နေ့ရက် - ဇူလိုင်လ (၂၂) ရက်၊ ၂၀၂၃ (Day-203)- ဦးနှောက်ကျန်းမာရေး (Brain Health: Matthalunga)
ကိုးကားကျမ်း - အဘိဓမ္မာပိဋကတ်၊ ဝိသုဒ္ဓိမဂ် (ကောဋ္ဌာသ - မတ္ထလုင်္ဂ)။
သိပ္ပံနယ်ပယ် - Neurology & Neuroscience (ဦးနှောက်နှင့် အာရုံကြော သိပ္ပံပညာ)
နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ။
နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ။
နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ။
ဘုရားရတနာ၊ တရားရတနာ၊ သံဃာရတနာ ဟူသော ရတနာမြတ်သုံးပါးတို့ကို အရိုအသေ အလေးအမြတ် လက်အုပ်ချီမိုး ရှိခိုးပူဇော် ဖူးမြော်မာန်လျှော့ ကန်တော့ပါ၏ အရှင်ဘုရား။
ကန်တော့ရသော ကုသိုလ်ကံ စေတနာတို့ကြောင့် အိုခြင်း၊ နာခြင်း၊ သေခြင်း ဆိုတဲ့ ဒုက္ခအပေါင်းမှ ကင်းဝေးပြီး၊ မဂ်ဉာဏ် ဖိုလ်ဉာဏ် နိဗ္ဗာန်ချမ်းသာကို မျက်မှောက်ပြုနိုင်ကြပါစေကုန်သတည်း။
ကိုင်း... သူတော်ကောင်းတို့ရေ။ ဒီနေ့ သာသနာနှစ် ၂၅၆၇ ခုနှစ်၊ ကောဇာသက္ကရာဇ် ၁၃၈၅ ခုနှစ်၊ ဝါခေါင်လဆန်း (၅) ရက်၊ ခရစ်နှစ် ၂၀၂၃ ခုနှစ်၊ ဇူလိုင်လ (၂၂) ရက်၊ စနေနေ့ မင်္ဂလာရှိသော နံနက်ခင်းအချိန်အခါ ဖြစ်ပါတယ်။
ဒီနေ့ဟာ "ကမ္ဘာ့ဦးနှောက်နေ့" (World Brain Day) ဖြစ်ပါတယ်။ ဒါကြောင့် ဒီနေ့ မင်္ဂလာရှိတဲ့ နံနက်ခင်းအချိန်အခါမှာ သူတော်ကောင်းများအားလုံး... ဉာဏ်ရည်ဉာဏ်သွေး ထက်မြက်ကြပြီး၊ မှတ်ဉာဏ်ကောင်းမွန်ကာ အမှားအမှန်ကို ဝေဖန်ပိုင်းခြားနိုင်သော ဦးနှောက်စွမ်းရည်များကို ပိုင်ဆိုင်နိုင်ကြပါစေလို့ ဦးပဉ္ဇင်း ဆုတောင်းမေတ္တာ ပို့သလိုက်ပါတယ်။
လူတွေက "ငါ ဉာဏ်ကောင်းတယ်" လို့ ပြောကြတယ်။ ဒါပေမယ့် အဲဒီ ဉာဏ်ဆိုတာ ဘယ်မှာ တည်သလဲ? သိပ္ပံပညာအရတော့ ဦးခေါင်းခွံထဲက "ဦးနှောက်" (Brain) မှာ တည်တယ်လို့ ဆိုတယ်။ ဗုဒ္ဓစာပေမှာတော့ ဒါကို "မတ္ထလုင်္ဂ" လို့ ခေါ်ပြီး ၃၂-ကောဋ္ဌာသထဲက အစိတ်အပိုင်းတစ်ခုအနေနဲ့ ဟောကြားပါတယ်။ ဒီနေ့ ဦးပဉ္ဇင်း ဟောကြားမယ့် တရားခေါင်းစဉ်ကတော့ "ဦးနှောက်ကျန်းမာရေး" ဖြစ်ပါတယ်။ ခေတ်သစ် သိပ္ပံပညာမှာတော့ ဒါကို "Neurology" (ဦးနှောက်နှင့် အာရုံကြော ဆေးပညာ) ရှုထောင့်ကနေ လေ့လာကြရအောင်။
ကဲ... တရားမဟောခင်မှာ ဦးပဉ္ဇင်းတို့ စိတ်ကလေးကို ကြည်လင်သွားအောင်၊ ဦးခေါင်းထဲက ရှုပ်ထွေးမှုတွေ ရှင်းသွားအောင် ကသိုဏ်းနည်းလေးနဲ့ အာရုံပြုကြရအောင်။ ဦးနှောက်အသားရဲ့ အရောင်ဟာ ဖြူဖြူဖွေးဖွေး ရှိတဲ့အတွက် "ဩဒါတ ကသိုဏ်း" (Odata Kasina - အဖြူရောင်) လေးကို စီးဖြန်းကြည့်ကြမယ်။
ကိုင်း... အားလုံးပဲ ခါးလေးတွေ ဆန့်ပြီး သက်သောင့်သက်သာ ထိုင်လိုက်ကြပါ။ မျက်စိကို မှိတ်ထားပါ။
မိမိတို့ရဲ့ ဦးခေါင်းခွံအတွင်းထဲမှာ နူးညံ့ပြီး ဖြူဖွေးနေတဲ့ ဦးနှောက်အာရုံကြော အစုအဝေးကြီးကို မြင်ယောင်ကြည့်ပါ။ ခရုပတ်လို အခွေခွေလေးတွေနဲ့ တည်ရှိနေတယ်။
"အဖြူ... အဖြူ... သန့်ရှင်းတယ်... သန့်ရှင်းတယ်" လို့ စိတ်ထဲက ရွတ်ဆိုရင်း၊ မိမိရဲ့ ဦးနှောက်ထဲက ပူလောင်မှုတွေ၊ ညစ်နွမ်းမှုတွေ ကင်းစင်ပြီး ဖြူစင်အေးမြသွားတယ်လို့ အာရုံပြုပါ။ တစ်မိနစ်လောက် ငြိမ်သက်စွာ နေကြပါစို့။
(တစ်မိနစ်ခန့် ငြိမ်သက်ခြင်း)
ကိုင်း... စိတ်ကလေး ငြိမ်သက်သွားပြီဆိုရင် ဒီ "ဦးနှောက်" သဘောတရားကို ခေတ်သစ်သိပ္ပံ (Neurology) ရှုထောင့်ကနေ အရင်ဆုံး ရှင်းပြချင်ပါတယ်။
သူတော်ကောင်းတို့ရေ... လူတစ်ယောက်ရဲ့ ဦးနှောက်မှာ "Neurons" (နျူရွန်) လို့ခေါ်တဲ့ အာရုံကြောဆဲလ်ပေါင်း ဘီလီယံ (၁၀၀) လောက် ရှိတယ်။ အဲဒီ ဆဲလ်တွေက လျှပ်စစ်စီးကြောင်းလေးတွေနဲ့ တစ်ခုနဲ့တစ်ခု ဆက်သွယ်ပြီး အလုပ်လုပ်ကြတာ။
ဒီနေ့ "World Brain Day" မှာ ဆေးပညာရှင်တွေက ဘာကို သတိပေးသလဲဆိုတော့... ဦးနှောက်ဆိုတာ စက်မဟုတ်ဘူး၊ သက်ရှိ အင်္ဂါရပ်တစ်ခု ဖြစ်တယ်။ သူ့ကို ဂရုမစိုက်ရင် ပျက်စီးတတ်တယ်။
အိပ်ရေးပျက်တာ များရင် ဦးနှောက်ဆဲလ်တွေ သေတယ်။
စိတ်ဖိစီးမှု (Stress) များရင် ဦးနှောက်ကို အဆိပ်အတောက် ဖြစ်စေတယ်။
အသုံးမပြုဘဲ ထားရင် (Inactivity) ဦးနှောက်က ကျုံ့သွားတတ်တယ်။
ကွန်ပျူတာ CPU တစ်လုံးလိုပါပဲ။ အပူလွန်ကဲရင် (Overheat) ဟန်းသွားမယ်။ ဖုန်တက်ရင် (Lack of maintenance) ပျက်သွားမယ်။ ဒါကြောင့် ဦးနှောက်ကျန်းမာရေးဟာ လူသားတစ်ယောက်ရဲ့ ဘဝအရည်အသွေးအတွက် အဓိက သော့ချက် ဖြစ်ပါတယ်။
ကိုင်း... သိပ္ပံဘက်ကနေ ရှင်းပြပြီးပြီ ဆိုတော့ မြတ်စွာဘုရားရှင်ရဲ့ ဓမ္မဒေသနာတော်ဘက်ကို လှည့်ကြည့်ကြစို့။
ဘုရားရှင်က "မတ္ထလုင်္ဂ" (ဦးနှောက်) ကို ခန္ဓာကိုယ်ရဲ့ (၃၂) ခုမြောက် အစိတ်အပိုင်း၊ "ရုပ်တရား" တစ်ပါးအနေနဲ့ ဟောတော်မူပါတယ်။
ပါဠိတော်ကို ဦးပဉ္ဇင်း ရွတ်ဖတ်ပူဇော်ပါမယ်။ နာယူကြပါဦး။
"အတ္ထိ ဣမသ္မိံ ကာယေ... ကရီသံ၊ မတ္ထလုင်္ဂန္တိ။"
မြန်မာလို အနက်ဖွင့်ရရင် -
"ဤခန္ဓာကိုယ်၌... ကျင်ကြီးသည် လည်းကောင်း၊ ဦးခေါင်းခွံအတွင်း၌ တည်ရှိသော ဦးနှောက်သည် လည်းကောင်း ရှိပါ၏။"
ဒီနေရာမှာ သူတော်ကောင်းတို့ သတိထားရမှာက... "ဦးနှောက်" (Hardware) နဲ့ "စိတ်/ဉာဏ်" (Software) မတူပါဘူး။
ဦးနှောက် (Matthalunga) ဆိုတာ ပထဝီ၊ အာပေါ၊ တေဇော၊ ဝါယော ပေါင်းစပ်ထားတဲ့ မြေကြီးအနှစ်လို အရာဝတ္ထု (ရုပ်) ပါ။
စိတ်/ဉာဏ် (Nama) ဆိုတာက အဲဒီ ဦးနှောက်ကို အမှီပြုပြီး ဖြစ်ပေါ်လာတဲ့ သိမှုသဘော (နာမ်) ပါ။
ရုံးခန်း (ဦးနှောက်) ပျက်စီးရင် ဝန်ထမ်း (စိတ်) က အလုပ်လုပ်လို့ မရတော့ဘူး။ ဒါကြောင့် "ရုပ်" ကျန်းမာမှ "နာမ်" ချမ်းသာမှာ ဖြစ်ပါတယ်။ ဘုရားရှင်က ရုပ်နာမ်နှစ်ပါးကို မျှတအောင် ထိန်းသိမ်းဖို့ လမ်းညွှန်ခဲ့တာ ဖြစ်ပါတယ်။
ကဲ... အခု သူတော်ကောင်းတို့ စောင့်မျှော်နေတဲ့ ဝိပဿနာ ရှုကွက် အပိုင်းကို ရောက်ပါပြီ။ ဒီ "ဦးနှောက်" ကို ဘယ်လို ရှုမြင်မလဲ။
ဝိပဿနာ ရှုမှတ်တဲ့အခါ "ငါ့ဦးနှောက်၊ ငါ့ဉာဏ်" ဆိုတဲ့ အစွဲကို ဖြုတ်ပြီး၊ "ရုပ်ကလာပ်စည်း အစုအဝေး" အဖြစ် ရှုရမယ်။
ဝိပဿနာ ရှုမှတ်တဲ့အခါမှာ...
ခေါင်းကိုက်တယ်၊ ထိုင်းမှိုင်းတယ် ဆိုပါစို့။
"ကိုက်တယ်... လေးတယ်... ထိုင်းတယ်"။
အဲဒီအချိန်မှာ... ဦးခေါင်းခွံထဲက ဦးနှောက်အသား (ရုပ်) ဟာ ဓာတ်ကြီးလေးပါး မညီမျှလို့ ဖောက်ပြန်နေတာ (Rupa Disturbance) လို့ သိလိုက်ပါ။
"ငါ ညံ့သွားတာ" မဟုတ်ဘူး။ ရုံးခန်း မီးပျက်နေတာ။
တရားမှတ်တယ် ဆိုတာ ဦးနှောက်ကို "Rest" (အနားပေးခြင်း) ပါပဲ။ အတွေးတွေ ရပ်လိုက်တဲ့အခါ (Stop Thinking)... ဦးနှောက်ဆဲလ်တွေက အေးမြသွားတယ်။ လျှပ်စစ်စီးဆင်းမှုတွေ ငြိမ်သက်သွားတယ်။
ဒါဟာ အကောင်းဆုံး ဦးနှောက်ဆေးဝါးပါပဲ။
ဒီသဘောတရားကို ပိုပြီး ထင်ရှားသွားအောင် Hswagata ပြတိုက်ကြီးမှာ တကယ် ဖြစ်ပျက်ခဲ့တဲ့ ဖြစ်ရပ်မှန် ဇာတ်လမ်းလေး တစ်ပုဒ်နဲ့ ယှဉ်ပြီး ပြောပြချင်ပါတယ်။ ဒီဇာတ်လမ်းကတော့ ပြတိုက်မှတ်တမ်း Case-2503 မှာ ရှိပြီး၊ Template T201 (Cognitive Health & Fatigue Management) ကို အသုံးပြုထားတဲ့ ဖြစ်ရပ် ဖြစ်ပါတယ်။
ဇာတ်ကောင်ကတော့ သုတေသနမှူး "ကိုမျိုး" တဲ့။ ကိုမျိုးက ပညာတတ်၊ စာဖတ်နာတယ်။ သူက "ငါ့ဦးနှောက်က ငါ့အသက်ပဲ" ဆိုပြီး နေ့ရောညပါ စာတွေဖတ်၊ စာတမ်းတွေ ရေးတယ်။ အိပ်ချိန်မရှိ၊ စားချိန်မရှိဘူး။
သူက ထင်နေတာ ဦးနှောက်ဆိုတာ သုံးလေ ကောင်းလေ ဆိုပြီး။
ကြာလာတော့ ဘာဖြစ်လဲဆိုတော့... ကိုမျိုး စကားပြောရင် စကားလုံးတွေ မေ့လာတယ်။ မနက်ဖြန် လုပ်ရမယ့် အလုပ်ကို ဒီနေ့ မေ့နေတယ်။ ခေါင်းထဲမှာ "Brain Fog" (မြူဆိုင်းသလို) ဖြစ်ပြီး ဘာမှ စဉ်းစားလို့ မရတော့ဘူး။
သူက ကြောက်သွားတယ်။ "ဟာ... ငါ အယ်လ်ဇိုင်းမား (Alzheimer's) ဖြစ်ပြီလား။ ငါ့ဘဝတော့ သွားပြီ" ဆိုပြီး စိတ်ဓာတ်တွေကျ၊ သောကတွေ ရောက်နေတယ်။
ဒီအခြေအနေကို ဆရာတော် သိတော့ ကိုမျိုးကို ခေါ်တွေ့တယ်။
"ကိုမျိုး... မင်းက ကားအင်ဂျင်ကို မရပ်ဘဲ မောင်းနေတာကိုး။ အင်ဂျင်ပူ (Overheat) ပြီး ထိုးရပ်တာ အဆန်းမဟုတ်ဘူး။ မင်းက ဉာဏ် (Wisdom) နဲ့ အတွေး (Thinking) ကို ရောထွေးနေတယ်။ တွေးတိုင်း ဉာဏ်ထွက်တာ မဟုတ်ဘူး။"
ဆရာတော်က Template T201 (Brain Health Protocol) ကို ထုတ်ပေးတယ်။ ပြီးတော့ ပြတိုက်ရဲ့ မူဝါဒ ပေါ်လစီ ၇၊ အပိုဒ် ၇.၈ (Staff Health & Well-being) ကို ညွှန်ကြားတယ်။
၁။ Rest: တစ်နေ့ (၈) နာရီ မဖြစ်မနေ အိပ်ရမယ်။ (Recharging).
၂။ Nutrition: ဦးနှောက်အားဆေး ဖြစ်တဲ့ အခွံမာသီး၊ ရေ များများ သောက်ရမယ်။
၃။ Meditation: တစ်နေ့ (၁၅) မိနစ် ဘာမှ မတွေးဘဲ "ဝင်လေ ထွက်လေ" မှတ်ရမယ်။ (Clearing the Cache).
ကိုမျိုးက အစကတော့ "စာမဖတ်ရင် ခေတ်နောက်ကျကျန်ခဲ့မှာပေါ့" လို့ ငြင်းသေးတယ်။ ဒါပေမယ့် ဆရာတော်က "ဦးနှောက်ပျက်ရင် ဘာမှ လုပ်လို့မရတော့ဘူး" လို့ ပြောမှ လက်ခံတယ်။
နှစ်ပတ်လောက် စနစ်တကျ နားလိုက်၊ တရားမှတ်လိုက် လုပ်ပြီးတဲ့အခါ... ကိုမျိုးရဲ့ ဦးနှောက်က ပြန်ကြည်လင်လာတယ်။ အရင်က တစ်နာရီလောက် စဉ်းစားရမယ့် ကိစ္စကို ၁၀ မိနစ်နဲ့ အဖြေရှာနိုင်လာတယ်။
"ဩော်... စက်ဆိုတာ နားပေးမှ ပိုသွက်တာပါလား" လို့ သူ နားလည်သွားတယ်။
ကိုင်း... သူတော်ကောင်းတို့ရေ။ ဒီဇာတ်လမ်းလေးကနေ ဘာသင်ခန်းစာ ယူရမလဲ။
၁။ ဦးနှောက်ဆိုတာ ရုပ်တရား (Material) ဖြစ်လို့ ပျက်စီးတတ်တယ်။ သူ့ကို ဂရုစိုက် ပြုပြင်ထိန်းသိမ်းဖို့ လိုပါတယ်။
၂။ အနားယူခြင်း၊ အိပ်စက်ခြင်းနဲ့ တရားမှတ်ခြင်းဟာ အချိန်ဖြုန်းတာ မဟုတ်ပါဘူး။ ဦးနှောက်ကို ပြန်လည် အားဖြည့်ခြင်း (Maintenance) ဖြစ်ပါတယ်။
၃။ ဝိပဿနာ ရှုခြင်းဟာ ဦးနှောက်ထဲက မလိုအပ်တဲ့ သောက၊ ပူပန်မှု လမ်းကြောင်း (Stress Pathways) တွေကို ရှင်းထုတ်ပေးပြီး၊ ဉာဏ်ရည်ကို ပိုမို ထက်မြက်စေပါတယ်။
နိဂုံးချုပ်အနေနဲ့ သစ္စာလေးပါးနဲ့ ချိတ်ဆက်ပြီး စစ်ဆေးကြည့်ကြစို့။
ကိုမျိုး ဦးနှောက်မကြည်ဘဲ စိတ်ဆင်းရဲရတာ၊ မေ့လျော့တာဟာ "ဒုက္ခသစ္စာ" ပါ။
"ငါ အကုန်သိချင်တယ်၊ ငါ မနားချင်ဘူး" ဆိုတဲ့ လောဘနဲ့ မာနဟာ "သမုဒယသစ္စာ" ပါ။
ဦးနှောက် ပြန်လည် ကျန်းမာလာပြီး စိတ်ကြည်လင်သွားတာဟာ "နိရောဓသစ္စာ" ပါ။
အဲဒီလို ကျန်းမာအောင် ကျင့်သုံးခဲ့တဲ့ T201 နည်းလမ်းနဲ့ သတိတရားဟာ "မဂ္ဂသစ္စာ" ပါပဲ။
ဒါကြောင့် သူတော်ကောင်းများ အားလုံး... ယနေ့ ကျရောက်တဲ့ "ကမ္ဘာ့ဦးနှောက်နေ့" မှာ မိမိတို့ရဲ့ ဦးနှောက် (မတ္ထလုင်္ဂ) ကို တန်ဖိုးထား ဂရုစိုက်နိုင်ကြပါစေ။ ရုပ်ကျန်းမာ၊ စိတ်ချမ်းသာစွာဖြင့် သူတော်ကောင်းတရားများကို ပွားများအားထုတ်နိုင်ပြီး၊ နောက်ဆုံးတွင် ပညာဉာဏ် အထွတ်အထိပ်သို့ ရောက်ရှိကာ နိဗ္ဗာန်ချမ်းသာကို မျက်မှောက်ပြုနိုင်ကြပါစေလို့ ဆန္ဒပြုရင်း နိဂုံးချုပ်လိုက်ပါတယ်။
"ဦးနှောက်ဉာဏ်ရည် ထက်မြက်ကြပါစေ..."
"ရုပ်နာမ်နှစ်ပါး ကျန်းမာကြပါစေ..."
"ဉာဏ်ပညာဖြင့် နိဗ္ဗာန်ကို မြင်နိုင်ကြပါစေ..."
ဗုဒ္ဓ သာသနံ စိရံ တိဋ္ဌတု။
ဗုဒ္ဓ သာသနံ စိရံ တိဋ္ဌတု။
ဗုဒ္ဓ သာသနံ စိရံ တိဋ္ဌတု။
သာဓု... သာဓု... သာဓု။
ဘိက္ခု ဣန္ဒသောမ သိရိဒန္တမဟာပါလက
The Office Of Siridantamahapalaka
နေ့စွဲ - ၂၀၂၃ ခုနှစ်၊ ဇူလိုင်လ (၂၂) ရက်
ORCID: 0009-0000-0697-4760
