Chapter V မြတ်စွာဘုရားရှင်၏ သွားတော်များ - ထေရဝါဒ ရိုးရာယုံကြည်မှု မှတ်တမ်းများနှင့် မျက်မှောက်ခေတ် ရှေးဟောင်းသုတေသန အထောက်အထားများအား အပြန်အလှန်ဖြည့်ဆည်းမှု ရှုထောင့်မှ ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာလေ့လာချက်။

 Chapter V

သုံးသပ်ချက်၊ နိဂုံးနှင့် အကြံပြုချက်များ (Discussion, Conclusion, and Recommendations)

5.1 အခန်းနိဒါန်း (Introduction)

ဤသုတေသနသည် မြတ်စွာဘုရားရှင်၏ သွားတော်များနှင့် ပတ်သက်၍ ထေရဝါဒ ရိုးရာယုံကြည်မှု မှတ်တမ်းများနှင့် မျက်မှောက်ခေတ် ရှေးဟောင်းသုတေသန အထောက်အထားများအား အပြန်အလှန် ဖြည့်ဆည်းမှု ရှုထောင့်မှ ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာ လေ့လာခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။ အခန်း (၄) တွင် တင်ပြခဲ့သော Case Studies (၂၈) ခု၏ ရလဒ်များအပေါ် အခြေခံ၍ သုတေသန ရည်ရွယ်ချက်များအလိုက် အောက်ပါအတိုင်း နိဂုံးချုပ် ကောက်ချက်ချနိုင်ပါသည် -

ဤအခန်း (၅) သည် ဤသုတေသနကျမ်းတစ်စောင်လုံး၏ နောက်ဆုံးအနှစ်ချုပ်ဖြစ်ပြီး၊ အခန်း (၄) တွင် ကျယ်ကျယ်ပြန့်ပြန့် ဆန်းစစ်လေ့လာခဲ့သော အရည်အသွေးပိုင်းဆိုင်ရာ အချက်အလက်များ (Qualitative Analysis) ၏ ရလဒ်များအပေါ်တွင် တိုက်ရိုက်အခြေခံကာ အသေအချာ ကောက်ချက်ချထားခြင်း ဖြစ်ပါသည်။ သုတေသနပြုလုပ်ရာတွင် အသစ်ရှာဖွေတွေ့ရှိချက်များကို ထပ်မံဖြည့်စွက်ခြင်းမပြုဘဲ၊ ယခင်အခန်းများ၌ တွေ့ရှိခဲ့ပြီးဖြစ်သော ခိုင်မာသည့် အထောက်အထားများကိုသာ အခြေခံ၍ သုတေသန၏ အဓိကရည်ရွယ်ချက် (၃) ရပ်နှင့် တစ်ဖက်စီ အချိုးကျ ကိုက်ညီမှုရှိစေရန် (1:1 Mapping) စနစ်တကျ အနှစ်ချုပ် တင်ပြသွားမည် ဖြစ်ပါသည်။ ထေရဝါဒရိုးရာစာပေများပါ သွားတော်များဆိုင်ရာ မှတ်တမ်းများကို လေ့လာရန်၊ မျက်မှောက်ခေတ် ရှေးဟောင်းသုတေသန တူးဖော်တွေ့ရှိချက်များကို ဆန်းစစ်ရန်နှင့် ယင်းအထောက်အထားနှစ်ရပ်ကြား အပြန်အလှန် ဖြည့်ဆည်းပေးနိုင်မှုကို ရှာဖွေရန်ဟူသော မူလရည်မှန်းချက်များ အောင်မြင်ပြည့်မြောက်မှု ရှိ/မရှိကို အောက်ပါအတိုင်း အပိုင်း (၃) ပိုင်းခွဲ၍ ကောက်ချက်ချထားပါသည်။

5.1.1 ထေရဝါဒ ရိုးရာမှတ်တမ်းများဆိုင်ရာ နိဂုံးချုပ်ချက် (Objective 1) 

အခန်း (၄) တွင် အသေးစိတ် သရုပ်ခွဲလေ့လာပြသခဲ့သည့်အတိုင်း၊ မဟာပရိနိဗ္ဗာနသုတ် (Mahaparinibbana Sutta) နှင့် ဒါဌာဝံသ (Dathavamsa) ကဲ့သို့သော ထေရဝါဒ ရိုးရာယုံကြည်မှု မှတ်တမ်းစာပေများသည် မြတ်စွာဘုရားရှင်၏ စွယ်တော်/သွားတော် အရေအတွက်ကို (၄) ဆူသာရှိကြောင်း တိကျစွာ ကန့်သတ်ဖော်ပြထားကြပါသည်။ ဤသို့ (၄) ဆူသာ ကန့်သတ်ထားခြင်းသည် သမိုင်းကြောင်းအရ အတိအကျ ရေတွက်ပြဆိုခြင်း (Historical Counting) သက်သက်မဟုတ်ဘဲ၊ ဗုဒ္ဓဘာသာဝင်တို့၏ သဒ္ဓါတရားကို ပိုမိုခိုင်မာအားကောင် းလာစေရန်နှင့် ကိုးကွယ်ဆည်းကပ်မှုကို ဗဟိုပြုစုစည်းပေးရန် ရည်ရွယ်သည့် ဘာသာရေးယုံကြည်မှုဆိုင်ရာ လုပ်ဆောင်ချက် (Doctrinal Function) တစ်ခုဖြစ်ကြောင်း ကောက်ချက်ချနိုင်ပါသည်။

ထေရဝါဒ ပါဠိတော်နှင့် အဋ္ဌကထာမှတ်တမ်းများ (အထူးသဖြင့် မဟာပရိနိဗ္ဗာနသုတ်နှင့် ဒါဌာဝံသ) အရ သွားတော်/စွယ်တော် (၄) ဆူကိုသာ အဓိကထား ဗဟိုပြု ဖော်ပြထားကြောင်း တွေ့ရှိရသည်။ ဤမှတ်တမ်းများသည် သမိုင်းဝင် အချက်အလက်ထက် ဘာသာရေးဆိုင်ရာ "စံ" (Soteriological Standard) အဖြစ် ပိုမိုအရေးပါပြီး ဗုဒ္ဓဘာသာဝင်များ၏ သဒ္ဓါတရားကို တည်ဆောက်ရာတွင် အခြေခံအုတ်မြစ် ဖြစ်သည်။ ဤ (၄) ဆူသော စွယ်တော်များသည် လူ့ပြည်၊ နတ်ပြည်နှင့် နဂါးပြည်တို့တွင် ကိန်းဝပ်တော်မူခြင်းက ဓာတ်တော်များ၏ ဝိညာဉ်ရေးရာ စွမ်းအားနှင့် ကျယ်ပြန့်သော သြဇာအာဏာကို ဘာသာရေး ရှုထောင့်မှအတည်ပြု ပေးထားသည်။ထို့ကြောင့် ရိုးရာစာပေများတွင် တွေ့ရသော ဓာတ်တော်အရေအတွက် ကန့်သတ်ချက်သည် သမိုင်းဝင် အချက်အလက်သက်သက်ထက် ဘာသာရေးသဒ္ဓါတရားကို ဦးတည်သော သင်္ကေတပြယုဂ်အဖြစ် (Symbolic Representation) ကြီးမားစွာ တည်ရှိနေကြောင်း ခိုင်မာစွာ ကောက်ချက်ချအပ်ပါသည်။

5.1.2 ရှေးဟောင်းသုတေသန အထောက်အထားများဆိုင်ရာ နိဂုံးချုပ်ချက် (Objective 2)

ရှေးဟောင်းသုတေသနဆိုင်ရာ အထောက်အထားများအား ဆန်းစစ်ထားသည့် အခန်း (၄) ၏ တွေ့ရှိချက်များအရ၊ မြေပြင်လက်တွေ့အခြေအနေ (Empirical Reality) တွင် မြတ်စွာဘုရားရှင်၏ ဓာတ်တော်မွေတော်များသည် ရိုးရာစာပေများ၌ ကန့်သတ်ထားသော အရေအတွက်ထက် များစွာပိုမိုကျယ်ပြန့်စွာ ကူးစက်ပျံ့နှံ့လျက်ရှိကြောင်း တွေ့ရှိရပါသည်။ တက္ကသီလာ (Taxila)၊ ဟဒ္ဒ (Hadda) နှင့် ဗိမရန် (Bimaran) အစရှိသော ရှေးဟောင်းစေတီများမှ တူးဖော်ရရှိသည့် ဓာတ်တော်တိုက်များ၊ ကမ္ပည်းကျောက်စာများနှင့် ဒင်္ဂါးပြားများက ဓာတ်တော်ကိုးကွယ်မှုဓလေ့သည် အာရှတိုက်တစ်ခွင်၌ နိုင်ငံရေး၊ လူမှုရေးနှင့် ယဉ်ကျေးမှုဆိုင်ရာ ချဲ့ထွင်မှုများနှင့်အတူ အလွန်ကျယ်ပြန့်စွာ ထွန်းကားခဲ့ကြောင်း သက်သေခံလျက်ရှိပါသည်။ မျက်မှောက်ခေတ် ရှေးဟောင်းသုတေသန တူးဖော်မှုများ (Case Studies ၂၈ ခု) အရ မြတ်စွာဘုရားရှင်၏ သွားတော်များသည် ရိုးရာစာပေ၌ ဖော်ပြထားသော (၄) ဆူထက်မက ပိုမိုများပြားစွာ တည်ရှိနေကြောင်း ခိုင်မာစွာ တွေ့ရှိရသည်။ အထူးသဖြင့် ဂန္ဓာရဒေသ (ပါကစ္စတန်/အာဖဂန်နစ္စတန်)၊ အိန္ဒိယတောင်ပိုင်း (နာဂဇုနကုဏ္ဍ) နှင့် တရုတ်ပြည် (ပေကျင်း) အထိ ပထဝီဝင်အရ ကျယ်ပြန့်စွာ ပြန့်နှံ့နေသည်။ ASI မှတ်တမ်းများနှင့် ဗြိတိသျှပြတိုက်ရှိ မှတ်တမ်းများအရ သွားတော်များ၏ အမျိုးအစားမှာလည်း စွယ်တော် (Canines) သာမက၊ ရှေ့သွားတော် (Incisors) နှင့် အံတော် (Molars) များအဖြစ်ပါ တွေ့ရှိရသဖြင့် သမိုင်းဝင် ရုပ်ဝတ္ထုယဉ်ကျေးမှုသည် စာပေမှတ်တမ်းထက် ပိုမိုကျယ်ပြန့်ကြောင်း နိဂုံးချုပ်နိုင်သည်။ ဤအထောက်အထားများကို လေ့လာခြင်းအားဖြင့် ရှေးဟောင်းသုတေသန ရလဒ်များသည် ဓာတ်တော်မွေတော်များနှင့် ပတ်သက်၍ ထိတွေ့ကိုင်တွယ်နိုင်သော ရုပ်ဝတ္ထုပိုင်းဆိုင်ရာ သက်သေအထောက်အထား (Material Culture) ကို ခိုင်မာစွာ ပံ့ပိုးပေးနိုင်ပြီး၊ သမိုင်းကြောင်းအရ ဓာတ်တော်များ မည်သို့မည်ပုံ ပျံ့နှံ့ကိန်းဝပ်ခဲ့သည်ဆိုသော လက်တွေ့ကျသည့် အချက်အလက်များကိုပေးစွမ်းနိုင် ကြောင်း ရှင်းလင်းစွာ ကောက်ချက်ချနိုင်ပါသည်။

5.1.3 Conclusion on the Synthesis (Objective 3)

သုတေသန၏ နောက်ဆုံးရည်ရွယ်ချက်ဖြစ်သော ရိုးရာယုံကြည်မှုနှင့် ရှေးဟောင်းသုတေသန အထောက်အထားများအကြား အပြန်အလှန် ဖြည့်ဆည်းမှု (Triangulation) ကို အခန်း (၄) တွင် အကျယ်တဝင့် ချိန်ထိုးသုံးသပ်ခဲ့ပြီးဖြစ်ပါသည်။ ဤကျမ်း၏ အဓိကရှာဖွေတွေ့ရှိချက်အဖြစ် ကောက်ချက်ချရလျှင်၊ ရိုးရာစာပေများနှင့် မြေပြင်တူးဖော်မှု ရလဒ်များသည် တစ်ခုနှင့်တစ်ခု ဆန့်ကျင်ဘက်ဖြစ်နေခြင်း (Contradiction) မဟုတ်ဘဲ၊ ရှုထောင့်မတူညီသော နေရာမှနေ၍ တစ်ခုကိုတစ်ခု အပြန်အလှန် ပံ့ပိုးဖြည့်ဆည်းပေးနေခြင်း (Complementary) သာ ဖြစ်ပါသည်။ ရိုးရာစာပေများသည် ဗုဒ္ဓဘာသာဝင်တို့၏ နက်ရှိုင်းသော သဒ္ဓါတရားနှင့် ဘာသာရေးဆိုင်ရာ အနှစ်သာရကို မပျောက်ပျက်အောင် ထိန်းသိမ်းပေးထားပြီး၊ ရှေးဟောင်းသုတေသနပညာရပ်ကမူ ယင်းယုံကြည်မှု ဓလေ့ထုံးတမ်းများသည် သမိုင်းကြောင်းတစ်လျှောက် မည်မျှအထိ ကျယ်ကျယ်ပြန့်ပြန့် သက်ရောက်မှုရှိခဲ့သည်ကို ရုပ်ဝတ္ထုအထောက်အထားများဖြင့် လက်တွေ့သက်သေပြလျက်ရှိပါသည်။ သို့ဖြစ်ပါ၍ ယုံကြည်မှုနှင့် လက်တွေ့အချက်အလက် (Bridging faith with empirical facts) တို့ကို ဟန်ချက်ညီညီ ပေါင်းစပ်လေ့လာခြင်းအားဖြင့်သာ မြတ်စွာဘုရားရှင်၏ သွားတော်များ ဆိုင်ရာ ယဉ်ကျေးမှုသမိုင်းကြောင်းကို ဘက်စုံထောင့်စုံမှ ပြည့်စုံမှန်ကန်စွာ နားလည်သဘောပေါက်နိုင်မည်ဖြစ်ကြောင်း ခိုင်မာစွာ ကောက်ချက်ချ အဆုံးသတ်အပ်ပါသည်။

5.2 ဝေဖန်ဆန်းစစ်ချက်နှင့် သုတေသန အချေအတင်သုံးသပ်ချက် (Critical Analytical Discussion)

Creswell ၏ သုတေသနသဘောတရားများနှင့်အညီ ဤသုတေသန၏ အခန်း (၄) မှ အသေးစိတ် ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာ တွေ့ရှိခဲ့သော အရည်အသွေးပိုင်းဆိုင်ရာ ရလဒ်များကို အခန်း (၂) တွင် ကြိုတင်တင်ပြခဲ့ပြီးဖြစ်သော ပညာရှင်များ၏ သီအိုရီ၊ စာတမ်းများနှင့် နှိုင်းယှဉ်သုံးသပ်ရလျှင် လွန်စွာ စိတ်ဝင်စားဖွယ်ကောင်းသော တိုက်ဆိုင်မှုများနှင့် သဘောတရားချဲ့ထွင်နိုင်မှုများကို တွေ့ရှိရပါသည်။ ပထမဦးစွာ ရိုးရာယုံကြည်မှု မှတ်တမ်းစာပေများ၌ ဓာတ်တော်မွေတော်များကို ပုံဖော်ထားမှုနှင့် ပတ်သက်၍ အခန်း (၄) ၏ တွေ့ရှိချက်များသည် ကမ္ဘာသိ ဗုဒ္ဓဘာသာ သမိုင်းပညာရှင် John S. Strong ၏ အယူအဆများနှင့် အပြည့်အဝ ကိုက်ညီမှုရှိကြောင်း (AGREE) အခိုင်အမာ သုံးသပ်နိုင်ပါသည်။ Strong က ဓာတ်တော်မွေတော်များသည် သာမန် ရုပ်ကြွင်းအကြွင်းအကျန်များ မဟုတ်ဘဲ မြတ်စွာဘုရားရှင်၏ အသက်ဝင်နေဆဲဖြစ်သော အတ္ထုပ္ပတ္တိ၏ အဆက်အနွယ်များ (Extensions of the Buddha's biography) ဖြစ်သည်ဟု ဆိုခဲ့ရာ၊ ဤကျမ်းတွင် လေ့လာခဲ့သော မဟာပရိနိဗ္ဗာနသုတ်နှင့် ဒါဌာဝံသကျမ်းလာ သွားတော် (၄) ဆူ အကြောင်းအရာများသည်လည်း ဘုရားရှင်၏ မဟာကရုဏာတော်နှင့် ဘုန်းတန်ခိုးအာနုဘော်တို့ကို ကိုယ်စားပြုဖော်ပြနေကြောင်း တွေ့ရှိရသဖြင့် အဆိုပါ သီအိုရီကို ပိုမိုခိုင်မာစွာ ထောက်ခံအတည်ပြုနိုင်ခဲ့ပါသည်။

ထို့ပြင် မျက်မှောက်ခေတ် ရှေးဟောင်းသုတေသန အထောက်အထားများနှင့် ပတ်သက်သော အခန်း (၄) ၏ တွေ့ရှိချက်များသည် ကျော်ကြားသော ဗုဒ္ဓဘာသာ သမိုင်းနှင့် ကျောက်စာပညာရှင် Gregory Schopen ၏ ဗုဒ္ဓဘာသာ ရုပ်ဝတ္ထုယဉ်ကျေးမှုဆိုင်ရာ သီအိုရီများကို ပိုမိုကျယ်ပြန့်စွာ ဖြည့်ဆည်းချဲ့ထွင်ပေး နိုင်ခဲ့ပါသည်။ (EXTEND) အခန်း (၂) တွင် ဆွေးနွေးခဲ့သည့်အတိုင်း Schopen က ဓာတ်တော်မွေတော်များသည် ဗုဒ္ဓဘာသာ အသိုက်အဝန်းများအတွက် ဘာသာရေး သက်သက်သာမက၊ တရားဝင် နေရာထိုင်ခင်းနှင့် အခွင့်အာဏာကို တည်ဆောက်ပေးသော အသက်ဝင်သည့် ရုပ်ဝတ္ထုများ (Living legal presences) အဖြစ် လွှမ်းမိုးမှုရှိကြောင်း တင်ပြခဲ့ပါသည်။ အခန်း (၄) တွင် ဆန်းစစ်ခဲ့သော တက္ကသီလာ (Taxila)၊ ဟဒ္ဒ (Hadda) နှင့် ဗိမရန် (Bimaran) ဒေသများမှ အထောက်အထားများအရ ဓာတ်တော်တိုက်များနှင့် ဒင်္ဂါးပြားများ ယှဉ်တွဲတွေ့ရှိရခြင်းသည်၊ ဓာတ်တော်ကိုးကွယ် မှုဓလေ့သည် ဒေသတွင်း နိုင်ငံရေး၊ စီးပွားရေးနှင့် လူမှုရေး အဆောက်အအုံများနှင့် နက်ရှိုင်းစွာ ဆက်နွှယ်နေကြောင်း ပြသနေသဖြင့် Schopen ၏ အယူအဆကို လက်တွေ့မြေပြင် အထောက်အထားများဖြင့် သက်သေပြနိုင်ခဲ့ပြီး သုတေသနနယ်ပယ်ကို ပိုမိုချဲ့ထွင်နိုင်ခဲ့ပါသည်။

ရိုးရာစာပေများတွင် သွားတော်အရေအတွက်ကို (၄) ဆူသာ ကန့်သတ်ထားသော်လည်း မြေပြင်ရှေးဟောင်းသုတေသန တူးဖော်မှုများတွင် ဓာတ်တော်မွေတော် အမြောက်အမြား ပျံ့နှံ့နေခြင်းဟူသော ကွဲလွဲချက် (Discrepancy) ကို သုံးသပ်ရာ၌ "ဘာသာရေး ယုံကြည်မှုဆိုင်ရာ လုပ်ဆောင်ချက် နှင့် သမိုင်းဝင် မှတ်တမ်းအထောက်အထား" (Doctrinal Function vs. Historical Record) ဟူသော ရှုထောင့်မှ ရှင်းလင်းစွာ အဖြေရှာနိုင်ပါသည်။ ဤကွဲလွဲချက်သည် အမှားနှင့်အမှန် ယှဉ်ပြိုင်နေခြင်း မဟုတ်ပေ။ မှတ်တမ်းစာပေများသည် Doctrinal Function အရ ဗုဒ္ဓဘာသာဝင်တို့၏ သဒ္ဓါတရားကို စုစည်းရန်၊ ဘုရားရှင်၏ မွန်မြတ်သန့်စင်မှုကို အမြင့်မားဆုံး ပုံဖော်ရန်နှင့် ဓာတ်တော်များ၏ ရှားပါးတန်ဖိုးကြီးမားမှုကို ပေါ်လွင်စေရန် ရည်ရွယ်၍ သင်္ကေတသဘောအရ အရေအတွက် ကန့်သတ်ရေးသားခြင်း ဖြစ်ပါသည်။ အခြားတစ်ဖက်တွင် သမိုင်းတစ်လျှောက် ဗုဒ္ဓဘာသာ သာသနာပြုလုပ်ငန်းများ ကျယ်ပြန့်လာမှု၊ ဒေသအသီးသီးမှ မင်းများ၊ သူဌေးများနှင့် သံဃာတော်များက မိမိတို့ဒေသ၌ ကိုးကွယ်ရာအဖြစ် ဓာတ်တော်များကို ခွဲဝေပင့်ဆောင်မှုများကြောင့် Historical Record အရ မြေပြင်တွင် ဓာတ်တော်များ အများအပြား တွေ့ရှိရခြင်းသည် သမိုင်း၏ လိုအပ်ချက်နှင့် လက်တွေ့ဖြစ်စဉ် (Empirical reality) သက်သက်သာ ဖြစ်ကြောင်း လေးနက်စွာ သုံးသပ်ရရှိပါသည်။

သီအိုရီပိုင်းဆိုင်ရာ ပံ့ပိုးကူညီမှု (Theoretical Contribution) အနေဖြင့် ဤသုတေသနသည် မြန်မာဘာသာဖြင့် ရေးသားသော ထေရဝါဒ သုတေသန နယ်ပယ်အတွက် ကြီးမားသော ခြေလှမ်းသစ်တစ်ရပ် ဖြစ်ပါသည်။ မြန်မာနိုင်ငံရှိ ဗုဒ္ဓဘာသာ လေ့လာမှုအများစုသည် ပါဠိစာပေနှင့် ကျမ်းဂန်များကိုသာ အခြေခံသော စာပေလေ့လာမှု (Textual Studies) သီးသန့် ဖြစ်နေလေ့ရှိပြီး၊ မျက်မှောက်ခေတ် ဗုဒ္ဓဘာသာ ရုပ်ဝတ္ထုယဉ်ကျေးမှု (Buddhist Material Culture) ကို သိပ္ပံနည်းကျ ရှေးဟောင်းသုတေသန အထောက်အထားများနှင့် ပေါင်းစပ်လေ့လာမှု အလွန်အားနည်းဆဲ ဖြစ်ပါသည်။ ဤကျမ်းသည် ရိုးရာယုံကြည်မှုများကို ပယ်ဖျက်ခြင်း မပြုဘဲ၊ မြေပြင်အထောက်အထားများနှင့် ဟန်ချက်ညီညီ ပေါင်းစပ်နိုင်ကြောင်း (Synthesis) သက်သေပြလိုက်ခြင်း ဖြစ်သည်။ သိပ္ပံနည်းကျ အထောက်အထားများကို လက်ခံခြင်းသည် ဟိရီဩတ္တပ္ပတရားနှင့် သဒ္ဓါတရားကို ထိခိုက်စေသည်မဟုတ်ဘဲ၊ သမိုင်းကြောင်းမှန်ကို ဘက်စုံထောင့်စုံမှ နားလည်စေခြင်းဖြင့် ပိုမိုခိုင်မာသော ပညာဉာဏ်နှင့် ယှဉ်သည့် ယုံကြည်မှုကို တည်ဆောက်ပေးနိုင်ကြောင်း ဤသုတေသနက ထေရဝါဒပညာရပ်နယ်ပယ်သို့ အမြင်သစ်တစ်ခုအဖြစ် ပံ့ပိုးပေးလိုက်ပါသည်။

ဤသုတေသန၏ တွေ့ရှိချက်များကို အခန်း (၂) တွင် တင်ပြခဲ့သော စာပေကျမ်းဂန်များ၊ ပညာရှင်များ၏ သဘောတရားရေးရာ မူဘောင်များနှင့် နှိုင်းယှဉ်သုံးသပ်ပါက အလွန်စိတ်ဝင်စားဖွယ်ကောင်းသော ရလဒ်များကို တွေ့ရှိရသည်။

ထေရဝါဒ ရိုးရာမှတ်တမ်းများ (ဥပမာ- မဟာပရိနိဗ္ဗာနသုတ်နှင့် သီဟိုဠ်ရာဇဝင်ကျမ်းများ) တွင် သွားတော် (၄) ဆူကိုသာ အဓိကထား ဖော်ပြခြင်းသည် သမိုင်းအချက်အလက် မှားယွင်းနေခြင်း မဟုတ်ဘဲ၊ ထိုခေတ်အခါက အထင်ရှားဆုံးနှင့် ဘာသာရေးအရ ဩဇာအကြီးမားဆုံးသော အဓိက သွားတော်များကိုသာ ရည်ညွှန်းမှတ်တမ်းတင်ခဲ့ခြင်း (Doctrinal Focus) ဖြစ်ကြောင်း သုံးသပ်ရသည်။ သို့သော် ASI (Archaeological Survey of India) နှင့် ဥရောပပြတိုက်ကြီးများ (British Museum, V&A Museum) မှ အထောက်အထားများကမူ ဓာတ်တော်မွေတော်များ ခွဲဝေမှု (Dhātu-vibhāga) သည် ကျမ်းဂန်များလာ အရေအတွက်ထက် များစွာပိုမို ကျယ်ပြန့်ခဲ့ကြောင်းကို သမိုင်းဝင် တူးဖော်မှုအထောက်အထား (Empirical Data) များဖြင့် ဖြည့်စွက်ပေးလိုက်ခြင်း ဖြစ်သည်။

ဤတွေ့ရှိချက်သည် နိုင်ငံတကာ ဗုဒ္ဓဘာသာ သမိုင်းပညာရှင် John S. Strong ၏ "ဓာတ်တော်မွေတော်များသည် မြတ်စွာဘုရားရှင်၏ သက်ဝင်နေသော ကိုယ်စားပြုမှုများ (Extensions of the Buddha's presence) ဖြစ်သည်" ဟူသော သီအိုရီကို ထပ်လောင်း အတည်ပြုပေးလျက်ရှိသည်။¹ ထို့အပြင် Gregory Schopen ထောက်ပြခဲ့သကဲ့သို့ ကျမ်းဂန်စာပေများ (Textual sources) နှင့် မြေပြင်ရှေးဟောင်းအထောက်အထားများ (Epigraphical/Archaeological sources) အကြား ကွာဟချက်ရှိတတ်သော်လည်း၊ ယင်းနှစ်ခုကို ပေါင်းစပ်လိုက်သောအခါမှသာ ပြည့်စုံသော ဗုဒ္ဓဘာသာသမိုင်းမှန်ကို ရရှိနိုင်မည်ဆိုသည့် အချက်ကို ဤသုတေသနက လက်တွေ့ သက်သေပြနိုင်ခဲ့သည်။² ထို့ကြောင့် မြန်မာနိုင်ငံရှိ ရိုးရာယုံကြည်မှု အစဉ်အလာအရ သွားတော် ၄ ဆူသာရှိသည်ဟူသော လက်ခံထားမှုကို မပယ်ဖျက်ဘဲ၊ သမိုင်းဝင် သာသနာပြု မင်းဆက်များ၏ ကြိုးပမ်းမှုကြောင့် အခြားသော သွားတော်နှင့် ဓာတ်တော်များသည်လည်း အိန္ဒိယတိုက်ငယ်နှင့် ကမ္ဘာအရပ်ရပ်သို့ ကျယ်ပြန့်စွာ ရောက်ရှိကိန်းဝပ်နေကြောင်း ပညာရပ်ဆိုင်ရာ ရှုထောင့်မှနေ၍ (Hiri-Ottappa နှင့်အညီ) ဟန်ချက်ညီညီ ပေါင်းစပ်ဆွေးနွေး အတည်ပြုနိုင်ခဲ့ပါသည်။

ဤသုတေသနကျမ်းသည် မြတ်စွာဘုရားရှင်၏ သွားတော်များနှင့် ဓာတ်တော်မွေတော်များအပေါ် ထေရဝါဒ ရိုးရာယုံကြည်မှု မှတ်တမ်းများနှင့် ခေတ်သစ် ရှေးဟောင်းသုတေသန တွေ့ရှိချက်များအကြား ကွာဟချက်ကို လေ့လာသုံးသပ်ရန် ဟူသော ရည်ရွယ်ချက်များကို အောင်မြင်စွာ ဖော်ထုတ်နိုင်ခဲ့သည်။ အခန်း (၄) ၏ ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာချက်များအရ အောက်ပါအတိုင်း နိဂုံးချုပ်နိုင်ပါသည်-

ပထမအချက်အနေဖြင့် ရိုးရာကျမ်းစာများတွင် သွားတော် (၄) ဆူသာ ကြွင်းကျန်ရစ်ပြီး လူ့ပြည်၌ (၂) ဆူသာ ကိန်းဝပ်သည်ဟု အကန့်အသတ်ဖြင့် ဖော်ပြထားသော်လည်း၊ လက်တွေ့ မြေပြင်တူးဖော်မှုများအရ အိန္ဒိယတိုက်ငယ်၊ အာဖဂန်နစ္စတန်၊ ပါကစ္စတန်နှင့် သီရိလင်္ကာနိုင်ငံ အစရှိသော ဇမ္ဗူဒီပတစ်ခွင်တွင် သွားတော်နှင့် အံတော်များ ကိန်းဝပ်ရာ စေတီတော်များစွာ တည်ရှိနေကြောင်းကို ခိုင်မာစွာ အတည်ပြုနိုင်ခဲ့သည်။ ဒုတိယအချက်အနေဖြင့် ဓမ္မရာဇိကစေတီ၊ ဗိမရန်စေတီ၊ ကနိသျှကစေတီ အစရှိသော နေရာများမှ တူးဖော်ရရှိသည့် ခရိုရှသီ (Kharosthi) နှင့် ဗြာဟ္မီ (Brahmi) ကမ္ပည်းစာများ၊ ခေတ်ပြိုင်ဒင်္ဂါးပြားများနှင့် ဋ္ဌာပနာတိုက်များသည် အမည်မသိမင်းများသာမက သမိုင်းဝင် အသောကမင်းကြီး၊ ကနိသျှကမင်းကြီး၊ မိလိန္ဒမင်းကြီးတို့ ကိုယ်တိုင်က ဓာတ်တော်များကို ကျယ်ကျယ်ပြန့်ပြန့် ကိုးကွယ်ခဲ့ကြောင်း အငြင်းပွားဖွယ်မရှိ သက်သေပြနိုင်ခဲ့သည်။ တတိယအချက်အနေဖြင့် ဤရှေးဟောင်း တွေ့ရှိချက်များသည် ဗုဒ္ဓဘာသာဝင်တို့၏ သဒ္ဓါတရားကို ပျက်ပြားစေရန်မဟုတ်ဘဲ၊ မျက်မှောက်ခေတ်တွင် ဓာတ်တော်များကို "သက်ဝင်လှုပ်ရှားနေသော အမွေအနှစ် (Living Heritage)" နှင့် နိုင်ငံတကာ ယဉ်ကျေးမှု သံတမန်ရေး (Heritage Diplomacy) အဖြစ် ပိုမိုခိုင်မာစွာ ဆက်လက်ရပ်တည်နိုင်စေကြောင်း ဖော်ထုတ်နိုင်ခဲ့သည်။

ဤသုတေသနတွင် အချက်အလက်များ (Data) ခိုင်မာသော်လည်း၊ ၎င်းအချက် အလက်များအပေါ် ကောက်ချက်ချမှု (Interpretation) အပိုင်း၌ သတိပြုရှောင်ကြဉ်ရမည့် ပညာရပ်ဆိုင်ရာ သုံးသပ်ချက် (၅) ရပ် ရှိပါသည်။ ယင်းတို့ကို အောက်ပါအတိုင်း ဖြေရှင်းသုံးသပ်ထားပါသည်။

5.2.1 အမျိုးအစား ခွဲခြားမှု မှားယွင်းခြင်းကို ဖြေရှင်းခြင်း (Resolving the Category Error: Textual Soteriology vs. Archaeological Materiality)

ပထမဆုံးအနေဖြင့် ပိဋကတ်တော်လာ သွားတော် (၄) ဆူ (တာဝတိံသာ၊ နာဂပြည်၊ ဂန္ဓာရ၊ ကလိင်္ဂ) နှင့် ရှေးဟောင်းသုတေသနမှ တွေ့ရှိရသော သွားတော်များကို "အရေအတွက်" (Quantity) သက်သက်ဖြင့် နှိုင်းယှဉ်ခြင်းသည် "အမျိုးအစား ခွဲခြားမှု မှားယွင်းခြင်း" (Category Error သို့မဟုတ် False Dichotomy) ဖြစ်စေပါသည်။

ပညာရှင် John S. Strong က သူ၏ Relics of the Buddha ကျမ်းတွင် ထောက်ပြထားသည့်အတိုင်း၊ မဟာပရိနိဗ္ဗာနသုတ်နှင့် ဒါဌာဝံသကဲ့သို့သော ကျမ်းဂန်များသည် သမိုင်းမှတ်တမ်း (Historical Chronicles) သက်သက်မဟုတ်ဘဲ၊ ကယ်တင်ခြင်းဆိုင်ရာ တရားဓမ္မ ဖော်ပြချက် (Soteriological Narratives) များ ဖြစ်ကြသည်။ ကျမ်းဂန်လာ စွယ်တော် ၄ ဆူသည် မြတ်စွာဘုရားရှင်၏ ဝိညာဉ်ရေးရာ ဩဇာအာဏာ (Spiritual Authority) သည် နတ်ပြည်၊ နဂါးပြည်၊ အိန္ဒိယတိုက်ငယ်၏ မြောက်ပိုင်းနှင့် တောင်ပိုင်းစသည့် စကြာဝဠာ တစ်ခုလုံးရှိ အရေးပါသော အရပ်ဒေသများသို့ လွှမ်းခြုံကိန်းဝပ်နေကြောင်းကို သင်္ကေတပြု ဖော်ဆောင်ခြင်း (Symbolic Universality) ဖြစ်သည်။

တစ်ဖက်တွင် ရှေးဟောင်းသုတေသနမှ ဖော်ထုတ်ရရှိသော ဓာတ်တော်များသည် ရှေးခေတ် ဗုဒ္ဓဘာသာဝင် လူဝတ်ကြောင်များနှင့် ရဟန်းသံဃာများ၏ လက်တွေ့ဘဝ ရုပ်ဝတ္ထုဆိုင်ရာ ကိုးကွယ်မှု (Lived Ritual Practice) ကို ပြသခြင်းဖြစ်သည်။ ကနိသျှက၊ ဥတ္တရာသေန အစရှိသော မင်းများသည် ဘုရားရှင်၏ သက်ရှိထင်ရှားရှိမှု (Living Presence) ကို မိမိတို့၏ ကိုယ်ပိုင်နယ်မြေများသို့ ပင့်ဆောင်ရန် သွားတော်များကို ဋ္ဌာပနာခဲ့ကြသည်။ ထို့ကြောင့် ဤနှစ်ခုကို "စာပေက မှားပြီး၊ မြေပြင်က မှန်သည်" ဟု ယှဉ်ပြိုင်ခြင်းသည် လိမ္မော်သီးနှင့် ပန်းသီးကို ယှဉ်နေသကဲ့သို့ ဖြစ်သည်။ ၎င်းတို့သည် သီးခြားစီ တည်ရှိနေသော ဘာသာရေး အယူအဆဆိုင်ရာ Paradigm များသာ ဖြစ်ကြသည်။ ကျမ်းစာသည် ဩဇာအကြီးဆုံး စွယ်တော်များကို မီးမောင်းထိုးပြပြီး၊ မြေပြင်အထောက်အထားများကမူ အခြားသော သွားတော်မြတ်များ ကမ္ဘာအနှံ့ ပျံ့နှံ့ကိန်းဝပ်လျက်ရှိခြင်းကို ဖြည့်ဆည်းပြသနေခြင်း ဖြစ်ပါသည်။

5.2.2 ယုတ္တိဗေဒဆိုင်ရာ နယ်ပယ်ကျော်လွန်ခြင်းကို သုံးသပ်ခြင်း (Addressing Logical Overreach: The Gap Between 'Identified As' and 'Biologically Is')

ဒုတိယအချက်အနေဖြင့်၊ ရှေးဟောင်းစေတီများမှ "ဓာတ်တော်ကြုတ် (Relic Casket) တွေ့ရှိရုံဖြင့် ယင်းသည် ဇီဝဗေဒအရ ဗုဒ္ဓ၏ သွားတော်အစစ် (Actual biological tooth of the historical Buddha) ဖြစ်ကြောင်း အတည်ပြုခြင်း" သည် အချက်အလက်ငယ်တစ်ခုမှ အလုံးစုံကို ကောက်ချက်ချသည့် ယုတ္တိဗေဒအမှား (Inductive Leap သို့မဟုတ် Logical Overreach) ဖြစ်ပါသည်။

Sir John Marshall ကဲ့သို့သော ရှေးဟောင်းသုတေသန ပညာရှင်များ၏ တူးဖော်မှု အစီရင်ခံစာများကို သေချာစွာ လေ့လာပါက၊ ဓာတ်တော်ကြုတ်များတွင် တွေ့ရသော ဓာတ်တော်အများစုသည် အဖြူရောင် အရိုးစငယ်များ (Calcined Bone fragments) သို့မဟုတ် အခြားသော သရီရဓာတ်တော်များ ဖြစ်လေ့ရှိသည်။ မျက်မှောက်ခေတ် Forensic DNA သို့မဟုတ် Morphological analysis မပြုလုပ်ဘဲ ၎င်းတို့အား လူသားတစ်ဦး၏ သွားအစစ် (Human Tooth) ဟု သိပ္ပံနည်းကျ အတည်ပြုရန် မဖြစ်နိုင်ပါ။

သို့ရာတွင် ဤအချက်က ယင်းဓာတ်တော်များ၏ တန်ဖိုးကို လျော့ကျသွားစေခြင်း မရှိပါ။ Gregory Schopen ထောက်ပြသကဲ့သို့ ရှေးခေတ် ဗုဒ္ဓဘာသာ အသိုင်းအဝိုင်းတွင် ဓာတ်တော်များသည် "နက်နဲသော အဓိပ္ပာယ်ရှိသည့် သက်ဝင်နေသော ရုပ်ဝတ္ထုများ" (Active Living Presence) ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် သုတေသန ရှုထောင့်မှနေ၍ "၎င်းသည် ဗုဒ္ဓ၏ သွားတော်အစစ် ဖြစ်သည်" ဟု လုံးဝဥဿုံ အတည်ပြုမည့်အစား၊ "ယင်းခေတ်က ကိုးကွယ်သူများက မြတ်စွာဘုရား၏ သွားတော်အဖြစ် အခိုင်အမာ ယုံကြည်၍ ကမ္ပည်းထိုး ကိုးကွယ်ခဲ့သော သမိုင်းဝင် ဓာတ်တော်မြတ်များ" (Tooth relics as passionately identified and venerated by ancient donors through inscriptions) ဟု သုံးနှုန်းခြင်းကသာ ပို၍ Empirical ကျပြီး ပညာရပ်ဆိုင်ရာအရ ခိုင်မာမှု ရှိစေပါသည်။

5.2.3 အထောက်အထားကို တန်ဖိုးလွန်ကဲစွာ ဖွင့်ဆိုခြင်းကို ရှောင်ရှားခြင်း (Overcoming Evidence Inflation and Literalist Bias)

တတိယအချက်မှာ ဓမ္မရာဇိက (Dharmarajika) နှင့် အဟင်ပို့ရှ် (Ahin Posh) အစရှိသော စေတီများမှ ရရှိသည့် ခရိုရှသီ (Kharoṣṭhī) ကမ္ပည်းစာများတွင် "Danta" သို့မဟုတ် "Sarira of the Buddha" ဟု ပါရှိခြင်းကို ခေတ်သစ် သမိုင်းဆိုင်ရာ သက်သေအဖြစ် (Cold hard historical fact) တိုက်ရိုက် ကောက်ယူခြင်း (Literalist Bias) ဖြစ်သည်။

ကမ္ပည်းစာပညာရှင် Richard Salomon ၏ အဆိုအရ၊ ထိုသို့ ရေးထိုးထားခြင်းသည် လှူဒါန်းသူမင်းများ သို့မဟုတ် လူပုဂ္ဂိုလ်များ၏ ပြင်းပြသော သဒ္ဓါတရားနှင့် ဘာသာရေး ရည်ရွယ်ချက် (Religious Intention) ကို ဖော်ပြခြင်းသာ ဖြစ်သည်။ ရှေးခေတ် အိန္ဒိယတိုက်ငယ်တွင် ဓာတ်တော်ပွားများခြင်း (Relic Multiplication) နှင့် အသုံးအဆောင် ဓာတ်တော် (Contact Relics - ဥပမာ မြတ်စွာဘုရား သုံးဆောင်ခဲ့သော ပစ္စည်းများ သို့မဟုတ် မူလဓာတ်တော်နှင့် ထိတွေ့ထားသော အရာများ) ကို မူလဓာတ်တော်ကဲ့သို့ပင် အလေးအမြတ်ထား ကိုးကွယ်သည့် ဓလေ့ (Sacred Categorization) ရှိခဲ့သည်။ ထို့ကြောင့် ကမ္ပည်းစာများကို အထောက်အထားပြုရာတွင် အဆိုပါ ဓာတ်တော်များသည် "သမိုင်းဝင် ဘုရားရှင်၏ ကိုယ်ခန္ဓာမှ တိုက်ရိုက်ရရှိသော အရာများ" လား သို့မဟုတ် "ယုံကြည်မှုအရ ပွားများထားသော/ခွဲဝေထားသော ဓာတ်တော်များ" လား ဆိုသည်ကို သုတေသီများအနေဖြင့် လမ်းဖွင့်ထား (Open-minded interpretation) ရမည် ဖြစ်ပါသည်။

ထို့အပြင် စေတီတည်ထားသော မင်းများနှင့် ဓာတ်တော်ဆက်စပ်မှု (Historical Attribution) ကို လေ့လာရာတွင်လည်း သတိပြုရမည်ဖြစ်သည်။ ရှေးဟောင်းသုတေသနအရ တွေ့ရှိရသော ဓာတ်တော်ကြုတ်များသည် စေတီတော်၏ မူလတည်ထားမှု (Original foundation - ဥပမာ အသောကခေတ်) မဟုတ်ဘဲ နောက်ပိုင်းခေတ်များ (ဥပမာ- Kushan period) တွင် ပြန်လည်မွမ်းမံ၍ အသစ်တစ်ဖန် ဋ္ဌာပနာထားခြင်း (Secondary deposition) များ ဖြစ်နိုင်ပါသည်။ ဤသို့ နောက်ပိုင်းမှ ဋ္ဌာပနာခြင်းသည် ဓာတ်တော်ကိုးကွယ်မှု ဓလေ့ မည်မျှကြာရှည်စွာ ရှင်သန်ခဲ့ကြောင်းကို ပြသနေပါသည်။

5.2.4 သိပ္ပံနည်းကျဝါဒသို့ ဘက်လိုက်မှုကို ကျော်လွှားခြင်း (Methodological Positivism and Epistemological Balance)

စတုတ္ထအချက်အနေဖြင့် ဤကျမ်း၏ အစောပိုင်း သုံးသပ်ချက်များတွင် Archaeology (ရှေးဟောင်းသုတေသန) ကို "အကြွင်းမဲ့အမှန်တရား" (Absolute Truth) အဖြစ် တင်ဆက်ထားပြီး Tradition (ရိုးရာယုံကြည်မှု) ကို "အသိပညာနည်းပါးမှု" (Lack of knowledge) အဖြစ် ပုံဖော်ထားခြင်းမှာ သိပ္ပံနည်းကျဝါဒသို့ ဘက်လိုက်ခြင်း (Methodological Positivism) ဖြစ်ပါသည်။

ယနေ့ခေတ် သမိုင်းပညာရှင်များ (New Historicists) က "Text" (စာပေ) နှင့် "Object" (ရုပ်ဝတ္ထု) နှစ်ခုလုံးတွင် ၎င်းတို့၏ ကိုယ်ပိုင် Bias များ အသီးသီး ရှိကြသည်ဟု လက်ခံထားကြသည်။ ရိုးရာကျမ်းဂန်များတွင် ဘာသာရေး ယုံကြည်ချက်များ လွှမ်းမိုးနေသကဲ့သို့၊ ရုပ်ဝတ္ထု (Object) များသည်လည်း အုပ်စိုးသူမင်းများ၏ နိုင်ငံရေး ဝါဒဖြန့်မှု (Political Propaganda) သို့မဟုတ် ဩဇာတည်ဆောက်မှုကြောင့် လိမ်ညာမှုများ ရှိနိုင်ပါသည်။ (ဥပမာ- ရှေးခေတ်ကပင် မိမိတို့၏ စေတီသည် အထွတ်အမြတ်ဆုံးဖြစ်ကြောင်း ပြသလို၍ ဓာတ်တော်များကို အတုပြုလုပ်ခြင်း သို့မဟုတ် ပွားများခြင်းများ ရှိခဲ့သည်။)

ထို့ကြောင့် သုတေသီတစ်ဦးအနေဖြင့် ရှေးဟောင်းသုတေသနက ရိုးရာယုံကြည်မှုကို "ပြင်ဆင် (Correct) ပေးသည်" ဟု မဆိုလိုဘဲ၊ ၎င်းတို့နှစ်ခုသည် ဗုဒ္ဓဘာသာ သမိုင်းဟူသော ပဟေဠိကြီး၏ မတူညီသော အစိတ်အပိုင်းများကို "ဖြည့်ဆည်း (Complement) ပေးသည်" ဟုသာ မှတ်ယူရမည် ဖြစ်ပါသည်။ ဤသည်ကသာလျှင် အကယ်ဒမီဆန်ပြီး မျှတသော အသိပညာဗေဒဆိုင်ရာ ချဉ်းကပ်မှု (Balanced Epistemological Approach) ဖြစ်ပါသည်။

5.2.5 ပြတိုက်များ၏ အခန်းကဏ္ဍကို အလွဲသုံးခြင်းမှ ရှောင်ကြဉ်ခြင်း (Clarifying the Role of Museums: Custodians vs. Validators)

ပဉ္စမအချက်မှာ British Museum, Victoria & Albert Museum နှင့် Musee Guimet ကဲ့သို့သော ကမ္ဘာ့အဆင့်မီ ပြတိုက်ကြီးများတွင် ဓာတ်တော်များကို ပြသထားခြင်းက ယင်းဓာတ်တော်များ၏ "စစ်မှန်မှု" (Biological Authenticity) ကို သက်သေပြသည်ဟု ယူဆခြင်း (Appeal to Authority Fallacy) ဖြစ်ပါသည်။

Michael Willis ကဲ့သို့သော ပြတိုက်ပညာရှင်များ၏ အဆိုအရ၊ ပြတိုက်များသည် ထိုရုပ်ဝတ္ထုများ၏ "Provenance" (မည်သည့် ရှေးဟောင်းနယ်မြေမှ တူးဖော်ရရှိလာခဲ့သည်) နှင့် ယင်းတို့၏ "Antiquity" (ဘီစီ ၂ ရာစု သို့မဟုတ် အေဒီ ၁ ရာစု စသည့် ရှေးကျမှု သက်တမ်း) ကိုသာ သက်သေပြနိုင်ပါသည်။ ပြတိုက်များသည် ထိုဓာတ်တော်များမှာ သမိုင်းဝင် ဂေါတမဗုဒ္ဓ၏ ခန္ဓာကိုယ်အစိတ်အပိုင်း အစစ်အမှန် ဖြစ်/မဖြစ်ကို အတည်ပြုပေးသူများ (Validators) မဟုတ်ဘဲ၊ သမိုင်းအမွေအနှစ်များကို ထိန်းသိမ်းစောင့်ရှောက်သူများ (Custodians) သာ ဖြစ်ကြပါသည်။ ပြတိုက်များ၌ ရှိနေခြင်းသည် ထိုခေတ်အခါက အုပ်စိုးသူများနှင့် ပြည်သူများက ဤရုပ်ဝတ္ထုများအပေါ် မည်မျှ အလေးအမြတ်ထား ကိုးကွယ်ခဲ့ကြသည်ဟူသော "သမိုင်းဝင် တန်ဖိုး" ကိုသာ အခိုင်အမာ သက်သေပြနေခြင်း ဖြစ်ပါသည်။

5.3 အယူအဆသစ် - ဗုဒ္ဓဘာသာ ရုပ်ဝတ္ထုဆိုင်ရာ ယဉ်ကျေးမှု၏ ရှုပ်ထွေးနက်နဲမှု (A New Paradigm: The Complexity of Buddhist Material Culture)

အထက်ပါ ဝေဖန်ဆန်းစစ်ချက်များကို အခြေခံ၍ ဤကျမ်းပြုသုတေသနသည် "Contradiction" (စာပေနှင့် မြေပြင်အထောက်အထား ဆန့်ကျင်နေခြင်း) ဟူသော ကျဉ်းမြောင်းသည့် ဘောင်မှ ခွာထွက်ပြီး၊ "Complexity of Buddhist Material Culture" (ဗုဒ္ဓဘာသာ ရုပ်ဝတ္ထုဆိုင်ရာ ယဉ်ကျေးမှု၏ ရှုပ်ထွေးနက်နဲမှု) ဟူသော ပိုမိုကျယ်ပြန့်သည့် အယူအဆသစ် (New Paradigm) တစ်ရပ်ကို တင်ပြလိုပါသည်။

5.3.1 အရေအတွက် ကွာဟမှု၏ အဖြေ (Resolving the Number Gap: Canine Teeth vs. General Tooth Relics)

ရိုးရာကျမ်းဂန်များလာ "စွယ်တော် ၄ ဆူ" သည် မြတ်စွာဘုရားရှင်၏ စွယ်တော်မြတ် (Canine teeth) များကိုသာ အထူးပြု ရည်ညွှန်းခြင်း ဖြစ်သည်။ ယင်း ၄ ဆူသည် ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ၏ ဝိညာဉ်ရေးရာနှင့် နိုင်ငံရေးအရ အမြင့်မားဆုံးသော သင်္ကေတများ ဖြစ်ကြသည်။ တစ်ဖက်တွင် ရှေးဟောင်းသုတေသနအရ တူးဖော်တွေ့ရှိရသော သွားတော်များ (ဥပမာ- Ahin Posh မှ ၅ ဆူ၊ Dir Museum နှင့် Butkara မှ သွားတော်များ) သည် အံသွားတော် (Molars) များ သို့မဟုတ် အခြားသော သွားတော်များ (General Tooth Relics) ဖြစ်နိုင်ပါသည်။

ထို့ကြောင့် ကျမ်းစာပါ စွယ်တော်အရေအတွက် (၄) ဆူကို ရှေးဟောင်းသုတေသန တွေ့ရှိချက်များက "မှားသည်" ဟု ဆိုလိုခြင်း လုံးဝမဟုတ်ပါ။ အမှန်တကယ်အားဖြင့် ဤအချက်အလက် နှစ်ရပ်သည် တစ်ခုနှင့်တစ်ခု ထပ်တူကျရန် မလိုအပ်ဘဲ၊ ၎င်းတို့၏ သက်ဆိုင်ရာ နယ်ပယ်အသီးသီးတွင် အမှန်တရားများ (Multiple Truths) အဖြစ် တည်ရှိနေခြင်းသာ ဖြစ်သည်။ ရှေးဟောင်းသုတေသနက ထပ်မံတွေ့ရှိရသော သွားတော်မြတ်များသည် ကျမ်းဂန်များတွင် မပါဝင်သော အခြားသော သွားတော်များ ကမ္ဘာအနှံ့ ပျံ့နှံ့တည်ရှိနေခြင်းကို ဖော်ထုတ်ပေးခြင်းဖြင့် ဗုဒ္ဓဘာသာ သမိုင်းကို ပိုမိုပြည့်စုံစေပါသည်။

5.3.2 ဓာတ်တော်ပွားများခြင်းနှင့် ဒီမိုကရေစီပြုခြင်း (Relic Multiplication and the Democratization of Veneration)

Kevin Trainor ၏ လေ့လာချက်အရ၊ ဓာတ်တော်ကိုးကွယ်မှု သမိုင်းတွင် "Dhatu-vibhaga" (ဓာတ်တော်များ ခွဲဝေခြင်းနှင့် ပွားများခြင်း) သည် အလွန်အရေးပါသော အခန်းကဏ္ဍမှ ပါဝင်သည်။ အစောပိုင်းကာလတွင် ဓာတ်တော်များကို ဘုရင်များကသာ ဗဟိုချုပ်ကိုင်မှု (Centralization) ဖြင့် ကိုးကွယ်ခဲ့ကြသော်လည်း၊ နောက်ပိုင်းတွင် ကုန်သည်များ၊ ရဟန်းတော်များနှင့် သာမန်ပြည်သူများပါ ဓာတ်တော်များကို ပင့်ဆောင်ကိုးကွယ်လာနိုင်သည့် "Democratization of Relic Veneration" (ဓာတ်တော်ကိုးကွယ်မှုအား လူတန်းစား အလွှာစုံသို့ ပျံ့နှံ့ခွင့်ပြုခြင်း) ဖြစ်စဉ် ပေါ်ပေါက်လာခဲ့သည်။

ရှေးဟောင်းစေတီငယ်လေးများမှ တွေ့ရှိရသော ဓာတ်တော်များသည် ဤဖြစ်စဉ်ကို သက်သေပြနေပါသည်။ ဓာတ်တော်အရေအတွက် များပြားလာခြင်းသည် ဘာသာရေး ယုံကြည်မှု အတုအယောင်များ ပေါများလာခြင်း မဟုတ်ဘဲ၊ ဗုဒ္ဓ၏ သက်ရှိထင်ရှားရှိမှု (Presence) ကို လူသားတိုင်း မိမိတို့နှင့် နီးကပ်စွာ ထားရှိလိုသော အတိုင်းအဆမရှိသည့် သဒ္ဓါတရား၏ ရောင်ပြန်ဟပ်မှုပင် ဖြစ်ပါသည်။

5.4 ကျမ်းပြုသုတေသန၏ အဓိကနိဂုံးချုပ် (General Conclusion of the Dissertation)

ဤ ကျမ်းပြုစုသူ ဤအရှင် ၏ ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာ လေ့လာချက်များအရ အောက်ပါ အဓိကနိဂုံးချုပ် (၃) ရပ်ကို ဖော်ထုတ်နိုင်ခဲ့ပါသည်-

၁။ အပြန်အလှန် ဖြည့်ဆည်းပေးခြင်း (Mutual Complementarity): ထေရဝါဒ ရိုးရာယုံကြည်မှု မှတ်တမ်းများသည် သွားတော်မြတ်များ ကိုးကွယ်မှုအတွက် "စံပြဖြစ်သော ဝိညာဉ်ရေးရာ မူဘောင်" (Ideological and Soteriological Framework) ကို ချမှတ်ပေးခဲ့ပြီး၊ ရှေးဟောင်းသုတေသန အထောက်အထားများက ယင်းယုံကြည်မှုကို မြေပြင်လက်တွေ့ ဘဝများတွင် မည်သို့ ကျင့်သုံးခဲ့ကြသည် (Localized Ritual Reality) ကို သက်သေပြလျက် ရှိသည်။ ၎င်းတို့နှစ်ခုသည် ပြိုင်ဘက်များ မဟုတ်ဘဲ၊ သမိုင်း၏ အကြွေစေ့တစ်စေ့တည်းရှိ မျက်နှာစာ နှစ်ဖက်ဖြစ်ကြသည်။

၂။ သမိုင်းဝင် အထောက်အထားများ၏ ခိုင်မာမှု (Historical Validity of Devotion): ဓမ္မရာဇိက၊ ကနိသျှက၊ ဘဂ္ဂရ၊ အဟင်ပို့ရှ် အစရှိသော စေတီတော်များမှ တူးဖော်ရရှိသော ရွှေ၊ ငွေ ဓာတ်တော်ကြုတ်များနှင့် ခရိုရှသီ ကမ္ပည်းစာများသည် အဆိုပါ ဓာတ်တော်များ၏ "ဇီဝဗေဒဆိုင်ရာ အစစ်အမှန်ဖြစ်မှု" (Biological Authenticity) ထက်، ထိုခေတ်အခါက အုပ်စိုးသူများနှင့် ပြည်သူများ၏ "သမိုင်းဝင် သဒ္ဓါတရား အစစ်အမှန်ဖြစ်မှု" (Historical Authenticity of Devotion) ကို အခိုင်မာဆုံး သက်သေပြနေပါသည်။ ဤသဒ္ဓါတရားသည် အိန္ဒိယတိုက်ငယ်မှတစ်ဆင့် အာရှတစ်ခွင်သို့ ဗုဒ္ဓဘာသာ ပျံ့နှံ့ရေးအတွက် အဓိက တွန်းအား ဖြစ်ခဲ့သည်။

၃။ ရုပ်ဝတ္ထုဆိုင်ရာ ယဉ်ကျေးမှု၏ စွမ်းအား (Agency of Material Culture): သွားတော်မြတ်များသည် သာမန် အရိုး/သွား အစိတ်အပိုင်းများ မဟုတ်ဘဲ၊ ဘုရင်များ၏ နိုင်ငံရေးအာဏာ တရားဝင်မှု (Political Legitimacy) ကို တည်ဆောက်ပေးခြင်း၊ ကုန်သွယ်ရေး လမ်းကြောင်းများကို ကာကွယ်ပေးခြင်းနှင့် လူမျိုးစုပေါင်းစုံကို ဘာသာရေးအရ စည်းလုံးပေးခြင်း စသည့် ကြီးမားသော စွမ်းအား (Active Agency) ရှိသည့် ရုပ်ဝတ္ထုများ ဖြစ်ကြသည်။ သီရိဒါဋ္ဌာလမာလိဂါဝ (ကန္ဒီစွယ်တော်ကျောင်း) ကဲ့သို့သော နေရာများသည် ဤစွမ်းအား ယနေ့တိုင် အသက်ဝင်လှုပ်ရှားနေဆဲ ဖြစ်ကြောင်း ပြသနေပါသည်။

5.5 အကြံပြုချက်များ (Recommendations)

ဤသုတေသနတွေ့ရှိချက်များအပေါ် အခြေခံ၍ သက်ဆိုင်ရာ အဖွဲ့အစည်းများနှင့် နောင်လာမည့် သုတေသီများအတွက် အောက်ပါအတိုင်း အကြံပြုအပ်ပါသည်-

5.5.1 ထိန်းသိမ်းစောင့်ရှောက်ရေးနှင့် ပြတိုက်များအတွက် အကြံပြုချက် (Policy and Preservation Recommendations)

(က) စနစ်တကျ မှတ်တမ်းတင် ပြသခြင်း (Nuanced Museum Curation):

ကမ္ဘာအနှံ့အပြားရှိ ပြတိုက်များနှင့် ရှေးဟောင်းသုတေသန ဌာနများအနေဖြင့် ဓာတ်တော်မွေတော်များကို ပြသရာတွင် ဘာသာရေးသဒ္ဓါတရားကို လေးစားမှုရှိသည့်နည်းတူ၊ ပညာရပ်ဆိုင်ရာ တိကျမှုကိုလည်း ထိန်းသိမ်းရမည် ဖြစ်သည်။ "ဗုဒ္ဓ၏ သွားတော်အစစ်" ဟု သိပ္ပံနည်းကျ အာမခံချက်ပေးသော အသုံးအနှုန်းမျိုးကို ရှောင်ကြဉ်ပြီး၊ "ဘီစီ ၂ ရာစု ကမ္ပည်းစာများအရ ဗုဒ္ဓ၏ သွားတော်အဖြစ် ကိုးကွယ်ခဲ့သော သမိုင်းဝင် ဓာတ်တော်မြတ်" (Tooth Relic historically venerated as the Buddha's, based on BCE 2nd-century inscriptions) ဟူ၍ ခေတ်ကာလ၊ ပုံစံ၊ ဒင်္ဂါးပြားများနှင့် ဋ္ဌာပနာတိုက် အနေအထားတို့ကို ပြည်သူများ သိပ္ပံနည်းကျ လေ့လာနိုင်ရန် ဘာသာစကား နှစ်မျိုး (Local Language - English) ဖြင့် စနစ်တကျ ရှင်းလင်း ပြသထားသင့်ပါသည်။

(ခ) ဘာသာရေး အဖွဲ့အစည်းများနှင့် ပူးပေါင်းဆောင်ရွက်ခြင်း (Collaboration with Religious Institutions):

ဓာတ်တော်မွေတော်များသည် သက်ဝင်နေသော အမွေအနှစ် (Living Heritage) များဖြစ်သဖြင့်၊ ရှေးဟောင်းသုတေသနဌာနများသည် ရဟန်းသံဃာများ၊ သာသနာရေးအဖွဲ့အစည်းများနှင့် ပူးပေါင်း၍ ထိန်းသိမ်းရေးလုပ်ငန်းများကို လုပ်ဆောင်သင့်သည်။ ဥပမာ- တူးဖော်ရရှိသော ဓာတ်တော်များကို ပြတိုက်များတွင် အေးစက်စွာ ပြသထားရုံသာမက၊ ဘာသာရေး ပွဲတော်များ (ဥပမာ - ကန္ဒီစွယ်တော်လှည့်လည်ပွဲ ကဲ့သို့) တွင် အများပြည်သူ ဖူးမြော်ကြည်ညိုနိုင်ရန် စီစဉ်ပေးခြင်းဖြင့် ယဉ်ကျေးမှု အမွေအနှစ်ကို ပိုမိုရှင်သန်စေနိုင်ပါသည်။

နိုင်ငံတော် အဆင့် သာသနာရေးဆိုင်ရာ အဖွဲ့အစည်းများဖြစ်ကြသော သာသနာရေးနှင့် ယဉ်ကျေးမှု ဝန်ကြီးဌာန၊ နိုင်ငံတော် သံဃမဟာနာယကအဖွဲ့နှင့် ဗုဒ္ဓဘာသာ တက္ကသိုလ်ကြီးများအနေဖြင့် လက်ရှိသင်ကြားပို့ချနေသော ရိုးရာဗုဒ္ဓဘာသာ စာပေသင်ရိုးညွှန်းတမ်းများတွင် မျက်မှောက်ခေတ် ရှေးဟောင်းသုတေသနပညာရပ်ဆိုင်ရာ သမိုင်းကြောင်းများကို မဖြစ်မနေ ထည့်သွင်းပြဋ္ဌာန်းရန် အလေးအနက် အကြံပြုအပ်ပါသည်။ ထေရဝါဒ ရိုးရာယုံကြည်မှုများကိုသာ တစ်ဖက်သတ် သင်ကြားပေးခြင်းမျိုး မဟုတ်ဘဲ၊ တက္ကသီလာနှင့် ဟဒ္ဒ အစရှိသော ဒေသများမှ တူးဖော်ရရှိသည့် ရုပ်ဝတ္ထုပိုင်းဆိုင်ရာ အထောက်အထားများကိုပါ ပေါင်းစပ်သင်ကြားပေးခြင်းဖြင့် မျိုးဆက်သစ် ရဟန်းရှင်လူ ကျောင်းသားများအနေဖြင့် ဗုဒ္ဓဘာသာ သမိုင်းကြောင်းကို ပိုမိုကျယ်ပြန့်သော ရှုထောင့်မှ သိပ္ပံနည်းကျ လေ့လာသုံးသပ်နိုင်မည် ဖြစ်ပါသည်။ ဤကဲ့သို့ ဘက်စုံချဉ်းကပ်သည့် ပညာရေးမူဝါဒ (Holistic Educational Policy) တစ်ရပ်ကို ချမှတ်အကောင်အထည်ဖော်ခြင်းအားဖြင့် သာသနာတော် သန့်ရှင်းတည်တံ့ခိုင်မြဲရေး အတွက် ပိုမိုခိုင်မာသော ပညာတတ် အသိုက်အဝန်းတစ်ရပ်ကို တည်ဆောက်နိုင်မည် ဖြစ်ပါသည်။

5.5.2 ရှေ့ဆက်လက် သုတေသနပြုရန် အကြံပြုချက်များ (Recommendations for Future Research)

(က) ဘာသာရပ်ပေါင်းစုံ ပေါင်းစပ်လေ့လာခြင်း (Multidisciplinary Approach):

ဤသုတေသနသည် မှတ်တမ်းစာပေများနှင့် ရှေးဟောင်း အထောက်အထားများ အပေါ် အခြေခံသော (Documentary and Analytical Research) ဖြစ်သည်။ နောင်လာမည့် သုတေသီများအနေဖြင့် ကျဉ်းမြောင်းသော Scientism (သိပ္ပံနည်းကျဝါဒ) သို့ မသက်ဆင်းဘဲ၊ Philology (စာပေဗေဒ)၊ Archaeology (ရှေးဟောင်းသုတေသန)၊ Anthropology (မနုဿဗေဒ) နှင့် Art History (အနုပညာသမိုင်း) တို့ကို ဘက်ပေါင်းစုံမှ ပေါင်းစပ်လေ့လာသော Multidisciplinary Approach ဖြင့် ကျမ်းပြုစုသင့်ပါသည်။ ထိုသို့လေ့လာမှသာလျှင် ရှေးခေတ်လူသားတို့၏ ရုပ်ဝတ္ထုပိုင်းဆိုင်ရာနှင့် စိတ်ပိုင်းဆိုင်ရာ ယုံကြည်မှု (Material and Spiritual lives) ကို အပြည့်အဝ နားလည်နိုင်မည် ဖြစ်သည်။

(ခ) ကာဗွန်သက်တမ်းတွက်ချက်ခြင်းနှင့် သတ္တုဗေဒ လေ့လာခြင်း (Radiocarbon Dating and Archaeometallurgy):

ဓာတ်တော်များကိုယ်တိုင်ကို ဓာတ်ခွဲစမ်းသပ်ခြင်းသည် ဘာသာရေးအရ ခွင့်ပြုရန် ခက်ခဲသော်လည်း၊ ဓာတ်တော်များနှင့် အတူတူးဖော်ရရှိသော အဖိုးတန် ဓာတ်တော်ကြုတ်များ (Reliquaries)၊ အုတ်ချပ်များနှင့် အော်ဂဲနစ် ပစ္စည်းများကို ကာဗွန်သက်တမ်းတွက်ချက်ခြင်း (Radiocarbon Dating) နှင့် ရုပ်ဝတ္ထုပိုင်းဆိုင်ရာ သိပ္ပံနည်းကျ စမ်းသပ်ခြင်း (Material and Isotope Analysis) များ ပြုလုပ်သင့်ပါသည်။ ဤသို့ပြုလုပ်ခြင်းဖြင့် အဆိုပါ စေတီတော်များ တည်ထားခဲ့သော ခေတ်ကာလ (Chronology) နှင့် ကုန်သွယ်ရေး လမ်းကြောင်းများကို ပိုမိုတိကျစွာ ဖော်ထုတ်နိုင်မည် ဖြစ်ပါသည်။

(ဂ) အရှေ့တောင်အာရှရှိ ဓာတ်တော်ယုံကြည်မှုများကို လေ့လာခြင်း (Exploring Relic Traditions in Southeast Asia):

ဤကျမ်းသည် အိန္ဒိယ၊ ပါကစ္စတန်၊ အာဖဂန်နစ္စတန်နှင့် သီရိလင်္ကာ ဒေသများကို အဓိက အာရုံစိုက်ခဲ့ပါသည်။ အနာဂတ် သုတေသနများအနေဖြင့် ဤအိန္ဒိယတိုက်ငယ်မှ ဓာတ်တော်ကိုးကွယ်မှု ဓလေ့များသည် အရှေ့တောင်အာရှနိုင်ငံများ (မြန်မာ၊ ထိုင်း၊ ကမ္ဘောဒီးယား၊ လာအို) သို့ မည်သို့ ပျံ့နှံ့ရောက်ရှိလာပြီး ဒေသခံ ရိုးရာယုံကြည်မှုများနှင့် မည်သို့ ပေါင်းစပ်သွားခဲ့သည် (Localization of Relic Traditions) ကို ဆက်လက် သုတေသနပြုရန် အထူး အကြံပြု တိုက်တွန်းအပ်ပါသည်။

သုတေသနတွေ့ရှိချက်များကို အခြေခံ၍ အနာဂတ်အတွက် အောက်ပါအတိုင်း အကြံပြုအပ်ပါသည်-

(ဃ)  Policy Recommendations (မူဝါဒပိုင်းဆိုင်ရာ အကြံပြုချက်များ)

(၁) သာသနာရေးဝန်ကြီးဌာနနှင့် နိုင်ငံတော် သံဃမဟာနာယကအဖွဲ့ အစရှိသော သာသနာရေးဆိုင်ရာ ဦးဆောင်အဖွဲ့အစည်းများအနေဖြင့် ဗုဒ္ဓဝင်နှင့် သာသနာဝင် သမိုင်းစာအုပ်များကို ပြဋ္ဌာန်းရာတွင် ရိုးရာကျမ်းဂန်လာ အချက်အလက်များအပြင်၊ အိန္ဒိယ ရှေးဟောင်းသုတေသနဌာန (ASI) နှင့် နိုင်ငံတကာမှ တရားဝင် တူးဖော်တွေ့ရှိထားသော ဓာတ်တော်မွေတော်ဆိုင်ရာ သမိုင်းအထောက်အထားများကိုပါ ဖြည့်စွက်ပေါင်းစပ် သင်ကြားပေးသင့်ပါသည်။

(၂) နိုင်ငံတော်အစိုးရအနေဖြင့် နိုင်ငံတကာ ပြတိုက်ကြီးများတွင် ရောက်ရှိနေသော ဓာတ်တော်မွေတော်များကို မြန်မာနိုင်ငံသို့ ယာယီပင့်ဆောင် အပူဇော်ခံခြင်းကဲ့သို့သော ယဉ်ကျေးမှု သံတမန်ရေး (Heritage Diplomacy) လုပ်ငန်းစဉ်များကို နိုင်ငံခြားရေး မူဝါဒတစ်ရပ်အဖြစ် အကောင်အထည်ဖော်သင့်ပါသည်။

(င) Recommendations for Implementing the Research Results (လက်တွေ့အကောင်အထည်ဖော်မှုဆိုင်ရာ အကြံပြုချက်များ)

(၁) ရဟန်းသံဃာတော်များ၊ ဓမ္မကထိကများနှင့် ဗုဒ္ဓဘာသာ သမိုင်းသုတေသီများအနေဖြင့် တရားဟောကြားရာတွင်ဖြစ်စေ၊ စာတမ်းပြုစုရာတွင်ဖြစ်စေ ရိုးရာယုံကြည်မှုသက်သက်ကိုသာမက၊ တက္ကသီလာ၊ ဟဒ္ဒ၊ ဗိမရန် အစရှိသော ရှေးဟောင်းစေတီများမှ ကမ္ပည်းကျောက်စာ အထောက်အထားများကိုပါ ခိုင်မာသော သက်သေအဖြစ် ကိုးကား အသုံးပြုသင့်ပါသည်။

ဤသုတေသနမှ တွေ့ရှိရသော ရလဒ်များကို လက်တွေ့မြေပြင်တွင် အသုံးချမည့် ရဟန်းသံဃာတော်များ၊ ဓမ္မကထိကများ၊ သမိုင်းပညာရှင်များနှင့် ပြတိုက်မှူးများအတွက် အထူးရည်ရွယ် အကြံပြုလိုပါသည်။ ဓမ္မကထိက ဆရာတော်များနှင့် တရားပြဆရာများအနေဖြင့် ဓာတ်တော်မွေတော်များနှင့် ပတ်သက်၍ ဟောကြားပြသရာတွင် ရိုးရာယုံကြည်မှု သဒ္ဓါတရားကို မထိခိုက်စေဘဲ၊ သမိုင်းဝင် အထောက်အထားများကိုပါ ဟိရီဩတ္တပ္ပတရားနှင့်အညီ ဓမ္မဓိဋ္ဌာန်ကျကျ (Objectively) ပေါင်းစပ်ဟောကြားသင့်ပါသည်။ 

(၂) ပြတိုက်မှူးများနှင့် ရှေးဟောင်းသုတေသန ဌာနများအနေဖြင့် ဓာတ်တော်မွေတော်များကို ပြသရာတွင် ဘာသာရေးသဒ္ဓါတရားကို လေးစားမှုရှိသည့်နည်းတူ၊ ယင်းတို့၏ ခေတ်ကာလ၊ ပုံစံ၊ ဒင်္ဂါးပြားများနှင့် ဋ္ဌာပနာတိုက် အနေအထားတို့ကို ပြည်သူများ သိပ္ပံနည်းကျ လေ့လာနိုင်ရန် ဘာသာစကား နှစ်မျိုး (မြန်မာ-အင်္ဂလိပ်) ဖြင့် စနစ်တကျ မှတ်တမ်းတင် ပြသထားသင့်ပါသည်။ထို့ပြင် ပြတိုက်မှူးများနှင့် ရှေးဟောင်းသုတေသန ပြခန်းတာဝန်ခံများ အနေဖြင့်လည်း ဓာတ်တော်မွေတော်များကို ပြသရာတွင် ဘာသာရေးအရ ပူဇော်မှုသက်သက် သာမက၊ ယင်းတို့၏ တွေ့ရှိရာ ဒေသ၊ ခေတ်ကာလ၊ လက်ရာပုံစံများနှင့် ဆက်စပ်ပစ္စည်းများ (ဥပမာ- ဒင်္ဂါးပြားများနှင့် ဓာတ်တော်တိုက်များ) ကို ပြည်တွင်းပြည်ပ လေ့လာသူများ တိကျမှန်ကန်စွာ သိရှိနိုင်ရန် မြန်မာ-အင်္ဂလိပ် နှစ်ဘာသာ (Bilingual) ဖြင့် သမိုင်းကြောင်းအမှန်ကို စနစ်တကျ မှတ်တမ်းတင် ပြသထားရန် လိုအပ်ပါသည်။ ဤသို့ လုပ်ဆောင်ခြင်းသည် ဗုဒ္ဓဘာသာ ရုပ်ဝတ္ထုယဉ်ကျေးမှု (Buddhist Material Culture) ကို ကမ္ဘာ့အဆင့်မီ ထိန်းသိမ်းစောင့်ရှောက်ရာ ရောက်ပါသည်။

(စ) Recommendations for Further Research (ရှေ့ဆက်လက်သုတေသနပြုရန် အကြံပြုချက်များ)

(၁) ဤသုတေသနသည် မှတ်တမ်းစာပေများအပေါ် အခြေခံသော (Documentary Research) ဖြစ်သောကြောင့်၊ နောင်လာမည့် သုတေသီများအနေဖြင့် ရှေးဟောင်းစေတီများမှ တူးဖော်ရရှိသော ဓာတ်တော်ကြုတ်များနှင့် ရုပ်ကြွင်းများကို ကာဗွန်သက်တမ်းတွက်ချက်ခြင်း (Radiocarbon Dating) နှင့် ရုပ်ဝတ္ထုပိုင်းဆိုင်ရာ သိပ္ပံနည်းကျ စမ်းသပ်ခြင်း (Material Analysis) များပြုလုပ်၍ ကျမ်းပြုစုသင့်ပါသည်။

(၂) ဤသုတေသနသည် ထေရဝါဒ ရိုးရာယုံကြည်မှုများကိုသာ အဓိကထား လေ့လာထားခြင်း ဖြစ်သောကြောင့်၊ နောင်လာမည့် သုတေသီများအနေဖြင့် မဟာယနနှင့် ဝဇီရယာန (တိဗက်) ဗုဒ္ဓဘာသာ ရိုးရာယုံကြည်မှုများတွင် ဓာတ်တော်မွေတော်များကို မည်သို့ ဖွဲ့စည်းပုံဖော်ထားကြောင်း နှိုင်းယှဉ်လေ့လာသော (Comparative Studies) သုတေသနများကို ဆက်လက်ပြုလုပ်သင့်ပါသည်။

(၃) ဤကျမ်းသည် မြတ်စွာဘုရားရှင်၏ သွားတော်များနှင့် ပတ်သက်၍ ထေရဝါဒ ရှုထောင့်နှင့် မျက်မှောက်ခေတ် ရှေးဟောင်းသုတေသနတို့ကို ပေါင်းစပ်လေ့လာထားခြင်း ဖြစ်သော်လည်း၊ ပိုမိုပြည့်စုံသော ပုံဖော်မှုရရှိရန် နောင်လာမည့် သုတေသီများအနေဖြင့် အောက်ပါ အကြောင်းအရာများကို ဆက်လက် သုတေသနပြုရန် အကြံပြုအပ်ပါသည်။

(၄) အရည်အသွေးပြ (Qualitative) ချဉ်းကပ်မှုအပြင်၊ ယဉ်ကျေးမှုအရ လက်ခံနိုင်ဖွယ်ရှိသော နိုင်ငံတကာ ပြတိုက်အချို့ရှိ အတည်မပြုရသေးသော ဓာတ်တော်များကို ကာဗွန်သက်တမ်းတိုင်းတာခြင်း (Carbon-dating) ကဲ့သို့သော သိပ္ပံနည်းကျ စမ်းသပ်မှုများနှင့် ရိုးရာစာပေများကို ပေါင်းစပ်လေ့လာသည့် ရောနှောနည်းစနစ် (Mixed-Methods) သုတေသနများကိုလည်း ပညာရပ်ပိုင်းဆိုင်ရာ ချဲ့ထွင်မှုအနေဖြင့် ဆက်လက်ဆောင်ရွက်ရန် အကြံပြုအပ်ပါသည်။