နေ့ရက် - မေလ (၉) ရက်၊ ၂၀၂၃ (Day-129)စိတ်ဖိစီးမှုနှင့် ကော်တီစော (Stress, Cortisol & Uddhacca)
ကိုးကားကျမ်း - အဘိဓမ္မပိဋကတ်၊ ဓမ္မသင်္ဂဏီကျမ်း (ဥဒ္ဓစ္စ စေတသိက်)
သိပ္ပံနယ်ပယ် - Endocrinology (ဟော်မုန်းနှင့် ဓာတုဇီဝဗေဒ)
နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ။
နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ။
နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ။
ဘုရားရှင်၊ တရားတော်၊ သံဃာတော်တည်းဟူသော ရတနာမြတ်သုံးပါးနှင့်တကွ မိဘဆရာသမားတို့အား ရိုသေမြတ်နိုး လက်စုံမိုး၍ ရှိခိုးပူဇော် ဖူးမြော်မာန်လျှော့ ကန်တော့ပါ၏ အရှင်ဘုရား။ ဤသို့ ရှိခိုးပူဇော်ရသော ကုသိုလ်ကံ စေတနာတို့ကြောင့် ဘေးရန်ခပ်သိမ်း ကင်းငြိမ်းလွင့်ပျောက်၍ ကောင်းကျိုးလိုအင်ဆန္ဒများ တစ်လုံးတစ်ဝတည်း ပြည့်စုံကြပါစေကုန်သတည်း။
ကိုင်း... သူတော်ကောင်းတို့ရေ၊ ဒီနေ့ဟာ မေလ (၉) ရက်နေ့ ဖြစ်ပါတယ်။ မနေ့က ကြက်ခြေနီနေ့မှာ ကရုဏာအကြောင်း ပြောခဲ့ပြီးပြီ။ ဒီနေ့တော့ လူတိုင်းလိုလို ခံစားနေရတဲ့ "စိတ်ဖိစီးမှု" (Stress) ဆိုတဲ့ အကြောင်းအရာကို ဆွေးနွေးကြမယ်။ သူတော်ကောင်းတို့... တစ်ခါတလေ ဘာလုပ်ရမှန်းမသိအောင် စိတ်တွေ ရှုပ်ထွေးဖူးသလား။ ရင်တွေတုန်၊ ဂဏှာမငြိမ်ဖြစ်ပြီး အိပ်မပျော်တာမျိုးတွေ ဖြစ်ဖူးကြသလား။ အဲဒါ ဘာ့ကြောင့်လဲ။ ခန္ဓာကိုယ်ထဲက ဓာတုဗေဒပြောင်းလဲမှုတွေကြောင့်လား၊ စိတ်ရဲ့ ပျံ့လွင့်မှုကြောင့်လား။ ဒါကို ဒီနေ့ ရှင်းပြပေးပါမယ်။
တရားမဟောခင်မှာ... စိတ်ဖိစီးမှုတွေ လျော့ကျသွားအောင်၊ ပျံ့လွင့်နေတဲ့ စိတ်ကလေး ငြိမ်သွားအောင် "အာနာပါနဿတိ ကမ္မဋ္ဌာန်း" (Mindfulness of Breathing) ကို အရင်စီးဖြန်းကြရအောင်။ ဒီနေရာမှာ အသက်ရှူတာကို ကြမ်းကြမ်းတမ်းတမ်း မရှူဘဲ၊ ငြိမ့်ငြိမ့်လေး ရှူပါမယ်။
အားလုံးပဲ ခါးလေးမတ်မတ်ထား၊ မျက်လုံးလေး မှိတ်ထားပါ။ ဝင်လေလေး ဝင်သွားရင် "စိတ်ငြိမ်ငြိမ်လေး ဝင်သွားတယ်"။ ထွက်လေလေး ထွက်သွားရင် "ခန္ဓာကိုယ်ကြီး လျော့ကျပြီး ထွက်သွားတယ်"။ ပခုံးတွေ၊ မျက်နှာကြွက်သားတွေကို လျှော့ချလိုက်ပါ။ "ပဿမ္ဘယံ ကာယသင်္ခါရံ - ခန္ဓာကိုယ်၏ ပြုပြင်မှုကို ငြိမ်းအေးစေလျက် ရှူမယ်" ဆိုတဲ့ စိတ်နဲ့ (၁) မိနစ်ခန့် ငြိမ်သက်စွာ ရှုမှတ်ကြပါစို့။
(ခေတ္တ ငြိမ်သက်ခြင်း)
ကိုင်း... စိတ်ကလေး အနည်းငယ် ငြိမ်သက်သွားပြီဆိုရင်၊ ဒီစိတ်ဖိစီးမှု ဖြစ်စဉ်ကို ခေတ်သစ် ဟော်မုန်းဆိုင်ရာ သိပ္ပံပညာ (Endocrinology) က ဘယ်လို ရှင်းပြထားသလဲ ဆိုတာ လေ့လာကြည့်ကြမယ်။
သူတော်ကောင်းတို့ရေ... ခေတ်သစ်သိပ္ပံပညာမှာ လူတစ်ယောက် စိတ်လှုပ်ရှားရင်၊ ကြောက်ရင်၊ စိတ်ပူရင် ခန္ဓာကိုယ်ထဲမှာ Cortisol (ကော်တီစော) လို့ခေါ်တဲ့ ဟော်မုန်းတစ်မျိုး ထွက်လာတယ်။ ဒါကို "Stress Hormone" လို့ ခေါ်ကြတယ်။
ရှေးခေတ်တုန်းကတော့ တောထဲမှာ ကျားလိုက်ရင် ပြေးဖို့အတွက် ဒီဟော်မုန်းက အသုံးဝင်တယ်။ သူထွက်လာရင် နှလုံးခုန် မြန်လာတယ်၊ ကြွက်သားတွေ အားရှိလာတယ်၊ သွေးပေါင်ချိန် တက်လာတယ်။ ဒါက "Fight or Flight" (တိုက်မလား၊ ပြေးမလား) ဆိုတဲ့ အခြေအနေပေါ့။
ဒါပေမဲ့ ဒီနေ့ခေတ်မှာ ကျားလိုက်တာ မရှိတော့ဘူး။ ဘာရှိလဲဆိုတော့... "ဖုန်းဘေလ် ကုန်တော့မယ်၊ အကြွေးဆပ်ရတော့မယ်၊ ရုံးနောက်ကျတော့မယ်" ဆိုတဲ့ စိတ်ပူစရာတွေ ရှိနေတယ်။ ပြဿနာက ဘာလဲဆိုတော့... ဦးနှောက်က ကျားလိုက်တာနဲ့ ရုံးနောက်ကျတာကို မခွဲခြားတတ်ဘူး။ စိတ်ပူတာနဲ့ Cortisol တွေ ထုတ်ပေးလိုက်ရော။ အဲဒီ Cortisol တွေက သွေးထဲမှာ အကြာကြီး ရှိနေရင် အဆိပ်အတောက် ဖြစ်လာတယ်။ ကိုယ်ခံအား ကျမယ်၊ သွေးတိုးမယ်၊ မှတ်ဉာဏ်တွေ ပျက်စီးမယ်။ ဒါဟာ "စိတ်ကြောင့် ဖြစ်တဲ့ ရောဂါ" (Psychosomatic Disorders) တွေရဲ့ အဓိက တရားခံပါပဲ။
ကိုင်း... ပါဠိတော်နဲ့ ညှိကြည့်ရအောင်။ အဘိဓမ္မာမှာ ဒီသဘောတရားကို "ဥဒ္ဓစ္စ" (Uddhacca) လို့ ခေါ်ပါတယ်။
"ဥဒ္ဓစ္စ" ဆိုတာ "ပျံ့လွင့်ခြင်း"။ ရေခွက်ထဲက ရေကို လေပြင်းတိုက်လို့ လှုပ်ရှားနေသလိုမျိုး၊ စိတ်ဟာ အာရုံတစ်ခုတည်းပေါ်မှာ ငြိမ်ငြိမ်မနေနိုင်ဘဲ "ဟိုရောက်လိုက်၊ ဒီရောက်လိုက်" ဖြစ်နေတာကို ပြောတာပါ။
ဘုရားရှင်က ဥဒ္ဓစ္စကို "နီဝရဏ" (Hindrance) တရား (၅) ပါးထဲမှာ ထည့်ဟောထားတယ်။ နီဝရဏ ဆိုတာ ကုသိုလ်စိတ်ကို ပိတ်ဆို့တတ်တဲ့ အရာ၊ ဉာဏ်မျက်စိကို ကွယ်တတ်တဲ့ အရာပေါ့။
စိတ်ဖိစီးနေတဲ့သူ (Stress များနေသူ) ဟာ ဆုံးဖြတ်ချက် မှန်မှန် မချနိုင်ဘူး။ ဘာလို့လဲဆိုတော့ သူ့ရဲ့ စိတ်ရေပြင်က လှုပ်ရှားနေလို့ အမှန်တရား (Reflection) ကို မမြင်ရတော့ဘူး။ အဘိဓမ္မာ သဘောအရ ဥဒ္ဓစ္စဟာ "မောဟ" (Delusion) နဲ့ ယှဉ်တွဲ ဖြစ်ပေါ်လေ့ရှိတယ်။ ဒါကြောင့် စိတ်ပူလေလေ၊ အဖြေပျောက်လေလေ ဖြစ်တတ်တယ်ဆိုတာ ပေါ်မလာဘူးလား... ပေါ်လာပါတယ်နော်။
ကိုင်း... ဒီစိတ်ဖိစီးမှုကို ကုစားဖို့အတွက် ဝိပဿနာ ရှုကွက် ထဲကို ဝင်ကြည့်ကြစို့။ စိတ်တွေ ရှုပ်ထွေးပြီး ဂဏှာမငြိမ် ဖြစ်နေရင် ဘယ်လို တရားမှတ်မလဲ။
ဥပမာ - ဒကာကြီးတစ်ယောက် မနက်ဖြန် အစည်းအဝေးအတွက် စိတ်ပူပြီး ရင်တွေတုန်၊ ခေါင်းတွေ ပူနေတယ် ဆိုပါစို့။
ဓမ္မာနုပဿနာ (နီဝရဏ) ရှုကွက်
၁။ အာရုံ (Object): "မနက်ဖြန် ဘာဖြစ်မလဲ" ဆိုတဲ့ အတွေး (ဓမ္မာရုံ)။
၂။ ဒွါရ (Door): မနောဒွါရ (စိတ်)။
၃။ ဖဿ (Contact): အတွေးနဲ့ စိတ် ထိတွေ့မှု။
၄။ ဝေဒနာ (Feeling): စိတ်မချမ်းသာမှု (ဒေါမနဿ)၊ ပူလောင်မှု။
ဒီနေရာမှာ လူအများစု မှားတာက... အတွေးကို သွားတိုက်ခိုက်တာပဲ။ "မတွေးနဲ့၊ မတွေးနဲ့" လို့ အတင်းဖျောက်ဖို့ ကြိုးစားတယ်။ အဲဒီလို လုပ်လေ၊ Cortisol ပိုထွက်လေ၊ ပိုတွေးလေ ဖြစ်တတ်တယ်။
ရှုကွက် (အရူခံ) က ဘာလဲ?
အတွေးရဲ့ အကြောင်းအရာ (Content - ဥပမာ အစည်းအဝေးကိစ္စ) ကို မရှုရဘူး။
ရင်ထဲမှာ ဖြစ်ပေါ်နေတဲ့ "လှုပ်ရှားမှု" (Agitation)၊ "မငြိမ်သက်မှု" သဘောတရား (Energy) ကိုပဲ ရှုရမယ်။ ဒါဟာ ဝါယောဓာတ် (လေဓာတ်) လွန်ကဲနေတာ မျှသာ ဖြစ်တယ်။
ရှုဉာဏ် (အရူဉာဏ်) နဲ့ ဘယ်လို မှတ်မလဲ?
"ပျံ့လွင့်နေတယ်... သိတယ်"။ "မငြိမ်ဘူး... သိတယ်"။
ရင်ထဲမှာ တုန်နေရင် "တုန်နေတယ်... သိတယ်"။
မျောက်တစ်ကောင် ခုန်နေတာကို လှောင်အိမ်အပြင်ကနေ ကြည့်သလိုမျိုး၊ ကိုယ့်စိတ်မငြိမ်တာကို "ဪ... ဥဒ္ဓစ္စ ဖြစ်နေပါလား" လို့ ခပ်ခွာခွာလေး ကြည့်လိုက်ပါ။
"ငါ ပျံ့လွင့်တာ မဟုတ်ဘူး၊ ပျံ့လွင့်တဲ့ သဘောတရားလေး ဖြစ်နေတာ" လို့ နှလုံးသွင်းပါ။ အဲဒီလို စောင့်ကြည့်လိုက်တာနဲ့ တပြိုင်နက်၊ စိတ်က အာရုံ (Object) နဲ့ ကွာသွားပြီး၊ Cortisol ထွက်နှုန်း ကျသွားပါလိမ့်မယ်။
ကိုင်း... ဒီသဘောတရားတွေကို လက်တွေ့ လုပ်ငန်းခွင်မှာ ဘယ်လို အသုံးချမလဲ ဆိုတာကို Case-2429 ဖြစ်ရပ်မှန်လေးနဲ့ ယှဉ်ပြီး ပြောပြမယ်။ (မှီငြမ်း - Template T212: Staff Wellbeing & Incident Log).
Hswagata ပြတိုက်မှာ ပွဲတော်ရက် တစ်ခုတုန်းက ဧည့်သည်တွေ အရမ်းများတော့ ဝန်ထမ်းမလေး "မခင်" ဆိုပါစို့။ သူက လက်မှတ်ရောင်းရ၊ ဖိနပ်သိမ်းရ၊ ဧည့်သည်ရှင်းရနဲ့ ဗာရာများနေတယ်။
ကြာတော့ သူ Stress တွေ တက်လာတယ်။ ဧည့်သည်တစ်ယောက်က မေးတာကို သူက ဒေါသနဲ့ အော်လိုက်မိတယ်။ ပြီးတော့ ပိုက်ဆံအမ်းတာတွေ မှားကုန်တယ်။ လက်တွေ တုန်လာတယ်။ ဒါဟာ Cortisol Overload (ဟော်မုန်းတွေ လွန်ကဲပြီး ဦးနှောက် Hang သွားတဲ့ အခြေအနေ) ပါပဲ။
အဲဒီမှာ ဘုန်းကြီး ရောက်သွားတယ်။ ဘုန်းကြီးက သူ့ကို မဆူပါဘူး။ Policy 7, Article 7.8 (Occupational Health & Stress Management) အရ ဝန်ထမ်းတွေ စိတ်ဖိစီးရင် အနားပေးရမယ်လို့ ပါရှိတယ်။
ဘုန်းကြီးက "မခင်... ခဏ ရပ်လိုက်။ အလုပ်တွေ ထားခဲ့လိုက်။ ရုံးခန်းထဲ သွားပြီး ရေအေးအေးလေး သောက်၊ အသက်ပြင်းပြင်း ရှူနေ" လို့ အမိန့်ပေးလိုက်တယ်။
တခြား ဝန်ထမ်းတစ်ယောက်ကို အစားထိုး ဝင်ခိုင်းလိုက်တယ်။
(၁၅) မိနစ်လောက်နေတော့ မခင် ပြန်ထွက်လာတယ်။ မျက်နှာလေး ကြည်သွားပြီ။
"ဆရာတော်... တပည့်တော် စိတ်တွေ အရမ်း လှုပ်ရှားသွားလို့ပါ ဘုရား။ အခု ငြိမ်သွားပါပြီ" တဲ့။
ဘုန်းကြီးက ဆုံးမတယ်။ "အေး... ညည်း စိတ်ထဲမှာ 'ဥဒ္ဓစ္စ' ဝင်လာတာကို သတိမထားမိလို့ ဖြစ်တာ။ အလုပ်ကို မြန်မြန်လုပ်ချင်တဲ့ 'လောဘ' နဲ့၊ မနိုင်မှာ ကြောက်တဲ့ 'ဒေါသ' ပေါင်းပြီး ဖိစီးမှု ဖြစ်တာ။ နောက်တစ်ခါ ရင်တုန်လာရင် အလုပ်ကို ခဏရပ်၊ ထွက်လေ ဝင်လေကို အရင်မှတ်ပြီးမှ ဆက်လုပ်" လို့ သင်ပေးလိုက်တယ်။
ကြည့်စမ်း... စိတ်ဖိစီးမှုဆိုတာ သတိထားလိုက်ရင် ကုစားလို့ ရတယ်။ မသိဘဲ ဆက်လုပ်နေရင်တော့ အမှားတွေ ဆက်တိုက် ကျူးလွန်မိတတ်တယ်။
ကိုင်း... နိဂုံးချုပ်အနေနဲ့ ဒီနေ့ ဟောကြားခဲ့တဲ့ တရားတော်ကို သစ္စာလေးပါးနဲ့ ချိတ်ဆက်ပြီး တရားသိမ်းကြစို့။
စိတ်မငြိမ်သက်ခြင်း၊ ပူပန်ခြင်း၊ ဖိစီးခြင်းတို့သည် ခန္ဓာ၏ နှိပ်စက်မှု ဖြစ်သောကြောင့် "ဒုက္ခသစ္စာ"။
"ငါ လုပ်မှ ဖြစ်မယ်၊ ငါ့တာဝန်" ဆိုပြီး အလွန်အကျွံ တွယ်တာစွဲလမ်းမှု၊ မောဟ လွှမ်းမိုးမှုတို့သည် "သမုဒယသစ္စာ"။
ပျံ့လွင့်ခြင်း ကင်းပြီး တည်ငြိမ်အေးချမ်းသော နိဗ္ဗာန်ဓာတ်သည် "နိရောဓသစ္စာ"။
ပျံ့လွင့်တိုင်း သိနေတဲ့ သတိ၊ မောဟကို ပယ်ဖျောက်တဲ့ ပညာ ပါဝင်သော မဂ္ဂင်ရှစ်ပါး လမ်းစဉ်သည် "မဂ္ဂသစ္စာ" ပါပဲ။
သူတော်ကောင်းတို့ အားလုံးလည်း စိတ်ဖိစီးမှု ဟော်မုန်းများရဲ့ နှိပ်စက်မှုမှ ကင်းဝေးပြီး၊ ဥဒ္ဓစ္စ ကင်းစင်ကာ တည်ငြိမ်အေးချမ်းသော သမာဓိ၊ ပညာတို့ဖြင့် ဘဝကို ဖြတ်သန်းနိုင်ကြပါစေကုန်သတည်း။
နောက်ဆုံးအနေနဲ့ မှာကြားလိုတာကတော့... ဓမ္မမိတ်ဆွေများအနေဖြင့် စိတ်ဖိစီးမှု လျှော့ချနည်းများ၊ လုပ်ငန်းခွင် စိတ်ပညာနှင့် ဓမ္မအမြင်များကို ပိုမိုလေ့လာလိုပါက ဦးဇင်းတို့၏ Facebook Page ဖြစ်သော https://www.facebook.com/siridantamahapalakadailydhammatalk/ တွင် ဝင်ရောက် ဆွေးနွေးနိုင်ပါတယ်လို့ ဖိတ်ခေါ်အပ်ပါတယ်။
ကမ္ဘာသူ ကမ္ဘာသားများအားလုံး စိတ်ရောကိုယ်ပါ ကျန်းမာရွှင်လန်းပြီး၊ ငြိမ်းချမ်းမှု အစစ်ကို ရရှိကြပါစေ။
ဗုဒ္ဓ သာသနံ စိရံ တိဋ္ဌတု။
ဗုဒ္ဓ သာသနံ စိရံ တိဋ္ဌတု။
ဗုဒ္ဓ သာသနံ စိရံ တိဋ္ဌတု။
သာဓု... သာဓု... သာဓု။
ဘိက္ခု ဣန္ဒသောမ သိရိဒန္တမဟာပါလက
The Office Of Siridantamahapalaka
The Hswagata Buddha Tooth Relics Preservation Private Museum.
Date: May 9, 2023
ORCID: 0009-0000-0697-4760
Website: www.siridantamahapalaka.com
Sao Dhammasami @ ဘိက္ခု ဣန္ဒသောမ သိရိဒန္တမဟာပါလက is Specially trained in Buddhist archaeology and historical tracking of tooth relics through stūpa research registries; integrates archaeological charts, travel accounts, and museum records to support preservation for study and veneration.
