Day 16 Jan 16 ရုပ်ဖြစ်ကြောင်း (၄) ပါး - စိတ် (The 4 Causes of Matter: Citta & Psychosomatic Medicine)

 

Day 16 Jan 16 ရုပ်ဖြစ်ကြောင်း (၄) ပါး - စိတ် (The 4 Causes of Matter: Citta & Psychosomatic Medicine)

"နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ" (၃) ကြိမ်။

"အနန္တော အနန္တ ငါးပါးကို အာရုံပြု၍ ညီညာဖြဖြ ကန်တော့ကြပါစို့။"

"နမော ဗုဒ္ဓဿ၊ နမော ဓမ္မဿ၊ နမော သံဃဿ၊ နမော မာတာပိတုဿ၊ နမော အာစရိယဿ"။

သာသနာတော်နှစ် - ၂၅၆၆ ခုနှစ်၊

ကောဇာသက္ကရာဇ် - ၁၃၈၄ ခုနှစ်၊ ပြာသိုလပြည့်ကျော် (၁၀) ရက်၊

ခရစ်နှစ် - ၂၀၂၃ ခုနှစ်၊ ဇန်နဝါရီလ (၁၆) ရက်။

"စိတ်သည်သာလျှင် အကြီးအမှူး၊ စိတ်သည်သာလျှင် ရှေ့ဆောင်၊ စိတ်ဖြင့်သာလျှင် ပြီးစီး၏ ဟူ၍ ရုပ်နာမ်လောကတစ်ခုလုံးကို စိတ်ဖြင့် ပိုင်းခြားသိမြင်တော်မူသော၊ စိတ်ကို ယဉ်ကျေးအောင် ဆုံးမတတ်တော်မူသော အနုတ္တရောပုရိသဒမ္မသာရထိ ဂုဏ်တော်ရှင် မြတ်စွာဘုရားရှင်ကို ဦးထိပ်ထားလျက်... ယနေ့ တရားနာယူကြမည့် သူတော်ကောင်းအပေါင်းတို့သည် မိမိတို့၏ စိတ်ကို ကောင်းစွာ စောင့်ရှောက်နိုင်ခြင်းဖြင့် ကျန်းမာရွှင်လန်းသော ရုပ်ခန္ဓာကို ပိုင်ဆိုင်နိုင်ကြပါစေသတည်း။"

ကိုင်း... သူတော်ကောင်းတို့ရေ၊ ဒီနေ့ဟာ ၂၀၂၃ ခုနှစ်၊ ဇန်နဝါရီလ (၁၆) ရက်နေ့ကို ရောက်ရှိလို့ လာပါပြီ။ ဦးဇင်းတို့ မနေ့က ရုပ်ဖြစ်ကြောင်းတရား ၄-ပါးထဲက ပထမဆုံးဖြစ်တဲ့ "ကံ" (Kamma) အကြောင်း ပြောခဲ့ပြီးပြီ။ ဒီနေ့မှာတော့ ဒုတိယမြောက် အကြောင်းတရားဖြစ်တဲ့ "စိတ်" (Citta) အကြောင်းကို ခေတ်သစ် ဆေးပညာရပ်ဖြစ်တဲ့ Psychosomatic Medicine (စိတ်ကြောင့်ဖြစ်သော ရောဂါကုသမှုဆေးပညာ) နဲ့ ယှဉ်တွဲပြီး ဆွေးနွေးကြပါစို့။

လူတွေက ထင်ကြတယ်... "စိတ်က နာမ်၊ ကိုယ်က ရုပ်၊ သီးခြားစီပဲ" လို့။ တကယ်တော့ မဟုတ်ပါဘူး။ စိတ်ဖြစ်ရင် ရုပ်မှာ သွားပေါ်ပါတယ်။ စိတ်ဆိုးရင် မျက်နှာနီလာတယ်၊ နှလုံးခုန် မြန်လာတယ်။ ကြောက်ရင် ခြေလက်တွေ တုန်လာတယ်၊ ချွေးတွေ ထွက်လာတယ်။ ဒါဟာ ဘာကို ပြနေသလဲဆိုတော့ "စိတ်" ကနေ "ရုပ်" ကို ထုတ်လုပ်ပေးနေတယ် (Mind produces Matter) ဆိုတဲ့ သဘောတရားပါပဲ။

အဘိဓမ္မာပိဋကတ်တော်မှာ ဒီအချက်ကို အလွန်တိကျစွာ ဟောကြားထားပါတယ်။

"စိတ္တသမုဋ္ဌာနာနံ ရူပါနံ စိတ္တပစ္စယေန ပစ္စယော။"

ဒီပါဠိတော်ရဲ့ အဓိပ္ပာယ်ကို သေချာကြည့်ရအောင်။

"စိတ္တပစ္စယေန" - စိတ်ဟူသော အကြောင်းကြောင့်၊

"စိတ္တသမုဋ္ဌာနာနံ ရူပါနံ" - စိတ်ကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာကုန်သော (စိတ္တဇ) ရုပ်တို့အား၊

"ပစ္စယော" - ကျေးဇူးပြုတတ်၏။

ဆိုလိုတာက... ပဋိသန္ဓေစိတ်ကလွဲရင် ကျန်တဲ့ စိတ်တွေ ဖြစ်တိုင်း ဖြစ်တိုင်းမှာ သူနဲ့အတူ ရုပ်ကလာပ်စည်းတွေကိုပါ ထုတ်လုပ်ပေးနေပါတယ်။ စိတ်တစ်ခု ဖြစ်လိုက်တာနဲ့ ခန္ဓာကိုယ်ထဲမှာ ရုပ်ပြောင်းလဲမှု (Material Change) ချက်ချင်း ဖြစ်သွားပါတယ်။ လောဘစိတ် ဖြစ်ရင် လောဘကြောင့်ဖြစ်တဲ့ ရုပ်တွေ ထွက်လာတယ်။ မေတ္တာစိတ် ဖြစ်ရင် မေတ္တာကြောင့်ဖြစ်တဲ့ သန့်ရှင်းတဲ့ ရုပ်တွေ ထွက်လာတယ်။ ဒါကြောင့် မျက်နှာကြည့်လိုက်ရင် ဒီလူ စိတ်ဆိုးနေလား၊ စိတ်ချမ်းသာနေလား ဆိုတာ သိသာနေတာ ဖြစ်ပါတယ်။

Getty Images

ဒီအချက်ကို ခေတ်သစ်ဆေးပညာ Psychosomatic Medicine ဘက်ကနေ ကြည့်လိုက်ရင် ဗုဒ္ဓဟောကြားချက်တွေနဲ့ ထပ်တူကျနေတာကို တွေ့ရပါလိမ့်မယ်။ သိပ္ပံပညာရှင်တွေက တွေ့ရှိထားတာက... လူတစ်ယောက် စိတ်ဖိစီးမှု (Stress) များလာတဲ့အခါ ဦးနှောက်ကနေ Cortisol နဲ့ Adrenaline ဆိုတဲ့ ဟော်မုန်းဓာတုဆေးရည်တွေ ထုတ်လုပ်လိုက်ပါတယ်။ အဲဒီ ဓာတုပစ္စည်းတွေက သွေးကြောထဲ ရောက်သွားပြီး နှလုံးကို မြန်စေတယ်၊ သွေးပေါင်ချိန်ကို တက်စေတယ်၊ အစာအိမ်ကို အက်ဆစ်တွေ ထွက်စေတယ်။ ကြာလာတဲ့အခါ အစာအိမ်အနာ (Gastric Ulcer)၊ သွေးတိုးရောဂါ (Hypertension) နဲ့ နှလုံးရောဂါတွေ ဖြစ်လာပါတယ်။ ရောဂါက "ရုပ်" မှာ ဖြစ်နေပေမယ့်၊ တကယ့် တရားခံက "စိတ်" (Mind) ပါပဲ။ ဒါကို "Psychosomatic Illness" လို့ ခေါ်ပါတယ်။ ပြောင်းပြန်အားဖြင့် Placebo Effect ဆိုတာလည်း ရှိပါတယ်။ ဆေးမဟုတ်တဲ့ သကြားလုံးကို "ဒါဟာ အကောင်းဆုံးဆေးပဲ" လို့ ယုံယုံကြည်ကြည် စားလိုက်ရင်၊ စိတ်ရဲ့ ယုံကြည်မှု (Faith/Saddha) ကြောင့် ခန္ဓာကိုယ်က အကိုက်အခဲပျောက်ဆေး (Endorphins) တွေ အလိုလို ထုတ်ပေးပြီး ရောဂါသက်သာသွားတာမျိုးပါ။ ဒါဟာ "စိတ္တဇရုပ်" ရဲ့ စွမ်းအားပါပဲ။

Caption: စိတ် (Citta) မှတဆင့် ရုပ်ခန္ဓာ (Matter) သို့ ကောင်းကျိုး ဆိုးကျိုး သက်ရောက်စေသော ဇီဝကမ္မဖြစ်စဉ်

ဒီသဘောတရားကို စာအုပ်ထဲမှာသာ မထားဘဲ၊ ဦးဇင်းတို့ သွာဂတပြတိုက်မှာ လက်တွေ့ ကြုံခဲ့ရတဲ့ Case Study တစ်ခုနဲ့ ချိတ်ဆက်ပြီး စဉ်းစားကြည့်ရအောင်။

Case-2316 လို့ မှတ်တမ်းတင်ထားတဲ့ ဖြစ်ရပ်ပါ။ လွန်ခဲ့တဲ့ ဝါတွင်းကာလတုန်းက ပြတိုက်မှာ တာဝန်ကျတဲ့ ဝန်ထမ်းဒကာမကြီး တစ်ယောက် ရှိပါတယ်။ သူက ပုံမှန်ဆိုရင် အရမ်း တက်ကြွပြီး လုပ်ရည်ကိုင်ရည် ရှိပါတယ်။ ဒါပေမယ့် တစ်ပတ်လောက် ဆက်တိုက် သူက "ဆရာတော်... တပည့်တော် ခေါင်းတွေ အရမ်းကိုက်တယ်၊ ရင်တွေတုန်တယ်၊ ဓာတ်တော်ခန်းထဲ ဝင်လိုက်ရင် အသက်ရှူလို့ မဝဘူး၊ ဒီအခန်းက လေမသန့်ဘူး ထင်တယ်" လို့ လာလျှောက်ပါတယ်။

သူ့အမြင်မှာတော့ ပြတိုက်ရဲ့ ပတ်ဝန်းကျင် (Environment) ကြောင့် သူနေမကောင်းဖြစ်တယ်လို့ ထင်နေတာပါ။

ဒီတော့ ဦးဇင်းတို့က Policy 3 (Human Resources & Welfare), Article 3.2 (Staff Mental Health) အရ စစ်ဆေးမှု လုပ်ရပါတယ်။ ပထမဆုံး လေထုအရည်အသွေး (Air Quality) ကို စစ်ဆေးကြည့်တော့ ပုံမှန်ပါပဲ။ အခြား ဝန်ထမ်းတွေလည်း ဘာမှ မဖြစ်ကြဘူး။ ဒါနဲ့ ဦးဇင်းက Template T205 (Staff Well-being & Incident Interview Form) ကို ကိုင်ပြီး ဒကာမကြီးနဲ့ သီးသန့် တွေ့ဆုံမေးမြန်းပါတယ်။

"ဒကာမကြီး... အိမ်မှာ ဘာပြဿနာ ရှိသလဲ၊ စိတ်ညစ်စရာ ရှိသလား" လို့ မေးလိုက်တော့မှ ငိုကြီးချက်မနဲ့ ပြောပြပါတယ်။ သူ့သားလေး ကျောင်းကိစ္စ အဆင်မပြေဖြစ်ပြီး အိမ်မှာ နေ့တိုင်း စိတ်ဆင်းရဲနေရကြောင်း၊ ဒေါသထွက်ပြီး အော်ဟစ်နေရကြောင်း ဖွင့်ပြောပါတယ်။

အဖြေက ရှင်းသွားပါပြီ။ ဒကာမကြီး ခံစားနေရတဲ့ ခေါင်းကိုက်ခြင်း၊ ရင်တုန်ခြင်း ဆိုတာတွေဟာ လေမသန့်လို့ ဖြစ်တာ မဟုတ်ဘဲ၊ သူ့ရဲ့ "ဒေါသမူ စိတ္တဇရုပ်" တွေကြောင့် ဖြစ်နေတာပါ။ ဒေါသဖြစ်တဲ့အခါ ထွက်လာတဲ့ အပူငွေ့ (Tejo) နဲ့ လေဖိအား (Vayo) တွေက ခန္ဓာကိုယ်ကို ဖျက်ဆီးနေတာပါ။ "စိတ်ပူတယ်" ဆိုတဲ့ စကားအတိုင်း တကယ် ပူလောင်နေတာ ဖြစ်ပါတယ်။

ဦးဇင်းက သူ့ကို မေတ္တာနဲ့ ဆုံးမရပါတယ်။ "ဒကာမကြီး... ပြဿနာက အပြင်မှာ မဟုတ်ဘူး၊ အတွင်းမှာ ဖြစ်နေတာ။ ဒကာမကြီးရဲ့ စိတ်မီးက ကိုယ့်ခန္ဓာကို ပြန်လောင်နေတာ။ အခုချိန်မှာ ဆေးသောက်ရုံနဲ့ မပျောက်ဘူး၊ စိတ်ကို ကုမှ ရမယ်" လို့ ပြောပြီး၊ ခေတ္တ ခွင့်ပေးလိုက်ပါတယ်။ ဒါ့အပြင် အိမ်မှာ မေတ္တာပွားနည်း၊ အာနာပါန ရှုနည်းလေးတွေ သင်ပေးလိုက်ပါတယ်။

တစ်ပတ်လောက် ကြာတော့ သူ ပြန်ရောက်လာပါတယ်။ မျက်နှာလေး ကြည်လင်နေပြီး "ဘုန်းဘုန်း... တပည့်တော် အခုတော့ ခေါင်းလည်း မကိုက်တော့ဘူး၊ ဓာတ်တော်ခန်းထဲ ဝင်ရတာလည်း အေးချမ်းသွားပြီ" လို့ လျှောက်ပါတယ်။ ပတ်ဝန်းကျင် ပြောင်းသွားတာ မဟုတ်ပါဘူး။ သူ့ရဲ့ စိတ် (Citta) ပြောင်းသွားလို့ သူ့ရဲ့ ရုပ် (Rupa) ပါ လိုက်ပြောင်းသွားတာ ဖြစ်ပါတယ်။

ဒီဖြစ်ရပ်ကနေ ဦးဇင်းတို့ ယူသင့်တဲ့ သင်ခန်းစာကတော့...

၁။ ကျန်းမာရေး ရှုထောင့် - ခန္ဓာကိုယ် မကောင်းရင် ဆေးခန်းပြတာ မှန်ပါတယ်။ ဒါပေမယ့် ကိုယ့်စိတ်ကိုလည်း ပြန်စစ်ဆေးပါ။ "ငါ ဘာတွေ စိတ်ဖိစီးနေလဲ၊ ဘယ်သူ့ကို မုန်းနေလဲ"။ အဲဒီ အကုသိုလ်စိတ်တွေက ရောဂါကို မွေးပေးနေတတ်ပါတယ်။

၂။ အလှအပ ရှုထောင့် - လူတွေက လှချင်လို့ မိတ်ကပ်တွေ လိမ်းကြတယ်။ ဒါပေမယ့် စိတ်ထဲမှာ မာနတွေ၊ ဣဿာမစ္ဆရိယတွေ ရှိနေရင် မျက်နှာက အလိုလို ညိုမည်းပြီး အရောင်မထွက်ပါဘူး (Dull Complexion)။ မေတ္တာစိတ် ရှိတဲ့သူကျတော့ ဘာမှ မလိမ်းဘဲနဲ့ မျက်နှာက ကြည်လင်ဝင်းပနေတတ်ပါတယ်။ ဒါဟာ "စိတ္တဇရုပ်" ရဲ့ သဘာဝပါပဲ။

၃။ လက်တွေ့ကျင့်သုံးမှု - မနက်မိုးလင်းတာနဲ့ "ဒီနေ့ ငါ့စိတ်ကို ကြည်လင်အောင် ထားမယ်" လို့ အဓိဋ္ဌာန်ပါ။ စိတ်ကြည်ရင် သွေးသား သန့်စင်မယ်၊ သွေးသား သန့်စင်ရင် ရောဂါကင်းမယ်၊ ရောဂါကင်းရင် သာသနာပြုလုပ်ငန်းတွေကို ပိုပြီး ထိရောက်စွာ လုပ်ကိုင်နိုင်မှာ ဖြစ်ပါတယ်။

ဒါကြောင့် ဘုရားရှင်က "စိတ္တေန နီယတိ လောကော" (လောကကြီးကို စိတ်က ဆောင်ယူသွား၏) လို့ ဟောခဲ့တာပါ။ ကိုယ့်ဘဝ၊ ကိုယ့်ကျန်းမာရေး၊ ကိုယ့်ရုပ်ဆင်းသဏ္ဌာန် အားလုံးကို ကိုယ့်စိတ်ကပဲ ပုံဖော်ပေးနေတယ်ဆိုတာ ယုံကြည်ပြီး၊ စိတ်ကောင်း စိတ်မြတ်လေးတွေ မွေးမြူကြပါစို့။

ယနေ့ ဟောကြားအပ်သော 'ရုပ်ဖြစ်ကြောင်း (၄) ပါး - စိတ်' တရားတော်ကို နာယူကြရသော သင်သူတော်ကောင်း အပေါင်းတို့သည် စိတ်နှင့် ရုပ်၏ ဆက်စပ်မှုကို သိမြင်ကြပြီး၊ အကုသိုလ်စိတ်များကို ဖယ်ရှားကာ ကုသိုလ်စိတ်များဖြင့် မိမိတို့၏ ရုပ်ခန္ဓာကို ကျန်းမာသန့်ရှင်းအောင် တည်ဆောက်နိုင်ကြပါစေကုန်သတည်း။

"ဗုဒ္ဓ သာသနံ စိရံ တိဋ္ဌတု" (၃) ကြိမ်။

ဘိက္ခု ဣန္ဒသောမ သိရိဒန္တမဟာပါလက

The Office Of Siridantamahapalaka

The Hswagata Buddha Tooth Relics Preservation Private Museum.

နေ့စွဲ - Jan 16, 2023

ORCID: 0009-0000-0697-4760

Website: www.siridantamahapalaka.com

Sao Dhammasami @ Bhikkhu Indasoma Siridantamahapalaka is Specially trained in Buddhist archaeology and historical tracking of tooth relics through stūpa research registries; integrates archaeological charts, travel accounts, and museum records to support preservation for study and veneration.

ဤကဲ့သို့သော သိပ္ပံနှင့် ဓမ္မ ဆက်နွယ်မှုဆိုင်ရာ ဗဟုသုတများကို နေ့စဉ် လေ့လာဆွေးနွေးနိုင်ရန် ဦးဇင်းတို့၏ "Hswagata Dhamma & Science Community" Facebook Group သို့ ဖိတ်ခေါ်အပ်ပါသည်။ https://www.facebook.com/share/g/1AefhUBU85/