နေ့ရက် - မေလ (၂၇) ရက်၊ ၂၀၂၃ (Day-147) စွဲလမ်းမှုနှင့် တဏှာ (Addiction, Dopamine Loop & Tanha)
ကိုးကားကျမ်း - ဝိနည်းမဟာဝဂ္ဂ၊ ဓမ္မစက္ကပဝတ္တနသုတ် (သမုဒယသစ္စာ)
သိပ္ပံနယ်ပယ် - Neuroscience of Addiction (စွဲလမ်းမှုဆိုင်ရာ ဦးနှောက်သိပ္ပံ)
နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ။
နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ။
နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ။
ဘုရားရှင်၊ တရားတော်၊ သံဃာတော်တည်းဟူသော ရတနာမြတ်သုံးပါးနှင့်တကွ မိဘဆရာသမားတို့အား ရိုသေမြတ်နိုး လက်စုံမိုး၍ ရှိခိုးပူဇော် ဖူးမြော်မာန်လျှော့ ကန်တော့ပါ၏ အရှင်ဘုရား။ ဤသို့ ရှိခိုးပူဇော်ရသော ကုသိုလ်ကံ စေတနာတို့ကြောင့် ဘေးရန်ခပ်သိမ်း ကင်းငြိမ်းလွင့်ပျောက်၍ ကောင်းကျိုးလိုအင်ဆန္ဒများ တစ်လုံးတစ်ဝတည်း ပြည့်စုံကြပါစေကုန်သတည်း။
ကိုင်း... သူတော်ကောင်းတို့ရေ၊ ဒီနေ့ဟာ မေလ (၂၇) ရက်နေ့ ဖြစ်ပါတယ်။ မနေ့က စိတ်အမြန်နှုန်းအကြောင်း ပြောခဲ့ကြတယ်။ ဒီနေ့တော့ အဲဒီ စိတ်အမြန်နှုန်းကို အသုံးချပြီး သတ္တဝါတွေကို သံသရာထဲက မထွက်နိုင်အောင် ချည်နှောင်ထားတဲ့ "စွဲလမ်းမှု" (Addiction) ဆိုတဲ့ အကြောင်းအရာကို ဆွေးနွေးကြမယ်။
"Addiction" လို့ ပြောလိုက်ရင် မူးယစ်ဆေးဝါး၊ အရက်သေစာကိုပဲ မမြင်ပါနဲ့။ ဒီနေ့ခေတ်မှာ ဖုန်းသုံးတာ စွဲနေတယ်၊ ဂိမ်းဆော့တာ စွဲနေတယ်၊ ဈေးဝယ်တာ စွဲနေတယ်၊ အစားအသောက် စွဲနေတယ်။ "မလုပ်ရ မနေနိုင်၊ မစားရ မနေနိုင်" ဖြစ်နေသမျှ အရာအားလုံးဟာ စွဲလမ်းမှုပါပဲ။ ဘာကြောင့် ကျွန်ုပ်တို့ရဲ့ စိတ်က ဒီလို "ကျွန်" ဖြစ်သွားရသလဲ။ ဦးနှောက်ထဲက ဓာတုဗေဒ အပြောင်းအလဲတွေကြောင့်လား၊ သံသရာအထုံကြောင့်လား။ ဒီနေ့မှာ ခေတ်သစ် ဦးနှောက်သိပ္ပံနဲ့ "တဏှာ" (Tanha) သဘောတရားကို ပေါင်းစပ်ပြီး ရှင်းပြပါမယ်။
တရားမဟောခင်မှာ... စွဲလမ်းမှုဆိုတာ အာရုံကို လိုချင်တပ်မက်တဲ့ "လောဘ" အခြေခံ ဖြစ်ပါတယ်။ ဒီလောဘမီးကို ငြိမ်းသတ်နိုင်ဖို့၊ အာရုံတွေရဲ့ အနှစ်သာရကင်းပုံကို မြင်နိုင်ဖို့ "မရဏာနုဿတိ ကမ္မဋ္ဌာန်း" (Recollection of Death) ကို အရင်စီးဖြန်းကြရအောင်။ သေခြင်းတရားကို မြင်မှ လိုချင်မှု ရပ်တန့်နိုင်တာကိုး။
အားလုံးပဲ ခါးလေးမတ်မတ်ထား၊ မျက်လုံးလေး မှိတ်ထားပါ။ မိမိ အလွန်တပ်မက် စွဲလမ်းရတဲ့ အရာဝတ္ထုတွေ၊ ပုဂ္ဂိုလ်တွေကို စိတ်ထဲမှာ ပုံဖော်ကြည့်ပါ။ "ငါ သေသွားတဲ့ တစ်နေ့ကျရင်... ဒီအရာတွေကို ထားခဲ့ရမှာပါလား။ ဒီအရာတွေက ငါ့ကို မကယ်နိုင်ပါလား" လို့ ဆင်ခြင်ပါ။ "သေခြင်းတရားသည် မြဲ၏... ငါ၏ အသက်ရှင်ခြင်းသည် မမြဲ" လို့ နှလုံးသွင်းရင်း၊ စိတ်ထဲက "လိုချင်မှု၊ ဆာလောင်မှု" တွေ ငြိမ်ကျသွားသည်အထိ (၁) မိနစ်ခန့် ပွားများကြပါစို့။
(ခေတ္တ ငြိမ်သက်ခြင်း)
ကိုင်း... စိတ်ကလေး ငြိမ်သက်ပြီး အာရုံနောက် လိုက်ချင်စိတ်တွေ လျော့ပါးသွားပြီဆိုရင်၊ ဒီစွဲလမ်းမှု ယန္တရားကို ခေတ်သစ် ဦးနှောက်သိပ္ပံ (Neuroscience of Addiction) ရှုထောင့်ကနေ လေ့လာကြည့်ကြမယ်။
သူတော်ကောင်းတို့ရေ... ခေတ်သစ်သိပ္ပံပညာမှာ စွဲလမ်းမှုကို "Dopamine Reward Loop" (ဒိုပါမင်း ဆုချီးမြှင့်မှု စက်ဝန်း) နဲ့ ရှင်းပြပါတယ်။
ကျွန်ုပ်တို့ရဲ့ ဦးနှောက်အလယ်ပိုင်းမှာ Nucleus Accumbens ဆိုတဲ့ နေရာလေး ရှိတယ်။ အဲဒါကို "Pleasure Center" (သာယာမှု ဗဟိုဌာန) လို့ ခေါ်တယ်။ သူတော်ကောင်းတို့ အကြိုက်ဆုံး အစားအစာကို စားလိုက်ရင်၊ ဒါမှမဟုတ် ဖုန်းထဲမှာ Like တွေ များနေတာ တွေ့လိုက်ရင် အဲဒီနေရာက Dopamine (ဒိုပါမင်း) ဆိုတဲ့ ဓာတ်တွေ ထွက်လာတယ်။
ဒါပေမဲ့ သတိထားရမှာက... Dopamine ဟာ "Happiness" (ပျော်ရွှင်မှု) မဟုတ်ပါဘူး။ သူက "Craving" (လိုချင်တပ်မက်မှု) နဲ့ "Motivation" (တွန်းအား) ကို ပေးတာပါ။ "နောက်ထပ် လိုချင်သေးတယ်၊ နောက်တစ်ခါ ထပ်လုပ်ဦး" ဆိုပြီး ဦးနှောက်ကို အမိန့်ပေးတာ။
ပြဿနာက ဘာလဲဆိုတော့... "Tolerance" (ယဉ်ပါးသွားခြင်း) ပါပဲ။ မူးယစ်ဆေးပဲ ဖြစ်ဖြစ်၊ ဖုန်းပဲ ဖြစ်ဖြစ် အစတုန်းက နည်းနည်းသုံးရင် ပျော်တယ်။ နောက်ကျတော့ ဦးနှောက်က အသားကျသွားပြီး၊ အဲဒီလောက် ပမာဏနဲ့ မပျော်တော့ဘူး။ ပိုလိုချင်လာတယ်။ ပိုသုံးလာတယ်။ မသုံးရရင် "Withdrawal Symptoms" (ဖြတ်လိုက်ရင် ခံစားရတဲ့ ဝေဒနာ) တွေ ပေါ်လာတယ်။ လက်တုန်တယ်၊ စိတ်တိုတယ်၊ ဂဏှာမငြိမ်ဖြစ်တယ်။ ဒါဟာ ဦးနှောက်က ဓာတုဗေဒနည်းအရ "ကျွန်" ဖြစ်သွားတဲ့ လက္ခဏာပါပဲ။
ကိုင်း... ပါဠိတော်နဲ့ ညှိကြည့်ရအောင်။ ဘုရားရှင်က ဓမ္မစက္ကပဝတ္တနသုတ်မှာ ဒုက္ခဖြစ်ကြောင်း "သမုဒယသစ္စာ" ကို ဟောရာမှာ "တဏှာ" ကို လက်ညှိုးထိုးပြခဲ့ပါတယ်။
"ယာယံ တဏှာ ပေါနောဗ္ဘဝိကာ နန္ဒိရာဂသဟဂတာ တတြ တတြာဘိနန္ဒိနီ"
ပေါနောဗ္ဘဝိကာ: ဘဝသစ်ကို တဖန် ဖြစ်စေတတ်၏။ (Loop လည်စေတယ်)။
နန္ဒိရာဂသဟဂတာ: နှစ်သက်ခြင်း၊ တပ်မက်ခြင်းနှင့် တကွ ဖြစ်၏။ (Dopamine Rush)။
တတြ တတြာဘိနန္ဒိနီ: ထိုထို အာရုံတို့၌ အလွန် နှစ်သက် စွဲလမ်းတတ်၏။ (Seeking Reward).
သိပ္ပံပညာရှင်တွေ ပြောတဲ့ Dopamine Loop ဆိုတာ ဘုရားဟောတဲ့ "တဏှာ" ရဲ့ လုပ်ဆောင်ချက် အတိအကျပါပဲ။ တဏှာဆိုတာ ဘယ်တော့မှ မပြည့်ပါဘူး။ ဆားငန်ရေ သောက်သလိုပါပဲ။ သောက်လေ ငတ်လေ ဖြစ်တာ။ ပိတ္တာ (Peta) တွေလို ဗိုက်က တောင်လောက်ကြီးပြီး ပါးစပ်က အပ်ပေါက်လောက်ပဲ ရှိသလို၊ ဘယ်လောက် ဖြည့်ဖြည့် မပြည့်နိုင်တဲ့ သဘောရှိပါတယ်။
ဒါကြောင့် စွဲလမ်းမှု (Addiction) ဆိုတာ ရောဂါသက်သက် မဟုတ်ပါဘူး။ "သံသရာ လည်စေတဲ့ ယန္တရား" (Mechanism of Samsara) ကြီး ဖြစ်နေတာကို သတိပြုရပါမယ်။
ကိုင်း... ဒီစွဲလမ်းမှု သံသရာကို ဖြတ်တောက်ဖို့ ဝိပဿနာ ရှုကွက် ထဲကို ဝင်ကြည့်ကြစို့။
တစ်ခုခုကို အရမ်း လုပ်ချင်တဲ့စိတ် (Urge) ပေါ်လာရင် ဘယ်လို တရားမှတ်မလဲ။
ဥပမာ - ဒကာကြီးတစ်ယောက် ဆေးလိပ်ဖြတ်နေတုန်း၊ ဆေးလိပ် အရမ်းသောက်ချင်လာတယ် (Craving)။ သို့မဟုတ် ဖုန်းကြည့်ချင်စိတ် အရမ်းဖြစ်လာတယ်။
မနောဒွါရ နှင့် ဝေဒနာနုပဿနာ (တဏှာ) ရှုကွက်
၁။ အာရုံ (Object): ဆေးလိပ်ပုံ (သို့) ဖုန်း (စိတ်အာရုံ/ဓမ္မာရုံ)။
၂။ ဒွါရ (Door): မနောဒွါရ။
၃။ ဝေဒနာ (Feeling): မရရင် မနေနိုင်တဲ့ ပူလောင်မှု (ဒုက္ခဝေဒနာ/ဥပေက္ခာဝေဒနာ)။
၄။ သင်္ခါရ (Reaction): "သောက်လိုက်စမ်း၊ ကြည့်လိုက်စမ်း" ဆိုတဲ့ တွန်းအား (တဏှာ/စေတနာ)။
ဒီနေရာမှာ ခေတ်သစ် စိတ်ပညာက "Urge Surfing" (တပ်မက်မှု လှိုင်းစီးခြင်း) လို့ ခေါ်တဲ့ နည်းလမ်းကို သုံးကြတယ်။ ဗုဒ္ဓနည်းနဲ့ တူပါတယ်။
ရှုကွက် (အရူခံ) က ဘာလဲ?
"ဆေးလိပ်" မဟုတ်ဘူး။ "ဖုန်း" မဟုတ်ဘူး။
ရင်ထဲမှာ ဆာလောင်မွတ်သိပ်နေတဲ့ "တောင့်တမှု သဘောတရား" (Burning Sensation) သက်သက်သာ ဖြစ်တယ်။
ရှုဉာဏ် (အရူဉာဏ်) နဲ့ ဘယ်လို မှတ်မလဲ?
လိုချင်စိတ် ပေါ်လာရင်... "လိုချင်တယ်... သိတယ်"။ "တပ်မက်တယ်... သိတယ်"။
ချက်ချင်း မလုပ်လိုက်ပါနဲ့။ (Stop the Reaction).
အဲဒီ လိုချင်တဲ့ စိတ်ကလေးကို ကမ်းခြေက လှိုင်းလုံးလို သဘောထားပါ။ လှိုင်းက တက်လာမယ်၊ ထိပ်ဆုံး ရောက်မယ်၊ ပြီးရင် ပြန်ကျသွားမယ်။
"ဪ... ဒီ တဏှာစိတ်က အမြဲ မနေပါလား။ ခဏနေရင် ပျောက်သွားမှာပါလား" လို့ စောင့်ကြည့်ပါ။
"ဒါ ငါ မဟုတ်ဘူး။ Dopamine ဓာတ်သဘောတွေ ဖောက်ပြန်နေတာ" လို့ ဉာဏ်နဲ့ ခွဲခြားလိုက်ပါ။
(၅) မိနစ်၊ (၁၀) မိနစ်လောက် သည်းခံပြီး ရှုမှတ်လိုက်ရင်၊ Dopamine Level ကျသွားပြီး စိတ်က ငြိမ်သွားလိမ့်မယ်။ အဲဒီအချိန်မှာ သင်ဟာ တဏှာကို အောင်နိုင်သူ (Conqueror) ဖြစ်သွားပါပြီ။
ကိုင်း... ဒီသဘောတရားတွေကို လက်တွေ့ လုပ်ငန်းခွင်မှာ ဘယ်လို အသုံးချမလဲ ဆိုတာကို Case-2447 ဖြစ်ရပ်မှန်လေးနဲ့ ယှဉ်ပြီး ပြောပြမယ်။ (မှီငြမ်း - Template T215: Hoarding / Obsessive Behavior).
Hswagata ပြတိုက်မှာ ထူးဆန်းတဲ့ အလှူရှင် ဒကာကြီးတစ်ယောက် ရှိတယ်။ နာမည်က "ဦးကျော်" ဆိုပါစို့။ ဦးကျော်က ချမ်းသာတယ်။ ဒါပေမဲ့ သူက "ဓာတ်တော် စုဆောင်းခြင်း" (Relic Collecting) ကို စွဲလမ်းနေတယ်။
သူ့အိမ်မှာ ဓာတ်တော်တွေ အများကြီး ရှိတယ်။ ဒါပေမဲ့ သူ မကျေနပ်ဘူး။ နေရာတကာ လိုက်စုံစမ်းတယ်၊ ပိုက်ဆံအများကြီး ပေးဝယ်တယ်။ အတုလား၊ အစစ်လား မခွဲခြားတော့ဘူး။ "ပိုင်ဆိုင်ရရင် ပြီးရော" ဆိုတဲ့ စိတ် (Hoarding Disorder/ Spiritual Materialism) ဖြစ်နေတယ်။
တစ်နေ့တော့ ပြတိုက်ကို ရောက်လာပြီး "ဆရာတော်... တပည့်တော်မှာ ရှားပါး ဓာတ်တော်တွေ ရထားတယ်။ သိန်းရာချီ ပေးဝယ်ထားတာ။ ပြတိုက်မှာ ထားချင်တယ်" ဆိုပြီး လာပြတယ်။ ကြည့်လိုက်တော့ ကျောက်ခဲရောင်စုံတွေ ဖြစ်နေတယ်။ (အတုတွေ)။
ဒီကိစ္စကို ဘုန်းကြီးက Policy 8, Article 8.6 (Anti-Commercialization of Relics) နဲ့ Template T215 (Obsessive Behavior Record) ကို ကိုင်ပြီး ဖြေရှင်းရတယ်။
ဦးကျော်ကို တိုက်ရိုက် "ဒါတွေက အတုတွေ၊ ဒကာကြီး အရူးလုပ်ခံရပြီ" လို့ ပြောလိုက်ရင် သူ ရှက်ပြီး ဒေါသထွက်သွားမယ်။ သူ့ရဲ့ Dopamine Loop (ဝယ်လိုက်၊ ပျော်လိုက်၊ နောက်တစ်ခုထပ်ရှာလိုက်) ကို ရုတ်တရက် ဖြတ်သလို ဖြစ်မယ်။
ဒါကြောင့် ဘုန်းကြီးက နည်းပရိယာယ် သုံးရတယ်။
"ဒကာကြီး... ဓာတ်တော်တွေကို စုဆောင်းတာ ကောင်းပါတယ်။ ဒါပေမဲ့ ဘုရားရှင်က ဓာတ်တော်ဆိုတာ 'ပိုင်ဆိုင်' ဖို့ မဟုတ်ဘူး၊ 'ပွားများ' ဖို့ ထားခဲ့တာ။ ဒကာကြီးမှာ ရှိတဲ့ ဓာတ်တော်တွေက များလွန်းနေပြီ။ အခုကစပြီး 'စုဆောင်းခြင်း' (Collecting) ကို ရပ်ပြီး၊ 'ကျင့်ကြံခြင်း' (Practicing) ဘက်ကို ပြောင်းရအောင်" လို့ တိုက်တွန်းတယ်။
ဘုန်းကြီးက သူ့ကို တာဝန်တစ်ခု ပေးလိုက်တယ်။ "ဒကာကြီး ရှိပြီးသား ဓာတ်တော်တွေကိုပဲ နေ့တိုင်း ထိုင်ကြည့်ပြီး အနိစ္စ ရှုပါ။ နောက်ထပ် မဝယ်ပါနဲ့တော့။ ဝယ်ချင်စိတ် ပေါ်လာရင် အဲဒီစိတ်ကို ရှုပါ" လို့ အလုပ်ပေး (Assignment) ပေးလိုက်တယ်။
ဦးကျော်လည်း သဘောပေါက်သွားတယ်။ "တပည့်တော်က ဝယ်ရမှ ကုသိုလ်ရမယ် ထင်နေတာ။ တကယ်တော့ လောဘ ဖြစ်နေတာကိုး" ဆိုပြီး ဝန်ခံတယ်။
နောက်ပိုင်း သူက ဓာတ်တော်အတုတွေကို မြေမြှုပ်ပစ်လိုက်ပြီး၊ ပြတိုက်ရဲ့ ပရဟိတ လုပ်ငန်းတွေမှာပဲ ငွေလှူတော့တယ်။ သူ့ရဲ့ "လောဘ" စွဲလမ်းမှုကို "ဒါန" (Saccaj) နဲ့ ကုစားလိုက်တာပေါ့။
ကိုင်း... နိဂုံးချုပ်အနေနဲ့ ဒီနေ့ ဟောကြားခဲ့တဲ့ တရားတော်ကို သစ္စာလေးပါးနဲ့ ချိတ်ဆက်ပြီး တရားသိမ်းကြစို့။
မရရင် မနေနိုင်၊ လိုချင်တပ်မက်ပြီး ပူလောင်နေရတဲ့ စွဲလမ်းမှု ဝေဒနာသည် "ဒုက္ခသစ္စာ"။
အဲဒီ စွဲလမ်းမှုကို ဖြစ်စေတဲ့၊ Dopamine Loop ကို လည်ပတ်စေတဲ့ တဏှာ (သမုဒယ) သည် "သမုဒယသစ္စာ"။
တပ်မက်မှု ကင်းစင်ပြီး၊ လွတ်လပ်ငြိမ်းချမ်းသော စိတ်အစဉ်၊ နိဗ္ဗာန်သည် "နိရောဓသစ္စာ"။
လိုချင်စိတ် (Urge) ကို သတိဖြင့် စောင့်ကြည့်ပြီး၊ မလိုက်လျောဘဲ သည်းခံခြင်း (Tapas)၊ ဉာဏ်ဖြင့် ဖြတ်တောက်ခြင်း (Vipassana) တည်းဟူသော မဂ္ဂင်လမ်းစဉ်သည် "မဂ္ဂသစ္စာ" ပါပဲ။
သူတော်ကောင်းတို့ အားလုံးလည်း အာရုံငါးပါး ကာမဂုဏ်တရားတွေအပေါ် စွဲလမ်းနေတဲ့ သံယောဇဉ်ကြိုးတွေကို သတိပညာဖြင့် ဖြတ်တောက်နိုင်ကြပြီး၊ တဏှာကင်းရာ နိဗ္ဗာန်ချမ်းသာကို မျက်မှောက်ပြုနိုင်ကြပါစေကုန်သတည်း။
နောက်ဆုံးအနေနဲ့ မှာကြားလိုတာကတော့... ဓမ္မမိတ်ဆွေများအနေဖြင့် စွဲလမ်းမှု (Addiction) ကို ဖြတ်တောက်နည်းများ၊ သတိပဋ္ဌာန်ဖြင့် စိတ်ကို ကုစားနည်းများကို ပိုမိုလေ့လာလိုပါက ဦးဇင်းတို့၏ Facebook Page ဖြစ်သော https://www.facebook.com/siridantamahapalakadailydhammatalk/ တွင် ဝင်ရောက် ဆွေးနွေးနိုင်ပါတယ်လို့ ဖိတ်ခေါ်အပ်ပါတယ်။
ကမ္ဘာသူ ကမ္ဘာသားများအားလုံး စွဲလမ်းမှု ကျွန်ဘဝမှ လွတ်မြောက်ပြီး၊ လွတ်လပ်သော စိတ်ဖြင့် ငြိမ်းချမ်းကြပါစေ။
ဗုဒ္ဓ သာသနံ စိရံ တိဋ္ဌတု။
ဗုဒ္ဓ သာသနံ စိရံ တိဋ္ဌတု။
ဗုဒ္ဓ သာသနံ စိရံ တိဋ္ဌတု။
သာဓု... သာဓု... သာဓု။
Bhikkhu Indasoma Siridantamahapalaka
The Office Of Siridantamahapalaka
The Hswagata Buddha Tooth Relics Preservation Private Museum.
Date: May 27, 2023
ORCID: 0009-0000-0697-4760
Website: www.siridantamahapalaka.com
Sao Dhammasami @ Bhikkhu Indasoma Siridantamahapalaka is Specially trained in Buddhist archaeology and historical tracking of tooth relics through stūpa research registries; integrates archaeological charts, travel accounts, and museum records to support preservation for study and veneration.
