နေ့ရက် - စက်တင်ဘာလ (၂၁) ရက်၊ ၂၀၂၃ (Day-264) - နိရုတ္တိပဋိသမ္ဘိဒါ (Nirutti Patisambhida/Analytical Knowledge of Language) နှင့် ဘာသာပြန်ဆိုမှု သိပ္ပံ (Translation Studies)
ကိုးကားကျမ်း - အင်္ဂုတ္တရနိကာယ်၊ စတုက္ကနိပါတ်၊ ပဋိသမ္ဘိဒါသုတ်။
သိပ္ပံနယ်ပယ် - Translation Studies & Neurolinguistics (ဘာသာပြန် လေ့လာမှုပညာနှင့် ဘာသာစကားဆိုင်ရာ ဦးနှောက်သိပ္ပံ)
နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ။
နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ။
နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ။
ကိုင်း... သူတော်ကောင်းများအားလုံး ကျန်းမာကြပါရဲ့လား။ ဒီနေ့ဟာ သာသနာတော်နှစ် ၂၅၆၇ ခု၊ ကောဇာသက္ကရာဇ် ၁၃၈၅ ခုနှစ်၊ တော်သလင်းလဆန်း (၆) ရက်နေ့ ဖြစ်ပါတယ်။ လာမယ့် စက်တင်ဘာလ (၃၀) ရက်နေ့ဆိုရင် "အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ ဘာသာပြန်နေ့" (International Translation Day) ကျရောက်တော့မှာ ဖြစ်ပါတယ်။ ကမ္ဘာပေါ်မှာ လူမျိုးပေါင်းစုံ၊ ဘာသာစကားပေါင်းစုံ ရှိကြပါတယ်။ အဲဒီ မတူညီတဲ့ လူတွေကို နားလည်မှု ပေါင်းကူးတံတား ထိုးပေးသူတွေကတော့ "ဘာသာပြန်ပညာရှင်" (Translators) တွေ ဖြစ်ပါတယ်။
မြတ်စွာဘုရားရှင် ကိုယ်တော်တိုင်လည်း သတ္တဝါအများ နားလည်စေဖို့ ပါဠိ (မာဂဓ) ဘာသာစကားကို အသုံးပြုခဲ့သလို၊ တပည့်သာဝကတွေကိုလည်း မိမိတို့ သက်ဆိုင်ရာ ဘာသာစကား (သကနိရုတ္တိ) နဲ့ တရားဟောဖို့ ခွင့်ပြုခဲ့ပါတယ်။ ဘာသာစကားဆိုတာ အမှန်တရားကို သယ်ဆောင်သွားတဲ့ "ယာဉ်" (Vehicle) သက်သက်သာ ဖြစ်ပါတယ်။ အရေးကြီးတာက စကားလုံးတွေရဲ့ နောက်ကွယ်က "အနှစ်သာရ" ကို ရောက်ဖို့ပါပဲ။ ဒါကြောင့် ဒီနေ့လို နေ့မျိုးမှာ သူတော်ကောင်းများအားလုံး စကားလုံးတွေရဲ့ အတားအဆီးကို ကျော်လွန်ပြီး၊ နှလုံးသားချင်း ဆက်သွယ်နိုင်သော ဘာသာစကားကို နားလည်နိုင်ကြပါစေလို့ ဦးစွာပထမ မေတ္တာပို့သ နှုတ်ခွန်းဆက်သလိုက်ပါတယ်။
ဒီနေ့ ဦးပဉ္ဇင်း ဟောကြားချင်တဲ့ တရားခေါင်းစဉ်ကတော့ "နိရုတ္တိပဋိသမ္ဘိဒါ" (Nirutti Patisambhida) လို့ ခေါ်တဲ့ ဘာသာစကား ပညတ်အာဘော်၌ ကျွမ်းကျင်လိမ္မာသော ဉာဏ်နှင့် ခေတ်သစ် "Translation Studies" (ဘာသာပြန် လေ့လာမှုပညာ) အကြောင်း ဖြစ်ပါတယ်။ ဘာသာပြန်တယ် ဆိုတာ စကားလုံးတစ်လုံးကို နောက်တစ်လုံးနဲ့ အစားထိုးရုံ (Word for Word) မဟုတ်ပါဘူး။ အဓိပ္ပာယ်ကို လွှဲပြောင်းခြင်း (Transfer of Meaning) ဖြစ်ပါတယ်။ "Lost in Translation" (ဘာသာပြန်လွဲလို့ အဓိပ္ပာယ်ပျောက်ခြင်း) မဖြစ်ရလေအောင် သတိနဲ့ ပညာ ဘယ်လို ယှဉ်တွဲမလဲ ဆိုတာကို ဟောကြားသွားပါမယ်။
ကဲ... တရားမဟောကြားမီမှာ မိမိတို့ရဲ့ စိတ်ကလေးကို စကားလုံးတွေ၊ အသံတွေရဲ့ နောက်ကွယ်က ငြိမ်သက်မှုကို ရှာဖွေနိုင်အောင် သမထဘာဝနာလေး ခဏလောက် ပွားများကြရအောင်။ ဒီနေ့ ခေါင်းစဉ်က "ဘာသာစကား" ဖြစ်တဲ့အတွက် "သစ္စာ" (Truth) ကို အာရုံပြုပြီး ရှုမှတ်ကြည့်မယ်။ သူတော်ကောင်းတို့ရေ... မျက်လုံးလေးတွေကို ဖြည်းဖြည်းချင်း မှိတ်ထားပါ။ စိတ်ထဲမှာ "ငြိမ်းချမ်းရေး" (Peace) ဆိုတဲ့ စကားလုံးကို ရွတ်ဆိုကြည့်ပါ။ ပြီးရင် အဲဒီ စကားလုံးကို ဖျောက်လိုက်ပြီး၊ "ငြိမ်းချမ်းမှု ခံစားချက်" (Feeling of Peace) ကိုပဲ ယူလိုက်ပါ။ စကားလုံးဆိုတာ "ခွက်" နဲ့ တူတယ်။ အဓိပ္ပာယ်ဆိုတာ "ရေ" နဲ့ တူတယ်။ ခွက်ကို လွှတ်ချပြီး ရေကို သောက်သုံးလိုက်သလိုမျိုး၊ ပညတ် (Concept) ကို ကျော်လွန်ပြီး ပရမတ် (Reality) ကို ထိတွေ့နိုင်အောင် (၁) မိနစ်လောက် ငြိမ်ငြိမ်လေး နေကြည့်ရအောင်...။
စိတ်ကလေး တည်ငြိမ်ပြီး အနှစ်သာရကို မြင်နိုင်စွမ်း ရှိလာပြီဆိုရင် ဦးပဉ္ဇင်းတို့ ဒီနေ့ခေတ် သိပ္ပံပညာ၊ အထူးသဖြင့် "Linguistics" (ဘာသာဗေဒ) နဲ့ "Cognitive Science" (သိမြင်မှု သိပ္ပံ) က ဒီ "ဘာသာပြန်ခြင်း" ကို ဘယ်လို ရှင်းပြထားသလဲဆိုတာ ဓမ္မမီးမောင်း ထိုးကြည့်ကြမယ်။
ဘာသာပြန်ပညာရှင် Eugene Nida က ဘာသာပြန်ခြင်း (၂) မျိုးကို ခွဲခြားပြပါတယ်။
၁။ Formal Equivalence: စာလုံးချင်း တိုက်ရိုက်ပြန်ခြင်း။ (တိကျပေမယ့် နားလည်ရခက်နိုင်တယ်)။
၂။ Dynamic Equivalence: အဓိပ္ပာယ်နဲ့ ခံစားချက် တူညီအောင် ပြန်ခြင်း။ (စာသား ကွဲနိုင်ပေမယ့် သဘောတရား ရောက်တယ်)။
ဦးနှောက်သိပ္ပံအရ ဘာသာပြန်သူတစ်ယောက်ရဲ့ ဦးနှောက်ဟာ အလွန်ရှုပ်ထွေးတဲ့ "Decoding" (အဓိပ္ပာယ်ဖော်ခြင်း) နဲ့ "Encoding" (ပြန်လည်ဖွဲ့စည်းခြင်း) လုပ်ငန်းစဉ်ကို လုပ်ဆောင်ရပါတယ်။ ဘာသာစကားတစ်ခု (Source Language) က လာတဲ့ သတင်းအချက်အလက်ကို ဦးနှောက်က "Concept" (သဘောတရား) အဖြစ် အရင်ပြောင်းလိုက်တယ်။ ပြီးမှ အဲဒီ သဘောတရားကို နောက်ဘာသာစကား (Target Language) နဲ့ ပြန်ထုတ်ပေးတာပါ။ ဒါကြောင့် ဘာသာပြန်ကောင်းသူဆိုတာ စကားလုံးကြွယ်ဝသူ မဟုတ်ဘဲ၊ "အဓိပ္ပာယ်ကို နားလည်စွမ်း ရှိသူ" (Concept Grasper) ဖြစ်ပါတယ်။
သူတော်ကောင်းတို့... ခုနက ပုံမှာ မြင်ရတဲ့အတိုင်းပဲ၊ ဘာသာပြန်တယ်ဆိုတာ ပုံသဏ္ဍာန် (Form) ကို ပြောင်းလဲပစ်လိုက်ပေမယ့်၊ အနှစ်သာရ (Essence) ကို မပျက်စီးအောင် သယ်ဆောင်သွားခြင်း ဖြစ်ပါတယ်။
သိပ္ပံပညာဘက်ကနေ မြတ်စွာဘုရားရဲ့ အဘိဓမ္မာဘက်ကို ပြန်လှည့်ကြည့်ကြစို့။ မြတ်စွာဘုရားရှင်က ရဟန္တာတို့ ရရှိနိုင်တဲ့ "ပဋိသမ္ဘိဒါ ၄-ပါး" (Four Analytical Knowledges) ထဲမှာ "နိရုတ္တိပဋိသမ္ဘိဒါ" ကို ထည့်သွင်း ဟောကြားခဲ့ပါတယ်။
၁။ အတ္ထပဋိသမ္ဘိဒါ: အကျိုးတရား/အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို ခွဲခြမ်းသိမြင်ခြင်း။ (Meaning).
၂။ ဓမ္မပဋိသမ္ဘိဒါ: အကြောင်းတရား/ပါဠိစာသားကို ခွဲခြမ်းသိမြင်ခြင်း။ (Text/Cause).
၃။ နိရုတ္တိပဋိသမ္ဘိဒါ: သဒ္ဒါ၊ ဘာသာစကား၊ ဝေါဟာရ ပညတ်တို့၌ ကျွမ်းကျင်ခြင်း။ (Language/Grammar).
၄။ ပဋိဘာနပဋိသမ္ဘိဒါ: ထိုသုံးပါးကို ဉာဏ်ဖြင့် လှည့်ပတ်၍ သိမြင်ခြင်း။ (Ready Wit/Application).
"နိရုတ္တိ" ဆိုတာ ဘာသာစကားရဲ့ သဘာဝကို သိတာပါ။ ဘုရားရှင်က "သကနိရုတ္တိယာ" (မိမိတို့၏ ဘာသာစကားဖြင့်) တရားတော်ကို သင်ယူခွင့် ပေးခဲ့တယ်။ ဆိုလိုတာက တရားဆိုတာ ပါဠိဘာသာတစ်ခုတည်းမှာ ရှိတာ မဟုတ်ဘူး။ အင်္ဂလိပ်လို ဟောလည်း တရားပဲ၊ မြန်မာလို ဟောလည်း တရားပဲ။ အရေးကြီးတာက "သစ္စာ" (Truth) ကို သိဖို့ပါပဲ။ "ပညတ်" (Language) ဆိုတာ အမှန်တရားဆီ သွားတဲ့ လက်ညှိုးသာ ဖြစ်ပါတယ်။ လက်ညှိုးကိုပဲ ကြည့်မနေဘဲ၊ လက်ညှိုးညွှန်ရာ လမင်း (ပရမတ်) ကို ကြည့်တတ်ဖို့ လိုပါတယ်။
ကဲ... အခု ဒီ "နိရုတ္တိ" သဘောတရားကို ဦးပဉ္ဇင်းတို့ "Main Idea" မှာ ပါတဲ့ ခန္ဓာဖွဲ့နည်း၊ ဓာတ်ဖွဲ့နည်းတွေနဲ့ ချိတ်ဆက်ပြီး "ဓမ္မာနုပဿနာ" ရှုကွက်ထဲကို ထည့်ပြီး လက်တွေ့ အလုပ်လုပ်ကြည့်ရအောင်။ သူတော်ကောင်းတို့ရေ... တရားနာတဲ့အခါ၊ စာဖတ်တဲ့အခါ "ဘာသာပြန်" ဉာဏ်နဲ့ ရှုကြစို့။
ဝိပဿနာ ယန္တရား (Mechanism of Interpretation):
နိုင်ငံခြားစကား (သို့) ခက်ခဲတဲ့ စကားလုံးတစ်ခုကို ကြားလိုက်ရတဲ့ အခြေအနေကို ဓာတ်ခွဲကြည့်မယ်။
(၁) သဒ္ဒါရုံ (Sound): နားက အသံကို ကြားတယ်။ (ရုပ်)။
(၂) နိရုတ္တိ (Decoding): စိတ်က အဲဒီအသံကို ဘာသာပြန်လိုက်တယ်။ "ဒါက ဘာပြောတာလဲ"။
(၃) အတ္ထ (Meaning): အဓိပ္ပာယ် ပေါ်လာတယ်။
(၄) ပညာ (Wisdom): အဲဒီ အဓိပ္ပာယ်ထဲကနေ အနှစ်သာရကို ယူလိုက်တယ်။ "သူ စိတ်ဆိုးနေတာ မဟုတ်ဘူး၊ ဗိုက်ဆာနေတာပဲ" (Intent).
ရှုကွက် (Instruction):
ဒီအဆင့်မှာ ယောဂီက ဘယ်လို ရှုရမလဲ။
လူတစ်ယောက် ပြောတာကို နားထောင်ရင် "အသံ" (Voice) မှာ မကပ်ငြိပါနဲ့။
"စကားလုံး" (Word) မှာ မကပ်ငြိပါနဲ့။
သူ့ရဲ့ "စေတနာ" (Intention/Mind) ကို ဖတ်ကြည့်ပါ။
"သူ ဘာဖြစ်ချင်တာလဲ"။
ဥပမာ - တစ်ယောက်ယောက်က အော်လိုက်ရင် "အသံကျယ်တယ်" (Form) လို့ မကြည့်ဘဲ၊ "သူ ဒုက္ခရောက်နေလို့ အကူအညီ တောင်းနေတာ" (Meaning) လို့ ဘာသာပြန်ကြည့်ပါ။
အဲဒီလို "Right Translation" (မှန်ကန်စွာ ဘာသာပြန်ခြင်း) လုပ်နိုင်ရင် ဒေါသဖြစ်မယ့်အစား ကရုဏာ ဖြစ်လာပါလိမ့်မယ်။
"ဓမ္မံ သရဏံ ဂစ္ဆာမိ" လို့ ဆိုလိုက်တဲ့အခါ၊ ဓမ္မတရားတော်ကို "စကြဝဠာသုံး ဘာသာစကား" (Universal Language) အဖြစ် ခံယူလိုက်ခြင်း ဖြစ်ပါတယ်။ မေတ္တာ၊ ကရုဏာ၊ သစ္စာ ဆိုတာ ဘာသာပြန်စရာ မလိုပါဘူး။ နှလုံးသားတိုင်း နားလည်ပါတယ်။ "ငါသည် လောက၏ ပဋိပက္ခများကို နားလည်မှု ဘာသာစကားဖြင့် ဖြေရှင်းပါမည်" လို့ အဓိဋ္ဌာန်ပြုခြင်းသည် သရဏဂုံ တည်ဆောက်ခြင်းပါပဲ။
လက်တွေ့ ရှုကွက် (Vipassana Assignment - The Interpreter):
ကဲ... သူတော်ကောင်းတို့၊ ဒီနေ့ လူတွေနဲ့ ဆက်ဆံတဲ့အခါ ကိုယ့်ကိုယ်ကို "ဘာသာပြန်သမား" တစ်ယောက်လို သဘောထားပြီး ကျင့်သုံးကြည့်ပါ။
(၁) Translate to Positive: မကောင်းတဲ့ စကားလုံးကို ကြားရင်၊ ကောင်းတဲ့ဘက်ကို ဘာသာပြန်ပါ။ (ဥပမာ - "နင့်ကို မုန်းတယ်" ဆိုရင် "ငါ နာကျင်နေတယ်" လို့ ဘာသာပြန်ပါ)။
(၂) Listen to Silence: မပြောဘဲ ထားတဲ့ စကားလုံးတွေ (Body Language) ကို နားထောင်ပါ။
(၃) Confirm: "မင်း ဆိုလိုတာ ဒါလား" လို့ ပြန်မေးပါ။ (Clarification). နားလည်မှုလွဲတာကို ကာကွယ်ပါ။
တရားသဘောတွေချည်း ပြောနေရင် မျက်စိထဲ မမြင်မှာစိုးလို့၊ ဦးပဉ္ဇင်းတို့ ပြတိုက်မှာ ဖြစ်ရပ်လေးတစ်ခုကို အခြေခံပြီး ဥပမာပေးချင်ပါတယ်။ ဘာသာစကား အခက်အခဲကြောင့် ဖြစ်ရတဲ့ ပြဿနာနဲ့ ဖြေရှင်းပုံပေါ့။
တစ်ခါတုန်းက ဦးပဉ္ဇင်းတို့ ပြတိုက်ကို နိုင်ငံခြားသား ဧည့်သည်တစ်ယောက် လာတယ်။ သူက ဖိနပ်စီးပြီး ဘုရားရင်ပြင်ပေါ် တက်သွားတယ်။ ပြတိုက်ဝန်ထမ်း "မနွယ်" က အင်္ဂလိပ်လို သိပ်မရတော့ လက်ဟန်ခြေဟန်နဲ့ တားတယ်။ "No, No! Shoes out!" လို့ အသံမာမာနဲ့ ပြောမိလိုက်တယ်။
ဧည့်သည်က မနွယ်ရဲ့ လေသံနဲ့ မျက်နှာထားကို ကြည့်ပြီး ဒေါသထွက်သွားတယ်။ "မင်း ငါ့ကို ရိုင်းတယ်" ဆိုပြီး ပြဿနာ ဖြစ်ကုန်တယ်။ တကယ်တော့ မနွယ်က စေတနာနဲ့ ပြောတာ၊ ဒါပေမယ့် "Communication Skill" (ဆက်သွယ်ရေး ကျွမ်းကျင်မှု) အားနည်းတော့ "Message" က လွဲပြီး ရောက်သွားတာ။ (Lost in Translation).
ဒီကိစ္စကို ဦးပဉ္ဇင်းတို့ ဝင်ဖြေရှင်းရတယ်။ "Template T249" (Visitor Incident & Communication Log) ကို ထုတ်သုံးရတယ်။ ပြီးတော့ ပြတိုက်ရဲ့ ဆက်ဆံရေး မူဝါဒ "Policy No. 25, Article 25.2" (Multilingual Interaction & Cultural Sensitivity) ကို ကိုးကားပြီး သင်တန်းပေးရတယ်။
ဦးပဉ္ဇင်းက ဧည့်သည်ကို သွားပြီး ရှင်းပြတယ်။ "တောင်းပန်ပါတယ်။ ကျွန်တော်တို့ ဝန်ထမ်းက အင်္ဂလိပ်စာ အားနည်းလို့ပါ။ သူ့စေတနာက ဧည့်သည်ကို ရိုသေမှု မပျက်စေချင်လို့ပါ" လို့ "Cultural Context" (ယဉ်ကျေးမှု နောက်ခံ) ကို ဘာသာပြန်ပေးလိုက်တယ်။
ဧည့်သည်က သဘောပေါက်ပြီး ပြုံးသွားတယ်။ "အော်... ကျွန်တော်က သူ့ကို မောင်းထုတ်တယ် ထင်နေတာ" တဲ့။
မနွယ်ကိုလည်း ဦးပဉ္ဇင်းက ဆုံးမတယ်။ "မနွယ်... ဘာသာပြန်တယ် ဆိုတာ စကားလုံးတင် မကဘူး။ 'လေသံ' နဲ့ 'အပြုံး' ပါ ထည့်ပြီး ပြန်ရတယ်။ 'Please remove your shoes' လို့ ပြုံးပြုံးလေး ပြောရင် သူတို့ နားလည်တယ်"။
ဒါဟာ "Case-2564" အနေနဲ့ မှတ်တမ်းဝင်သွားတယ်။ "ဘာသာစကားသည် အတားအဆီး မဖြစ်စေရ၊ ပေါင်းကူးတံတား ဖြစ်စေရမည်" ဆိုတာ သင်ခန်းစာပါပဲ။
ကိုင်း... တရားတော်ကို နိဂုံးချုပ်ကြစို့။ ဒီနေ့ ဦးပဉ္ဇင်း ဟောကြားခဲ့တဲ့ "နိရုတ္တိပဋိသမ္ဘိဒါ နှင့် ဘာသာပြန် သိပ္ပံ" တရားတော်ကို သစ္စာလေးပါးနဲ့ ချိတ်ဆက်ပြီး ပြန်လည် သုံးသပ်ကြည့်ရအောင်။
(၁) ဒုက္ခသစ္စာ: နားလည်မှုလွဲမှားခြင်း၊ ဆက်သွယ်မရခြင်း၊ စကားလုံးများကြောင့် စိတ်ဆင်းရဲရခြင်းတို့သည် ဒုက္ခသစ္စာပါ။
(၂) သမုဒယသစ္စာ: အဲဒီ ဒုက္ခတွေကို ဖြစ်စေတာက ကိုယ်ထင်ရာ စွပ်စွဲတတ်တဲ့ "မောဟ"၊ သည်းမခံနိုင်တဲ့ "ဒေါသ" တွေဟာ သမုဒယသစ္စာပါ။
(၃) နိရောဓသစ္စာ: အထင်အမြင်လွဲမှားမှုများ ကင်းစင်ပြီး၊ အမှန်တရားကို ရှင်းလင်းစွာ သိမြင်သော နိဗ္ဗာန်ဓာတ်ကို မျက်မှောက်ပြုတာဟာ နိရောဓသစ္စာပါ။
(၄) မဂ္ဂသစ္စာ: သမ္မာဝါစာ (မှန်ကန်စွာ ပြောဆိုခြင်း)၊ နိရုတ္တိဉာဏ်ကို ပွားများခြင်း၊ သတိဖြင့် နားထောင်ခြင်းတို့ဟာ မဂ္ဂသစ္စာ ကျင့်စဉ်ပါပဲ။
ဒီနေ့ စက်တင်ဘာလ (၂၁) ရက်၊ ဘာသာပြန်နေ့ အထိမ်းအမှတ် (အကြို) အခါသမယမှာ... ဦးပဉ္ဇင်း အနေနဲ့ နိဂုံးချုပ် ဆုတောင်းမေတ္တာ ပို့သချင်တာကတော့... "သူတော်ကောင်းများအားလုံး နားလည်မှု ပေါင်းကူးတံတားများ တည်ဆောက်နိုင်ကြပါစေ"။ ဘာသာစကား အတားအဆီးများကို ဉာဏ်ပညာဖြင့် ကျော်လွှား၍၊ မတူကွဲပြားသူများကြားတွင် မေတ္တာတရားကို ဘာသာပြန်ဆိုနိုင်ကြလျက်၊ နောက်ဆုံးတွင် ပညတ်နယ်ပယ်မှ ကျော်လွန်သော "ပရမတ် နိဗ္ဗာန်" သို့ လျင်မြန်စွာ ရောက်ရှိနိုင်ကြပါစေ ကုန်သတည်း။
ဗုဒ္ဓ သာသနံ စိရံ တိဋ္ဌတု။
ဗုဒ္ဓ သာသနံ စိရံ တိဋ္ဌတု။
ဗုဒ္ဓ သာသနံ စိရံ တိဋ္ဌတု။
Sao Dhammasami @ Bhikkhu Indasoma Siridantamahapalaka
ORCID: 0009-0000-0697-4760 The Office of Siridantamahapalaka
The Hswagata Buddha Tooth Relics Preservation Museum
စက်တင်ဘာလ (၂၁) ရက်၊ ၂၀၂၃
