြသော်လည်း၊ ၁၉ ရာစုနှင့် ၂၀ ရာစုအတွင်း အိန္ဒိယတိုက်ငယ်နှင့် အာဖဂန်နစ္စတန် ဒေသများတွင် ပြုလုပ်ခဲ့သော သိပ္ပံနည်းကျ တူးဖော်မှုများက ဤအယူအဆကို ပြောင်းလဲစေခဲ့သည်။ ဗြိတိသျှ ကိုလိုနီခေတ်ဦးကာလ Alexander Cunningham ၏ တူးဖော်မှုများနှင့် နောက်ပိုင်း Sir John Marshall တို့၏ တွေ့ရှိချက်များအရ ကနိသျှကမင်းကြီးနှင့် အသောကမင်းကြီးတို့ တည်ထားခဲ့သော စေတီတော်ကြီးများ၌ ဓာတ်တော်မွေတော်များကို ကျယ်ကျယ်ပြန့်ပြန့် ဋ္ဌာပနာခဲ့ကြောင်း တွေ့ရသည်။ ဗြိတိသျှပြတိုက် (British Museum) နှင့် ဗစ်တိုးရီးယားနှင့် အဲလ်ဘတ် ပြတိုက် (V&A Museum) တို့ရှိ မှတ်တမ်းများအရ ဇမ္ဗူဒီပ လက်ယာတောင်ကျွန်းတစ်ခွင်တွင် မြတ်စွာဘုရား၏ သွားတော်နှင့် အံတော်များ ကိန်းဝပ်ရာ စေတီတော် (၁၉) ဆူထက်မနည်း တည်ရှိခဲ့ကြောင်း သမိုင်းပညာရှင်များက အတည်ပြု မှတ်တမ်းတင်ထားကြသည်။ ဤအချက်သည် သွားတော်များ၏ လက်တွေ့တည်ရှိမှုကို ရိုးရာယုံကြည်မှု ဘောင်အတွင်းမှသာမက သမိုင်းဆိုင်ရာ အထောက်အထားများဖြင့်ပါ ပေါင်းစပ်လေ့လာရန်ဟူသော ဤသုတေသန၏ အဓိက ရည်ရွယ်ချက်နှင့် တိုက်ရိုက် သက်ဆိုင်နေသည်။
ဤသုတေသနစာတမ်းတွင် ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာမည့် အဓိက အထောက်အထားများမှာ သမိုင်းဝင် စေတီတော်ကြီးများမှ တွေ့ရှိရသော ကျောက်စာ၊ ကမ္ပည်းစာနှင့် ခေတ်ပြိုင်မှတ်တမ်းများ ဖြစ်သည်။ ဓာတ်တော်မွေတော်များ အစစ်အမှန် ဖြစ်ကြောင်းကို သက်သေပြရာတွင် ပါးစပ်ရာဇဝင်များထက် ထိုခေတ်အခါက အသုံးပြုခဲ့သော ဗြာဟ္မီ (Brahmi) နှင့် ခရိုရှသီ (Kharosthi) အက္ခရာများဖြင့် ရေးထိုးထားသော ဋ္ဌာပနာတိုက်တွင်းမှ ရွှေကြုတ်၊ ငွေကြုတ်များ၏ ကမ္ပည်းစာများသည် အခိုင်မာဆုံးသော သမိုင်း အထောက်အထားများ ဖြစ်ကြသည်။ ဥပမာအားဖြင့် တက္ကသီလာရှိ ဓမ္မရာဇိကစေတီ (Dharmarajika Stupa)၊ ပက်ရှဝါရှိ ကနိသျှကစေတီ (Kanishka Stupa)၊ မဏိကျလစေတီ (Manikala Stupa) နှင့် ဟဒ္ဒ (Hadda) ဒေသရှိ စေတီတော်များမှ တူးဖော်ရရှိသော အထောက်အထားများသည် သွားတော်မြတ်များကို မည်သည့်မင်း ဆက်များက မည်သို့ ထိန်းသိမ်းစောင့်ရှောက်ခဲ့ကြောင်း ထင်ရှားစွာ ပြသနေသည်။ ထို့အပြင် White Huns များကဲ့သို့သော ကျူးကျော်သူများ၏ အန္တရာယ်မှ ကာကွယ်ရန် သံဃာတော်များ သက်စွန့်ကြိုးပမ်းခဲ့ရသည့် သမိုင်းဖြစ်ရပ်များသည်လည်း ဓာတ်တော်မွေတော်များ၏ မွန်မြတ်သော တန်ဖိုးကို ပေါ်လွင်စေသည်။ ဤကဲ့သို့သော တူးဖော်တွေ့ရှိချက်များကို လေ့လာခြင်းဖြင့် ဗုဒ္ဓဘာသာ သမိုင်းကြောင်းဆိုင်ရာ မှတ်တမ်းများ၏ တိကျခိုင်မာမှုကို သက်သေပြနိုင်မည် ဖြစ်သည်။
ဤအခန်း (၄) ၏ ဖွဲ့စည်းတည်ဆောက်ပုံကို သုတေသန ရည်ရွယ်ချက်များနှင့်အညီ အပိုင်းလိုက် ခွဲခြား တင်ပြသွားမည် ဖြစ်သည်။ အပိုင်း (၄.၂) တွင် ဓမ္မရာဇိကစေတီတော်နှင့် တက္ကသီလာဒေသ တူးဖော်မှုများမှ တွေ့ရှိရသော သွားတော်များအကြောင်းကို လည်းကောင်း၊ အပိုင်း (၄.၃) တွင် အာဖဂန်နစ္စတန်နှင့် ပါကစ္စတန်ဒေသရှိ ဟဒ္ဒ (Hadda) နှင့် ဗိမရန် (Bimaran) စေတီတော်များမှ သမိုင်းအထောက်အထားများကို လည်းကောင်း၊ အပိုင်း (၄.၄) တွင် ဥရောပပြတိုက်ကြီးများ (V&A Museum, British Museum) သို့ ရောက်ရှိသွားသော ဓာတ်တော်မွေတော်များ၏ မှတ်တမ်းများကို လည်းကောင်း အသေးစိတ် ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာသွားမည် ဖြစ်သည်။ ထိုသို့ လေ့လာရာတွင် Gregory Schopen၊ Kevin Trainor နှင့် John S. Strong အစရှိသော နိုင်ငံတကာ ဗုဒ္ဓဘာသာ သမိုင်းပညာရှင်ကြီးများ၏ လေ့လာတွေ့ရှိချက် များကိုပါ ပေါင်းစပ်၍ ရိုးရာ အစဉ်အလာ နှင့် ခေတ်သစ်သိပ္ပံနည်းကျ တူးဖော်မှုများအကြား ဟန်ချက်ညီသော ပညာရပ်ဆိုင်ရာ သုံးသပ်ချက်တစ်ရပ်ကို တင်ပြသွားမည် ဖြစ်သည်။
4.4 Triangulation and Synthesis (ရိုးရာယုံကြည်မှုနှင့် ရှေးဟောင်းအထောက်အ ထားများအား တိုက်ဆိုင်စစ်ဆေး ပေါင်းစပ်ခြင်း)
အထက်ပါ Case Studies (၂၈) ခုမှ တွေ့ရှိရသော အရည်အသွေးပြ အချက်အလက်များကို Creswell ၏ Triangulation နည်းစနစ်ဖြင့် တိုက်ဆိုင်စစ်ဆေးကြည့်သောအခါ၊ ထေရဝါဒ ရိုးရာယုံကြည်မှု (Textual Evidence) နှင့် ရှေးဟောင်းသုတေသန လက်တွေ့မြေပြင် (Empirical Evidence) တို့အကြား အလွန်စိတ်ဝင်စားဖွယ်ကောင်းသော ပေါင်းစပ်မှု (Synthesis) ကို တွေ့ရှိရပါသည်။
ပထမဦးစွာ ပါဠိကျမ်းဂန်များနှင့် ဒါဌာဝံသကျမ်းများတွင် "စွယ်တော် ၄ ဆူ" ကိုသာ အဓိကထား၍ ဖွဲ့ဆိုထားခြင်းသည် သမိုင်းကို အချက်အလက်အရ ကန့်သတ်ချန်လှပ်ထားခြင်း (Historical Omission) မဟုတ်ဘဲ၊ ဝိညာဉ်ရေးရာအရ ဘုရားရှင်၏ တန်ခိုးအာနုဘော် (Soteriological power) ကို နတ်ပြည်၊ နဂါးပြည်စသော စကြာဝဠာတစ်ခွင်သို့ ပုံဖော်လွှမ်းခြုံထားသည့် "ဘာသာရေး သဒ္ဓါတရားဆိုင်ရာ အမှန်တရား" (Religious Truth) ဖြစ်ကြောင်း တွေ့ရသည်။
ဒုတိယအနေဖြင့် မြေပြင်ရှေးဟောင်းသုတေသန တွေ့ရှိချက်များ (ဥပမာ- တက္ကသီလာ၊ ဗိမရန်၊ ဟဒ္ဒ နှင့် နာဂဇုနကုဏ္ဍ) တွင် စွယ်တော်သာမက ရှေ့သွားတော်၊ အံတော်နှင့် သွေးတော်များပါ အမြောက်အမြား ပြန့်နှံ့တည်ရှိနေခြင်းသည် ရိုးရာကျမ်းဂန်များကို ဆန့်ကျင်နေခြင်း (Contradiction) လုံးဝမဟုတ်ပါ။ ထိုခေတ်အခါက မင်းစိုးရာဇာများနှင့် ပြည်သူလူထုသည် မြတ်စွာဘုရား၏ ဓာတ်တော်များအပေါ် မည်မျှ ကြီးမားသော သဒ္ဓါတရားဖြင့် လက်တွေ့ကိုးကွယ်ခဲ့ကြသည် ဆိုသည့် "သမိုင်းဝင် အမှန်တရား" (Historical Truth) ကို အခိုင်အမာ သက်သေပြနေခြင်းသာ ဖြစ်ပါသည်။
ကမ္ပည်းကျောက်စာများတွင် "ဒန္တာ" သို့မဟုတ် "သရီရ" ဟု ရေးထိုး၍ ရောမဒင်္ဂါးပြားများ၊ ရွှေကြုတ်များဖြင့် ခမ်းနားစွာ ဌာပနာခဲ့ခြင်းက ဤအချက်ကို ပိုမိုခိုင်မာစေပါသည်။ ထို့ကြောင့် ဤလေ့လာမှုရှုထောင့် နှစ်ရပ်ကို ပေါင်းစပ်လိုက်သောအခါ ၎င်းတို့သည် တစ်ခုနှင့်တစ်ခု အပြိုင်ဖြစ်နေသော သဘောတရားများ မဟုတ်ဘဲ "အပြန်အလှန် ဖြည့်ဆည်းပေးနေသော အသိပညာဗေဒဆိုင်ရာ အလွှာများ" (Epistemological Complementarity) ဖြစ်ကြောင်း အဖြေထွက်ပေါ်လာပါသည်။
ဤအပိုင်းသည် အခန်း ၄.၂ တွင် တင်ပြခဲ့သော ထေရဝါဒ ရိုးရာယုံကြည်မှု (စွယ်တော် ၄ ဆူ ကန့်သတ်ချက်) နှင့် အခန်း ၄.၃ တွင် ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာခဲ့သော မျက်မှောက်ခေတ် ရှေးဟောင်းသုတေသနတွေ့ရှိချက်များ (ဓာတ်တော်အများအပြား ပျံ့နှံ့မှု) အကြားရှိ ကွဲလွဲချက်များကို ယှဉ်တွဲလေ့လာကာ (Triangulation)၊ ဘက်လိုက်မှုကင်းသော ပညာရပ်ဆိုင်ရာ ပေါင်းစပ်သုံးသပ်ချက် (Synthesis) တစ်ရပ်ကို ထုတ်ဖော်တင်ပြမည် ဖြစ်ပါသည်။
ရိုးရာကျမ်းဂန်များ၏ မှတ်တမ်းနှင့် တူးဖော်တွေ့ရှိရသော ရုပ်ဝတ္ထုအထောက်အထားများအကြားတွင် သိသာထင်ရှားသော အရေအတွက် ကွာဟချက် (Discrepancy) တစ်ခု တည်ရှိနေပါသည်။
မဟာပရိနိဗ္ဗာနသုတ်ကဲ့သို့သော ပါဠိစာပေများက မြတ်စွာဘုရားရှင်၏ စွယ်တော် ၄ ဆူသာ ကြွင်းကျန်ရစ်ကြောင်း တိကျစွာ ကန့်သတ်ပြဋ္ဌာန်းထားသော်လည်း၊ ဓမ္မရာဇိက၊ ဗိမရန်နှင့် ဟဒ္ဒ စေတီများအပါအဝင် ရှေးဟောင်းအိန္ဒိယနှင့် အာရှတိုက်တစ်ခွင်၌ တွေ့ရှိရသော ဓာတ်တော်များ၊ အံတော်များသည် အရေအတွက်အားဖြင့် များပြားလှပြီး ပထဝီဝင်အရလည်း အလွန်ကျယ်ပြန့်စွာ ဖြန့်ကြက်တည်ရှိနေပါသည်။ ဤကွာဟချက်သည် သာမန်လေ့လာသူများအတွက် ယုံကြည်မှုနှင့် သမိုင်းအကြား ပွတ်တိုက်မှုတစ်ခုအဖြစ် ထင်မြင်စေနိုင်သော်လည်း၊ ပညာရပ်ဆိုင်ရာအရ လေ့လာဆန်းစစ်ပါက ယင်းရှုထောင့်နှစ်ရပ်သည် ဆန့်ကျင်ဘက်မဟုတ်ဘဲ တစ်ခုနှင့်တစ်ခု အပြန်အလှန် ဖြည့်ဆည်းပေးနေကြောင်း တွေ့ရှိရပါသည်။
ဤအချက်ကို Creswell ၏ Qualitative လေ့လာမှုနည်းစနစ်ဖြင့် တိုက်ဆိုင်စစ်ဆေးရာတွင်، ကျမ်းဂန်လာ "လေးဆူ" ဟူသော ကန့်သတ်ချက်သည် သမိုင်းကို ငြင်းပယ်ခြင်းမဟုတ်ဘဲ သဒ္ဓါတရားကို မွေးဖွားပေးသော ဘာသာရေး သင်္ကေတ (Soteriological Narrative) ဖြစ်ကြောင်းနှင့်၊ ရှေးဟောင်းသုတေသနတွေ့ရှိချက်များသည် ယုံကြည်မှုကို ဖျက်ဆီးခြင်းမဟုတ်ဘဲ ထိုသဒ္ဓါတရားများ၏ တကယ့်မြေပြင် သက်ရောက်မှုကို ပြသနေသော သမိုင်းဝင် ရုပ်ဝတ္ထုသက်သေ (Empirical Evidence) များဖြစ်ကြောင်း အတည်ပြုနိုင်ပါသည်။
ထို့ကြောင့် ဤကွဲလွဲမှုသည် ဗုဒ္ဓဘာသာ၏ အားနည်းချက်မဟုတ်ဘဲ၊ စိတ်ပိုင်းဆိုင်ရာ ယုံကြည်မှု (Textual faith) နှင့် ရုပ်ပိုင်းဆိုင်ရာ ယဉ်ကျေးမှု (Material reality) တို့ ဟန်ချက်ညီစွာ ပေါင်းစပ်ထားသော ရှုပ်ထွေးနက်နဲသည့် ဓမ္မအမွေအနှစ်တစ်ခုဖြစ်ကြောင်း ဤသုတေသနက ထောက်ပြလိုပါသည်။
ထိုကဲ့သို့သော ရှုပ်ထွေးနက်နဲမှုများကို ခေတ်သစ်ဗုဒ္ဓဘာသာဝင်များအနေဖြင့် ဓမ္မဓိဋ္ဌာန်ကျကျ နားလည်လက်ခံနိုင်ရန် "ဟိရီဩတ္တပ္ပ ချဉ်းကပ်မှု (Hiri-Ottappa Approach)" ကို အသုံးပြု၍ ပြတိုက်ပညာရပ် (Museology) နှင့် ပေါင်းစပ်ရန် အထူးလိုအပ်ပါသည်။
ခေတ်သစ်ပြတိုက်ကြီးများရှိ ဖန်ဘူးများ၊ မှန်ကီဘီနက်များအတွင်း၌ ပြသထားသော ရှေးဟောင်း သွားတော်၊ အံတော်နှင့် ဓာတ်တော်များကို လေ့လာရာတွင် "သမိုင်းဝင် ရုပ်ဝတ္ထုပစ္စည်းသက်သက် (Mere historical artifacts)" အဖြစ်သာ ရှုမြင်ပါက ထေရဝါဒ၏ နက်ရှိုင်းသော သဒ္ဓါတရားကို ဆုံးရှုံးစေမည်ဖြစ်ပြီး၊ သိပ္ပံနည်းကျ တူးဖော်မှုများကို လုံးဝပစ်ပယ်၍ ကျမ်းဂန်လာ စာသားများကိုသာ စွဲကိုင်ထားပါကလည်း အစွန်းရောက်သော အမြင်ကျဉ်းမြောင်းမှု (Dogmatism) သို့ ရောက်ရှိသွားမည် ဖြစ်ပါသည်။ ဟိရီဩတ္တပ္ပချဉ်းကပ်မှုဆိုသည်မှာ မိမိ၏ ရိုးရာယုံကြည်မှုကို လေးစားသကဲ့သို့ (ဟိရီ - ရှက်ခြင်း)၊ ခိုင်မာသော သမိုင်းအထောက်အထားများကို လစ်လျူရှုရမည်ကိုလည်း ပညာရှင်ပီသစွာ ကြောက်ရွံ့ခြင်း (ဩတ္တပ္ပ) ပင် ဖြစ်ပါသည်။
ယင်းချဉ်းကပ်မှုကို အသုံးပြုပါက ပြတိုက်များမှ တွေ့ရှိရသော ဓာတ်တော်အများအပြားကို "မူလစွယ်တော် ၄ ဆူမှတစ်ဆင့် ပွားများလာသော၊ သို့မဟုတ် ရှေးခေတ်မထေရ်မြတ်များ၏ သာသနာပြုလုပ်ငန်းစဉ်များအရ ပျံ့နှံ့လာသော အမွေအနှစ်များ (Extensions of the primary relics)" အဖြစ် သဒ္ဓါတရား မပျက်ယွင်းစေဘဲ လက်ခံနိုင်မည် ဖြစ်ပါသည်။
ဤသို့ Qualitative နည်းလမ်းဖြင့် ပေါင်းစပ်သုံးသပ်ခြင်းအားဖြင့် ဗုဒ္ဓဘာသာဝင်များသည် မိမိတို့၏ သမိုင်းကြောင်းကို ပိုမိုဂုဏ်ယူနိုင်မည်ဖြစ်ပြီး၊ ဓာတ်တော်မွေတော် ပူဇော်ခြင်းအလေ့အထသည် စာအုပ်များထဲတွင်သာမက မျက်မှောက်ခေတ် ကမ္ဘာ့ပြတိုက်ကြီးများအထိ အသက်ဝင်နေသော ကြီးကျယ်ခမ်းနားသည့် ရုပ်ဝတ္ထုယဉ်ကျေးမှုတစ်ရပ်ဖြစ်ကြောင်း အခိုင်အမာ နားလည်သဘောပေါက်နိုင်မည် ဖြစ်ပါသည်။
ရိုးရာယုံကြည်မှုက ဗုဒ္ဓဘာသာဝင်တို့၏ "စိတ်ပိုင်းဆိုင်ရာ နိုးကြားမှုနှင့် ကုသိုလ်ဖြစ်ထွန်းမှု" ကို တည်ဆောက်ပေးပြီး၊ ရှေးဟောင်းသုတေသနက ထိုယုံကြည်မှုသည် ဒဏ္ဍာရီသက်သက် မဟုတ်ဘဲ သမိုင်းတစ်လျှောက် အမှန်တကယ် အသက်ဝင်ခဲ့သော "ရုပ်ဝတ္ထုယဉ်ကျေးမှု" (Material Culture) ဖြစ်ကြောင်း လက်တွေ့သက်သေပြ ဖြည့်ဆည်းပေးလိုက်ခြင်းပင် ဖြစ်ပါသည်။ ဤကဲ့သို့ ပေါင်းစပ်သုံးသပ်နိုင်ခြင်းသည် ဤသုတေသနကျမ်း၏ အဓိကရှာဖွေတွေ့ရှိချက် (Core Finding) ပင် ဖြစ်ပါသည်။
4.5 Conclusion of Chapter IV (အခန်း ၄ နိဂုံး)
ဤအခန်းတွင် တွေ့ရှိခဲ့သော ရလဒ်များနှင့် ပေါင်းစပ်သုံးသပ်ချက်များကို အခြေခံ၍ သုတေသန၏ အလုံးစုံ သုံးသပ်ချက်များ၊ အကြံပြုချက်များနှင့် ရှေ့ဆက်လက် လုပ်ဆောင်ရမည့် လုပ်ငန်းစဉ်များကို နောက်ဆုံးအခန်းဖြစ်သည့် အခန်း (၅) "နိဂုံးချုပ်နှင့် အကြံပြုချက်များ" (Conclusion, Discussion, and Recommendations) တွင် အသေးစိတ် ဆက်လက် တင်ပြသွားမည် ဖြစ်ပါသည်။
အခန်း (၄) ၏ ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာမှုများအရ ထေရဝါဒ ရိုးရာယုံကြည်မှု မှတ်တမ်းများနှင့် မျက်မှောက်ခေတ် ရှေးဟောင်းသုတေသန အထောက်အထားများသည် တစ်ခုနှင့်တစ်ခု ဆန့်ကျင်နေခြင်း မဟုတ်ဘဲ အပြန်အလှန် ဖြည့်ဆည်းပေးနေကြောင်း ထင်ရှားစွာ တွေ့ရှိရပါသည်။ ပါဠိပိဋကတ်တော်နှင့် ရာဇဝင်ကျမ်းများက မြတ်စွာဘုရားရှင်၏ သွားတော်များအပေါ် ထားရှိသော ဝိညာဉ်ရေးရာ မူဘောင်ကို တည်ဆောက်ပေးခဲ့ပြီး၊ ဇမ္ဗူဒီပတစ်ခွင်ရှိ Case Studies (၂၈) ခုမှာမူ ထိုမူဘောင်အတွင်းမှ တကယ့်မြေပြင် သမိုင်းအရှိတရားများကို ဖော်ထုတ်ပေးခဲ့ပါသည်။ အထူးသဖြင့် "သွေးစေတီ" နှင့် "ကျိုးပဲ့နေသော ရှေ့သွားတော်များ" ၏ ဖြစ်တည်မှုသည် ဗုဒ္ဓဘာသာ ဓာတ်တော်ယဉ်ကျေးမှု (Material Culture) ၏ ရှုပ်ထွေးနက်နဲမှုနှင့် အနုစိတ်မှုကို ပိုမိုပေါ်လွင်စေခဲ့ပါသည်။
ဤအခန်း (၄) တွင် လေ့လာတင်ပြခဲ့သော ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာချက်များအရ မြတ်စွာဘုရားရှင်၏ သွားတော်များနှင့် ဓာတ်တော်မွေတော်များသည် ရိုးရာမှတ်တမ်းများ (Traditional Narratives) တွင် ဖော်ပြထားသော ကန့်သတ်အရေအတွက်ထက် များစွာပိုမိုကျယ်ပြန့်စွာ တည်ရှိပျံ့နှံ့ခဲ့ကြောင်းကို သမိုင်း၊ ကမ္ပည်းကျောက်စာနှင့် ရှေးဟောင်းသုတေသန အထောက်အထားများဖြင့် ခိုင်မာစွာ သက်သေပြနိုင်ခဲ့သည်။ အိန္ဒိယ ရှေးဟောင်းသုတေသနဌာန (ASI) နှင့် ဥရောပပြတိုက်ကြီးများ၏ မှတ်တမ်းများက ဓမ္မရာဇိကစေတီ၊ မဏိကျလစေတီ၊ ဗိမရန်စေတီ၊ ဟဒ္ဒစေတီနှင့် ဂျမားဂါရီ အစရှိသော စေတီတော်များတွင် သွားတော်များ အမှန်တကယ် ကိန်းဝပ်ဋ္ဌာပနာထားကြောင်းကို ခရိုရှသီ ကမ္ပည်းစာများ၊ ဒင်္ဂါးပြားများနှင့်တကွ အတည်ပြုပေးနိုင်ခဲ့သည်။ ထို့အပြင် တောင်ပိုင်းဒေသများဖြစ်သော နာဂါဂျုနကွန်ဒါနှင့် သီရိလင်္ကာ ရုဟုဏစေတီများမှ တွေ့ရှိချက်များကလည်း ဗုဒ္ဓ၏ ဓာတ်တော်မွေတော်များသည် ဇမ္ဗူဒီပ လက်ယာတောင်ကျွန်းတစ်ခွင်၌ ဘာသာရေးနှင့် နိုင်ငံရေးအာဏာ ပေါင်းစည်းမှု၏ သင်္ကေတများအဖြစ် ထွန်းလင်းခဲ့ကြောင်း သက်သေပြနေသည်။
အချုပ်အားဖြင့်ဆိုသော် ဤအခန်း၏ တွေ့ရှိချက်များသည် ထေရဝါဒ ရိုးရာယုံကြည်မှုကို ဆန့်ကျင်ပယ်ဖျက်ခြင်း လုံးဝမဟုတ်ဘဲ၊ ပါးစပ်ရာဇဝင်နှင့် ကျမ်းဂန်များ၏ ကွက်လပ်ကို ခေတ်သစ် သိပ္ပံနည်းကျ တူးဖော်မှုများ (Empirical Data) ဖြင့် ဖြည့်ဆည်းပေးခြင်း ဖြစ်သည်။ ဤတွေ့ရှိချက်များကို အခြေခံ၍ သမိုင်းအထောက်အထားများနှင့် ဘာသာရေးသဒ္ဓါတရားတို့ကို မည်သို့ ပေါင်းစပ်နားလည်နိုင်မည်၊ မျက်မှောက်ခေတ် ဗုဒ္ဓဘာသာ သမိုင်းပညာရပ်အတွက် မည်သို့သော မူဝါဒနှင့် အကြံပြုချက်များ လိုအပ်မည်ဆိုသည်ကို နောက်ဆက်တွဲ အခန်း (၅) တွင် ဆက်လက် ဆွေးနွေးသုံးသပ်သွားမည် ဖြစ်သည်။
ဤအခန်း (၄) တွင် မြတ်စွာဘုရားရှင်၏ သွားတော်များနှင့် ပတ်သက်၍ ထေရဝါဒ ရိုးရာကျမ်းဂန်များ၏ မှတ်တမ်းများနှင့် မျက်မှောက်ခေတ် ရှေးဟောင်းသုတေသန အထောက်အထားများကို Qualitative နည်းစနစ်များ အသုံးပြုကာ စနစ်တကျ ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာခဲ့ပါသည်။ လေ့လာတွေ့ရှိချက်များအရ၊ မဟာပရိနိဗ္ဗာနသုတ်နှင့် ဒါဌာဝံသကျမ်းတို့က စွယ်တော် ၄ ဆူသာ ကြွင်းကျန်ရစ်သည်ဟု အရေအတွက် ကန့်သတ်ထားခြင်းသည် ပထဝီဝင်အရ သမိုင်းကြောင်းကို မှတ်တမ်းတင်ခြင်းမဟုတ်ဘဲ၊ ကိုးကွယ်သူများ၏ သဒ္ဓါတရားကို မြှင့်တင်ပေးရန် ဖန်တီးထားသော ဘာသာရေးဆိုင်ရာ အမြင့်မြတ်ဆုံး သင်္ကေတ (Soteriological Narrative) ဖြစ်ကြောင်း သုံးသပ်ရရှိပါသည်။ တစ်ဖက်တွင်လည်း ဓမ္မရာဇိက၊ ဗိမရန် အစရှိသော စေတီများနှင့် ဗြိတိသျှပြတိုက်ရှိ ကမ္ပည်းကျောက်စာ အထောက်အထားများက ဓာတ်တော်များသည် ကျမ်းဂန်လာ ကန့်သတ်ချက်ထက် ကျော်လွန်၍ အာရှတိုက်တစ်ခွင်၌ ကျယ်ပြန့်စွာ ပျံ့နှံ့ကိန်းဝပ်နေကြောင်း ခိုင်မာစွာ သက်သေပြနိုင်ခဲ့ပါသည်။
ဤရှုထောင့်နှစ်ရပ်အကြားရှိ ကွာဟချက်ကို Creswell ၏ Triangulation နည်းစနစ်ဖြင့် ပေါင်းစပ်သုံးသပ်ရာတွင်، ယင်းတို့သည် ဆန့်ကျင်ဘက်များမဟုတ်ဘဲ ဗုဒ္ဓဘာသာ ရုပ်ဝတ္ထုယဉ်ကျေးမှု၏ ရှုပ်ထွေးနက်နဲမှုကို အပြန်အလှန် ဖြည့်ဆည်းပေးနေကြောင်း တွေ့ရှိရပါသည်။ ရိုးရာယုံကြည်မှုက သဒ္ဓါတရား၏ အုတ်မြစ်ကို တည်ဆောက်ပေးပြီး၊ ရှေးဟောင်းသုတေသနက ထိုယုံကြည်မှု၏ သမိုင်းဝင် ပျံ့နှံ့မှုကို အတည်ပြုပေးပါသည်။ ထိုရှာဖွေတွေ့ရှိချက်များကို အခြေခံ၍ ဤပါရဂူကျမ်း၏ နောက်ဆုံးအခန်းဖြစ်သော "အခန်း (၅)" တွင် အဆိုပါ ရလဒ်များအပေါ် အကျယ်တဝင့် ဆွေးနွေးသုံးသပ်ကာ၊ သာသနာရေးနှင့် ပြတိုက်ပညာရပ်ပိုင်းဆိုင်ရာများအတွက် လက်တွေ့ကျသော အကြံပြုချက်များကို ဆက်လက် တင်ပြသွားမည် ဖြစ်ပါသည်။
No comments:
Post a Comment
Note: Only a member of this blog may post a comment.